Do zaburzeń mowy zaliczają się zaburzenia motoryki mowy oraz zaburzenia płynności mowy (jąkanie i plątanie się w słowach).
Zaburzenia motoryki mowy można dalej podzielić na:
- dysartrię
- dyslalię
- Dysglossię
Dyzartria
Dyzartria to ogólne określenie nabytych zaburzeń mowy spowodowanych zaburzeniami motorycznymi. Przyczyną tego zaburzenia jest uszkodzenie nerwów czaszkowych lub ośrodkowego układu nerwowego. Uszkodzenia te powodują, że osoby dotknięte tym zaburzeniem mają trudności z wykonywaniem ruchów niezbędnych do mówienia.
W zależności od rodzaju uszkodzenia neurologicznego można wyróżnić następujące formy dyzartrii:
- Dyzartria hipotonowa i hipertoniczna: Powstają w wyniku zbyt niskiego lub zbyt wysokiego napięcia mięśniowego. W przypadku dyzartrii hipotonowej osoby dotknięte tym zaburzeniem mówią niewyraźnie i szybko się męczą podczas mówienia. Dochodzi do spastycznego wydawania dźwięków, które są niewyraźne i mają chrapliwy, ściśnięty ton.
- Dyzartria hipokinetyczna: osoby dotknięte tą chorobą mówią niewyraźnie i monotonnie. Mięśnie twarzy wydają się nieruchome, a głośność mowy znacznie się waha. W niektórych przypadkach dochodzi do mimowolnych ruchów mięśni lub dźwięków (grymasy, cmokanie).
- Dyzartria ataktyczna: Mowa charakteryzuje się silnymi wahaniami głośności i wysokości dźwięku. Artikulacja jest nieskoordynowana i często zmienia się podczas mówienia.
- Dyzartria mieszana: wykazuje cechy kilku form dyzartrii.
- Anartria: Jest to najcięższa postać, w której osoby dotknięte tą chorobą są w znacznym stopniu lub całkowicie niezdolne do mówienia.
Dyslalia
Dyslalia (zaburzenie artykulacji) oznacza natomiast zaburzenie wymowy, w którym osoby dotknięte tym schorzeniem nie są w stanie wymawiać określonych dźwięków. Najczęściej przyczyną są zmiany organiczne.
Przyczyny są różnorodne i obejmują:
- Wrodzone wady rozwojowe (rozszczep wargowo-szczękowo-podniebienny)
- Uszkodzenia nerwów ośrodkowych lub obwodowych
- Ubytek słuchu
- Utrata zębów
- Brak wrażliwości w jamie ustnej
- Czynniki psychiczne
Dysglossia
Dysglossia obejmuje zaburzenia wymowy związane z wargami, językiem, szczęką, podniebieniem, zębami i strunami głosowymi.
Zaburzenia płynności mowy
W przypadku zaburzeń płynności mowy nie występują problemy z artykulacją. Osoby dotknięte tym zaburzeniem mają natomiast trudności z płynnym mówieniem. Zaburzenia płynności mowy są uciążliwe przede wszystkim dla rozmówców.
Charakterystyczne są:
- Częste przerwy w mowie i powtórzenia
- Jąkanie, polterowanie (zbyt szybkie mówienie)
- Logofobia (lęk przed mówieniem)
- Bradylalia (opóźniona mowa z przerwami i przeciąganymi sylabami)
- Mutyzm (milczenie bez przyczyny organicznej, spowodowane czynnikami psychicznymi).
Dzieci z zaburzeniami mowy mają problemy z motoryką mowy @ YURII MASLAK /AdobeStock
Oprócz czynników wrodzonych lub urazów warg, języka itp., przyczyną zaburzeń mowy są najczęściej schorzenia neurologiczne:
- Niektóre choroby mózgu o niewyjaśnionej przyczynie
- Skutki urazów
- Udar
- Zapalenie mózgu lub opon mózgowych (zapalenie mózgu, zapalenie opon mózgowych).
- Guz mózgu
- Chorea Huntingtona
- Choroba Parkinsona
- Stwardnienie rozsiane
- Stwardnienie zanikowe boczne
- Aby ustalić przyczynę zaburzeń mowy, lekarz przeprowadza najpierw szczegółowy wywiad.
- Następnie przeprowadza badanie neurologiczne.
- W razie potrzeby stosuje się dodatkowe testy neuropsychologiczne: w przypadku podejrzenia uszkodzeń organicznych mózgu dodatkowe informacje dostarczają badania obrazowe, takie jak EEG (elektroencefalografia), CT (tomografia komputerowa) lub MRT (rezonans magnetyczny).
- W przypadku podejrzenia zapalenia mózgu lub opon mózgowych rozważa się diagnostykę płynu mózgowo-rdzeniowego. W tym celu lekarz pobiera płyn z rdzenia kręgowego, który następnie jest badany przez ekspertów w laboratorium.
Osoby z zaburzeniami mowy często odczuwają obciążenie psychiczne, ponieważ zaburzenia te mają negatywny wpływ na pracę i życie codzienne.
Nawiązywanie kontaktów społecznych jest dla nich trudne. Codzienne czynności, takie jak wizyty u lekarza lub rozmowy telefoniczne, wymagają od nich dużego wysiłku. Ze wstydu lub obawy przed negatywnymi reakcjami wahają się przed skorzystaniem z profesjonalnej pomocy.
Jednak im wcześniej rozpocznie się terapia, tym większe są szanse na jej powodzenie.
W leczeniu zaburzeń mowy dostępne są metody farmakologiczne, chirurgiczne i logopedyczne. W większości przypadków prowadzą one do znacznej poprawy zdolności mówienia.
Leczenie zależy od rodzaju choroby, uszkodzenia oraz indywidualnych potrzeb pacjenta:
- W przypadku konkretnej przyczyny lekarz koncentruje się na jej usunięciu oraz na leczeniu choroby podstawowej. Stosuje się przy tym zarówno metody farmakologiczne, jak i chirurgiczne.
- Jednak większość osób dotkniętych tym problemem odnosi korzyści z terapii logopedycznej (terapii mowy). W jej ramach uczą się one postrzegania napięcia ciała, oddychania, formowania głosu i artykulacji. Ćwiczenia mowy i głosu oraz trening mięśni krtaniowych dopełniają program terapeutyczny.
- Jeśli czynniki psychologiczne są przyczyną zaburzeń mowy, można je leczyć za pomocą połączenia terapii psychoterapeutycznej i logopedycznej.
Aby poprawić zdolność komunikacji, osoby dotknięte tym problemem mogą korzystać z określonych środków pomocniczych. Należą do nich mechaniczne lub elektroniczne środki komunikacji, które umożliwiają prawidłową wymowę lub lepszą zrozumiałość. Przykładami takich środków są protezy podniebienia miękkiego, wzmacniacze elektroniczne lub przenośne maszyny do pisania.
Pierwszym punktem kontaktu dla osób z zaburzeniami mowy są specjaliści z zakresu neurologii.
Przebieg i rokowanie dla osób z zaburzeniami mowy zależą od kilku czynników:
- Łagodne zaburzenia mowy, które lekarze leczą już we wczesnym stadium, często można całkowicie wyleczyć.
- W przypadku występujących chorób podstawowych i uszkodzeń nerwów nacisk kładzie się na zachowanie zdolności komunikacyjnych. W razie potrzeby również przy pomocy środków technicznych.
Zaburzenia mowy to albo zaburzenia motoryki mowy, albo zaburzenia płynności mowy. Wczesna diagnoza pomaga w znalezieniu odpowiedniej terapii. Osobami kontaktowymi są specjaliści z neurologii.
