Badania kontrolne: informacje i lekarze przeprowadzający badania

Przez badania profilaktyczne rozumie się szereg badań mających na celu wczesne wykrywanie chorób. W Niemczech publiczne kasy chorych pokrywają koszty badania co trzy lata dla wszystkich ubezpieczonych w wieku powyżej 35 lat. Badanie to znane jest również jako Check-up 35. Tutaj można przeczytać więcej o przebiegu i celach badania oraz znaleźć lekarzy, którzy je przeprowadzają.

Czym jest badanie profilaktyczne?

Badanie profilaktyczne służy wczesnemu wykrywaniu często występujących chorób, które

• można skutecznie leczyć, a
• których wczesne stadium można wykryć za pomocą badań diagnostycznych.

Należą do nich

• choroby układu krążenia oraz
• choroby nerek, a także
• cukrzyca (diabetes mellitus).

Częstość występowania tych chorób wzrasta od około 35. roku życia. Dlatego kasy chorych pokrywają koszty podstawowych badań profilaktycznych dla wszystkich osób powyżej 35. roku życia w odstępach trzyletnich.

Badanie kontrolne stanu zdrowia jest przeprowadzane przez lekarzy rodzinnych (lekarzy ogólnych, lekarzy praktyków i internistów).

Badanie kontrolne składa się z różnych części:

• wywiad medyczny,
• badania fizykalnego, w tym pomiaru ciśnienia krwi,
• badania moczu na obecność krwi, białka i glukozy (cukru) oraz
• oznaczenia poziomu cholesterolu i glukozy we krwi.

Po analizie wyników badań odbywa się rozmowa podsumowująca. Podczas niej lekarz informuje pacjenta o wynikach. W razie potrzeby udziela mu również zaleceń dotyczących dalszych badań.

Cel badania kontrolnego

Badanie profilaktyczne ma na celu wykrycie chorób, które w początkowej fazie często nie dają żadnych objawów fizycznych. Dlatego też osoby, które czują się sprawne i zdrowe fizycznie, również powinny poddać się badaniu profilaktycznemu.

Tylko dzięki regularnym kontrolom można wcześnie wykryć zmiany w organizmie i zapobiec zagrożeniom dla zdrowia. W ten sposób podejrzane przypadki mogą zostać dokładniej zdiagnozowane w ramach dalszych badań, a wykryte choroby mogą być leczone na czas. Zwiększa to szanse na wyleczenie.

Ponadto badania kontrolne pozwalają rozpoznać i zmienić zachowania szkodliwe dla zdrowia.

W przypadku chorób układu krążenia, chorób nerek oraz cukrzycy istnieją znane czynniki ryzyka. Są one wyjaśniane podczas badania kontrolnego, aby pacjent mógł ich uniknąć.

Ponadto zaleca się przeprowadzenie badania profilaktycznego wraz z badaniem wczesnego wykrywania nowotworów. W ten sposób badanie profilaktyczne może służyć również profilaktyce nowotworowej, np. skóry. Jednak za pomocą badania profilaktycznego można również wykryć inne choroby, które nie dają jeszcze żadnych objawów.

Badanie kontrolne pozwala również ocenić ogólną kondycję fizyczną i stan zdrowia. Słabości fizyczne są wykrywane wcześnie. Można je wtedy skutecznie skorygować w młodszym wieku, zanim w starszym wieku doprowadzą do poważnych chorób.

Przebieg badania kontrolnego

Przebieg badania kontrolnego w ramach ustawowych badań wczesnego wykrywania i profilaktyki jest jasno uregulowany. Najpierw odbywa się szczegółowa rozmowa, podczas której

• własna historia chorób (wywiad własny; np. istniejąca choroba podstawowa, przyjmowanie leków),
• choroby bliskich krewnych (wywiad rodzinny) oraz
• otoczenie społeczne (wywiad społeczny)

, co pozwala na stworzenie profilu ryzyka.

Następnie w ramach badania kontrolnego przeprowadzane jest szczegółowe badanie fizykalne. Badanie fizykalne obejmuje

• badanie kliniczne całego ciała (stan ogólny), w tym oględziny narządów płciowych i okolicy odbytu,
• osłuchanie serca i płuc,
• badanie palpacyjne jamy brzusznej i ważnych węzłów chłonnych, a także
• ocenę układu ruchu, w tym stan odruchów,
• skóry i narządów zmysłów.

Ponadto pobierane są próbki krwi i moczu w celu laboratoryjnego oznaczenia poziomu

• cholesterynu całkowitego i glukozy we krwi oraz
• białka,
• glukozy,
• erytrocytów (czerwonych krwinek),
• leukocytów (białych krwinek) oraz
• azotynów w moczu

.

Ponieważ analiza wyników może potrwać kilka dni, ostateczna konsultacja odbywa się podczas drugiej wizyty u lekarza. Pacjent zostaje poinformowany o wynikach przeprowadzonego badania kontrolnego. Lekarz omawia z nim możliwe konsekwencje w kontekście dalszego stylu życia.

W szczególności należy omówić profil ryzyka pacjenta oraz ewentualne zachowania szkodliwe dla zdrowia.

Badanie kontrolne może wykazać podejrzenie występowania choroby. W takim przypadku lekarz zleci dalszą ukierunkowaną diagnostykę i w razie potrzeby rozpocznie leczenie.

Rozmowa wstępna i zebranie wywiadu (anamneza)

Przed rozpoczęciem badania fizykalnego lekarz sporządza wywiad (historię medyczną).

Pyta przy tym o dotychczasowe lub aktualne choroby pacjenta. Pyta również o wcześniejsze problemy zdrowotne i operacje. Tematem rozmowy są również choroby, które wystąpiły u bliskich krewnych. Takimi chorobami są np.

• cukrzyca,
• zawały serca oraz
• nowotwory.

Pyta się również o ewentualnie przyjmowane leki.

Ważnym elementem wywiadu są również indywidualne nawyki życiowe i warunki życia. Należą do nich na przykład

• nawyki żywieniowe,
• spożycie alkoholu,
• palenie tytoniu,
• stres zawodowy lub prywatny, a także
• aktywność fizyczna lub sportowa.

Za pomocą ukierunkowanych pytań lekarz stara się ustalić, czy występują określone czynniki ryzyka związane z samym pacjentem lub dziedziczne.

Badanie fizykalne podczas badania kontrolnego

Po zebraniu wywiadu lekarz przeprowadza podczas badania kontrolnego szczegółowe badanie fizykalne. Obejmuje ono

• badanie narządów płciowych i okolicy odbytu,
• osłuchanie serca i płuc,
• badanie palpacyjne jamy brzusznej i ważnych węzłów chłonnych, a także
• ocenę układu ruchu, w tym stanu odruchów, skóry i narządów zmysłów.

Określa się również masę ciała i wzrost, aby obliczyć wskaźnik masy ciała (BMI).

Obliczanie BMI podczas badania kontrolnego

Wskaźnik masy ciała (BMI) jest miarą służącą do oceny masy ciała. BMI oblicza się na podstawie stosunku masy ciała do wzrostu. Wzór wygląda następująco:

BMI = (masa ciała w kg) podzielona przez (wzrost w m)².

BMI jest wartością dość powierzchowną, ale z pewnymi zastrzeżeniami pomocną w ocenie, czy występuje niedowaga, czy nadwaga.

Badanie stetoskopem podczas badania kontrolnego

Podczas badania kontrolnego lekarz osłuchuje klatkę piersiową (serce i płuca) za pomocą stetoskopu. Badanie to nazywa się osłuciem.

Lekarz zwraca przy tym uwagę na nietypowe odgłosy oddechowe lub towarzyszące oddychaniu (świsty i szmery) oraz tony serca lub szmery serca.

Dzięki temu można na przykład

• wady serca,
• zapalenie osierdzia (zapalenie torebki osierdziowej),
• przewlekłą obturacyjną chorobę płuc (POChP),
• astmę lub
• rozpoznanie rozedmy płuc

.

Badanie serca i układu krążenia

Lekarz określa tętno (liczbę uderzeń serca na minutę). Zwraca przy tym uwagę zarówno na jakość (np. słabe, nieregularne), jak i na regularność tętna.

Pozwala to na rozpoznanie chorób serca i naczyń, takich jak

• zaburzenia rytmu serca,
• niewydolność serca,
• zwężenie aorty).

Mierzy się również ciśnienie krwi, które od wartości 140/90 mmHg uznaje się za zbyt wysokie. Już przy tej początkowej fazie nadciśnienia ryzyko

• zawałów serca,
• udarów mózgu oraz
• niewydolności nerek

.

Pomiar ciśnienia krwi jest częścią badania kontrolnego © Robert Kneschke | AdobeStock

EKG podczas badania kontrolnego

EKG (elektrokardiogram) stosuje się, gdy lekarz stwierdzi nieprawidłowości w rytmie serca lub inne nieprawidłowości. Mogą to być również duszności lub bóle w klatce piersiowej.

EKG rejestruje aktywność elektryczną mięśnia sercowego. W tym celu na skórze umieszcza się elektrody. Na podstawie EKG można między innymi określić tętno i rytm serca oraz odczytać aktywność elektryczną przedsionków i komór serca.

W ten sposób EKG może na przykład dostarczyć wskazówek dotyczących

• zaburzenia rytmu serca,
• zawału serca,
• pogrubienie ściany serca,
• nadmiernego obciążenia komory serca,
• zapalenie osierdzia (perikarditis) lub
• zapalenie mięśnia sercowego (miokarditis),

ale także na zaburzenia równowagi elektrolitowej i niepożądane działania leków.

Badanie skóry podczas badania kontrolnego

Podczas oględzin skóry lekarz zwraca uwagę na widoczne zmiany skórne, takie jak

• wypryski (wysypki),
• owrzodzenia,
• nadmierną liczbę znamion lub
• pęcherzyki.

W przypadku stwierdzenia widocznych zmian skórnych, w celu dokładniejszego zbadania pacjenta kieruje go do dermatologa.

Badania laboratoryjne w ramach badania kontrolnego

Oprócz badań fizykalnych podczas badania kontrolnego przeprowadza się również kilka badań laboratoryjnych.

Określając określone wartości we krwi i moczu, można wykryć zaburzenia metaboliczne (np. cukrzycę) lub choroby nerek. Dzięki temu lekarz może również oszacować ryzyko rozwoju takich chorób.

Wyniki badań krwi

W ramach badania krwi pobiera się od pacjenta próbkę krwi i wysyła do laboratorium. W ten sposób określa się poziom glukozy (cukru we krwi) oraz poziom cholesterolu całkowitego.

Aby uzyskać dokładne wyniki, które można porównać z tabelami norm, pobranie krwi musi odbywać się rano, na czczo. Pacjent nie może więc nic jeść przed pobraniem krwi.

Wynik jest zazwyczaj dostępny dla lekarza po kilku dniach. Stwierdzony poziom glukozy we krwi powinien wynosić od 60 do 100 mg/dl w pełnej krwi kapilarnej.

Jeśli jest wyższy, może to wskazywać na cukrzycę. Lekarz przeprowadzi wtedy bardziej szczegółową diagnostykę cukrzycy. Jednak zbyt niski poziom może również wskazywać na zaburzenia.

Poziom cholesterolu całkowitego określony podczas badania kontrolnego powinien wynosić od 200 do 220 mg/dl.

Wyższe wartości mogą wskazywać na nieprawidłowe odżywianie lub zaburzenia metabolizmu tłuszczów. Zbyt wysoki poziom cholesterolu całkowitego stanowi zwiększone ryzyko miażdżycy tętnic (arteriosklerozy). Miażdżyca z kolei może powodować poważne choroby sercowo-naczyniowe, takie jak zawał serca i udar mózgu.

Dlatego ważne jest, żeby na czas zacząć leczyć za wysokie stężenie lipidów we krwi.

Wyniki badań krwi wskazują na możliwe choroby © Henrik Dolle | AdobeStock

Oprócz cholesterolu całkowitego lekarz może zlecić badanie poziomu LDL („złego” cholesterolu) i HDL („dobrego” cholesterolu). Poziom LDL powinien wynosić poniżej 160 mg/dl, a HDL powyżej 40 mg/dl.

Ważny jest jednak również stosunek LDL do HDL: u osoby zdrowej powinien on wynosić mniej niż trzy, a u pacjentów z grupy ryzyka – jeszcze mniej.

Próbka moczu

W ramach badania kontrolnego pacjent oddaje próbkę moczu, która również jest wysyłana do laboratorium.

Laboratorium określa następnie poziom

• białka,
• glukozy,
• erytrocytów (czerwonych krwinek),
• leukocytów (białych krwinek) oraz
• azotynów

w moczu. Wyniki te dostarczają lekarzowi wskazówek, czy

• cukrzyca,
• infekcja bakteryjna,
• niedożywienie czy
• choroba nerek

.

Rozszerzone badania kontrolne

Badanie kontrolne przewidziane w ramach ustawowych badań wczesnego wykrywania i profilaktyki jest dobre, ale ma ograniczony zakres. Ponadto sensowne może być przeprowadzenie rozszerzonego badania kontrolnego.

Dotyczy to na przykład osób, które po dłuższej przerwie chcą ponownie rozpocząć aktywność sportową. Również podczas regularnych badań kontrolnych można przeprowadzić dodatkowe badania w celu sporządzenia rozszerzonego indywidualnego profilu ryzyka. Obejmują one np.

• określenie poziomu PSA w celu wykrycia zmian w prostacie za pomocą testu PSA
• rozszerzone badanie krwi (określenie np. elektrolitów, witamin, pierwiastków śladowych, enzymów, markerów nowotworowych)
• badanie czynności płuc
• badanie wzroku
• badanie kału (np. na obecność grzybów, bakterii, pasożytów, toksyn środowiskowych)
• Badania ultrasonograficzne (np. naczyń szyjnych, tarczycy, narządów jamy brzusznej, nerek, pęcherza moczowego, prostaty)
• pomiar przepływu krwi w nogach
• badanie na obecność bakterii Helicobacter
• badanie na AIDS
• Badania hormonalne
• ocena ryzyka reumatyzmu (przeciwciała CCP)
• wczesne wykrywanie raka jelita grubego za pomocą immunologicznego badania kału

Badanie kontrolne z zakresu medycyny sportowej

Badanie kwalifikacyjne w zakresie medycyny sportowej jest zalecane dla wszystkich osób uprawiających sport powyżej 35 roku życia oraz dla osób powracających do aktywności fizycznej. Badanie kontrolne zdrowia sportowca często obejmuje następujące badania:

• wywiad (w tym tzw. wywiad sportowy)
• Badanie fizykalne, porównywalne z badaniem rutynowym
• EKG w spoczynku i, w razie potrzeby, EKG wysiłkowe
• Badanie moczu i krwi (np. morfologia krwi)
• Poradnictwo w zakresie wyboru odpowiedniej dyscypliny sportowej i planowania treningów w oparciu o stan zdrowia i sprawność fizyczną.

Publiczne kasy chorych nie pokrywają jednak kosztów rozszerzonego badania kontrolnego. Lekarze oferują te badania w ramach tzw. indywidualnych świadczeń zdrowotnych (IGeL).

Końcowa rozmowa konsultacyjna podczas badania kontrolnego

Końcowa rozmowa konsultacyjna odbędzie się kilka dni po badaniu fizykalnym oraz pobraniu próbek krwi i moczu. 

Pacjent zostanie poinformowany o wynikach przeprowadzonego badania kontrolnego. W razie potrzeby lekarz omówi z nim możliwe konsekwencje dla dalszego stylu życia. W szczególności należy omówić

• zidentyfikowane czynniki ryzyka oraz
• możliwe ograniczenie lub unikanie zachowań szkodliwych dla zdrowia

. W razie potrzeby lekarz udzieli wskazówek dotyczących zmiany stylu życia, na przykład w zakresie odżywiania lub aktywności fizycznej. W szczególności cukrzycy i chorób układu krążenia często można uniknąć dzięki zdrowemu stylowi życia. Obejmuje to np.

• regularna aktywność fizyczna lub uprawianie sportu
• zbilansowaną i urozmaiconą dietę, unikanie potraw bogatych w tłuszcz
• odpowiednie nawodnienie (co najmniej 2 litry dziennie)
• całkowite zaprzestanie palenia
• umiarkowane spożycie alkoholu
• unikanie stresu

Kolejnym zadaniem rozmowy podsumowującej badania kontrolne jest zwrócenie uwagi pacjenta na znaczenie badań w kierunku wczesnego wykrywania nowotworów.

Jeśli wszystkie wyniki są prawidłowe, kolejna wizyta kontrolna powinna odbyć się za trzy lata.