Zeze: kiedy oczy się krzyżują – przyczyny, objawy i leczenie

Zwykle oba oczy są ustawione tak, że skupiają się na tym samym punkcie. W oddali osie widzenia przebiegają równolegle, a w bliskiej odległości oba oczy równomiernie zbiegają się do środka.

W przypadku zeza ta koordynacja jest zaburzona. Jedno oko odbiega, podczas gdy drugie utrzymuje cel z większą precyzją. Odchylenie to może być niewielkie lub wyraźnie widoczne.

Zakres waha się od ledwo zauważalnego mikrostrabizmu do wyraźnego zeza. W niektórych przypadkach dotyczy to tylko jednego oka, w innych obydwa oczy na zmianę. Zez jednostronny jest szczególnie istotny, ponieważ mózg może z czasem wyłączyć obraz z dotkniętego oka. Jeśli oko zezujące nie jest wystarczająco wykorzystywane przez dłuższy czas, grozi to niedowidzeniem i pogorszeniem ostrości wzroku.

Dla osób dotkniętych tym schorzeniem decydujące znaczenie ma nie tylko położenie oczu, ale także ich funkcjonowanie. Tylko wtedy, gdy oba oczy współpracują, możliwe jest stabilne widzenie przestrzenne. W przypadku długotrwałej nieprawidłowej pozycji oczu współpraca ta jest zaburzona.

Lekarze rozróżniają różne formy zeza według różnych kryteriów:

Rodzaje zeza

W przypadku zeza lekarze rozróżniają przede wszystkim dwa rodzaje:

• Strabismus pierwotny: występuje bez innych chorób oczu.
• Strabismus wtórny: przyczyną zeza jest inna choroba.

Obraz kliniczny służy jako dodatkowe kryterium rozróżniające w celu określenia rodzaju zeza.

• W przypadku zeza jawnego (zeza towarzyszącego) kierunki patrzenia obu oczu stale się od siebie różnią. 
• W przypadku zeza utajonego (heteroforia) często jest to jedynie objaw przeciążenia.

Najczęściej występuje zez utajony (heteroforia). Ta wada wzroku zazwyczaj nie jest leczona, ponieważ często pojawia się tylko wtedy, gdy oko jest obciążone. Jednak w większości przypadków mózg jest w stanie skompensować zez poprzez niewielkie zaburzenie. Tylko u dziesięciu procent osób z utajonym zezem występują zaburzenia.

Natomiast zez współistniejący (strabismus concomitans) i zez porażenny (strabismus paralyticus) są leczone medycznie. Zez współistniejący często pojawia się już w okresie niemowlęcym lub dziecięcym. 

W przypadku tzw. zeza porażennego dochodzi do porażenia mięśni gałki ocznej, najczęściej w wyniku wcześniejszego zapalenia lub urazu.

Kierunek zeza

Lekarze rozróżniają:

• zeza skierowanego do wewnątrz (strabismus convergens lub esotropia), w którym jedno oko jest skierowane w stronę nosa
• Zeza skierowanego na zewnątrz (strabismus divergens lub exotropia)

Strabismus skierowany do wewnątrz @ Alessandro Grandini /AdobeStock

Przyczyny zeza nie zawsze da się jednoznacznie ustalić. Ogólnie rzecz biorąc, jest ich wiele. Często występuje nierównowaga mięśni oczu, co powoduje, że obydwa oczy nie mogą być stabilnie skierowane na ten sam cel i jedno oko zaczyna odbiegać. W przypadku zeza wtórnego często występuje predyspozycja genetyczna. Dodatkowo często występuje wada wzroku, w szczególności krótkowzroczność lub dalekowzroczność.

Ta nieprawidłowość może prowadzić do tego, że jedno oko odchyla się do wewnątrz i wydaje się trwale zezować. Szczególnie w przypadku zeza wczesnodziecięcego ta kombinacja ma znaczenie medyczne.

W przypadku zeza utajonego równowaga mięśni oczu jest wprawdzie zaburzona, ale zaburzenie to jest początkowo kompensowane. Podczas wysiłku ta kompensacja przestaje wystarczać, a zez ujawnia się tymczasowo.

W przypadku zeza porażennego przyczyny są zazwyczaj inne. Należą do nich stany zapalne, choroby naczyniowe, urazy, procesy neurologiczne, a w rzadkich przypadkach również nowotwór. Wówczas dotknięte oko może nagle wydawać się wyraźnie zezujące. Wówczas często mamy do czynienia z poważną chorobą, którą należy szybko zbadać.

Charakterystyczną cechą zeza jest nieprawidłowe ustawienie oczu. W rezultacie wzrok kieruje się w różnych kierunkach. Dochodzi do typowego zeza. 

Przyczyną jest zazwyczaj odchylenie jednej z osi oczu od pozycji normalnej (równoległej). Najczęściej pozycja zmienia się do wewnątrz lub na zewnątrz.

Zezie często towarzyszą inne objawy:

• Pieczenie lub drżenie oczu
• Problemy z koncentracją
• Zwiększona wrażliwość na światło
• Bóle głowy
• Przechylanie głowy
• Mruganie lub mruganie okiem
• Trudności w czytaniu
• Niezdarność przy chwytaniu przedmiotów

Jeśli objawy te pojawią się niespodziewanie, mogą one również wskazywać na późniejsze wystąpienie zeza.

Różne objawy zeza zależą ponadto od konkretnej postaci strabizmu (zeza):

Heteroforia (szkielenie utajone)

O heteroforii lub zezie utajonym mówi się, gdy mięśnie oczu nie są ze sobą zrównoważone. Mózg potrafi jednak to wyrównać i sprawia, że oba obrazy wzrokowe łączą się ze sobą. 

W związku z tym zez często nie jest zauważalny. Zez pojawia się dopiero pod wpływem niekorzystnych czynników, takich jak zmęczenie, stres, alkohol, obciążenie psychiczne lub ogólna choroba.

U około dziesięciu procent osób dotkniętych tym schorzeniem występują objawy towarzyszące:

• Bóle głowy
• Szybkie zmęczenie
• Niewyraźne widzenie
• Podwójne widzenie

Strabismus concomitans (zez towarzyszący)

W przypadku zeza współistniejącego osoba dotknięta tą wadą nie jest w stanie samodzielnie wyrównać nierównowagi mięśni oczu. 

Osie widzenia obu oczu nie kierują się automatycznie na ten sam obiekt. Różnica w kącie widzenia utrzymuje się nawet podczas ruchu gałek ocznych. 

Jednak odchylenie może być tak niewielkie, że początkowo nie występują żadne widoczne objawy i nie pojawia się typowe zezowanie. Dlatego lekarze czasami rozpoznają zez współistniejący dopiero późno lub w ogóle go nie rozpoznają.

Strabismus concomitans często towarzyszy niewielka dalekowzroczność. Jeśli zez występuje tylko w jednym oku, oko to może dodatkowo cierpieć na słaby wzrok (medycznie amblyopia). 

W tej postaci może się również zdarzyć, że osoba dotknięta schorzeniem trzyma głowę przekrzywioną lub ma drżenie oczu.

Strabismus paralyticus (zez porażenny)

W tej postaci zeza dochodzi do niewydolności jednego lub kilku zewnętrznych mięśni oka. W zależności od kierunku spojrzenia zmienia się również kąt zeza. Ze względu na nagłe pojawienie się zeza osoba dotknięta tą dolegliwością zazwyczaj również nagle dostrzega objawy.

Typowym objawem tej postaci zeza jest widzenie podwójne. Najczęściej jest to kierunek, w którym oko kieruje się przy sprawnym mięśniu. Zezie często towarzyszą zawroty głowy, a nawet nudności. Aby zrównoważyć podwójne widzenie, wiele osób trzyma głowę przechyloną na bok (kompensacyjna pozycja głowy).

W przypadku zeza u dzieci lub niemowląt, który lekarze wykryją wcześnie, zazwyczaj wystarcza leczenie zachowawcze. Dzieci często unikają operacji.

Leczenie zachowawcze u dzieci

Z reguły lekarz prowadzący przepisuje okulary i ćwiczenia wzrokowe.

W ramach treningu fuzji dzieci uczą się łączyć podwójne obrazy.

Za pomocą terapii okluzyjnej lekarze leczą początkowe zaburzenia widzenia. W terapii okluzyjnej oba oczy są na przemian zaklejane plastrem. Plaster pozostaje przyklejony do oka przez określony czas. Dzięki temu słabsze oko jest zmuszone do większego wysiłku.

Dzięki tej formie terapii dzieciom udaje się nauczyć się dobrze widzieć i oduczyć się zeza. Zazwyczaj dzieci z wadą wzroku spowodowaną zezem pozostają w leczeniu do około dwunastego roku życia.

Terapia okluzyjna w przypadku zeza @ kucheruk /AdobeStock

Leczenie zachowawcze u dorosłych

Również dorośli cierpiący na zez towarzyszący otrzymują terapię, która eliminuje widzenie stereoskopowe i przywraca pełną ostrość wzroku. 

Jeśli osoba dotknięta tym schorzeniem widzi podwójnie, często otrzymuje okulary pryzmatyczne. Mają one matową folię na jednej soczewce. Pomaga to zmienić padanie promieni świetlnych i uniknąć widzenia stereoskopowego. 

Również dorośli często przechodzą trening fuzji. Ta forma terapii może spowodować, że ustawienie oczu unormuje się, a zez nie będzie już widoczny.

Natomiast w przypadku zeza porażennego, czyli strabismus paralyticus, lekarze muszą leczyć przyczynę porażenia oczu.

W rzadkich przypadkach porażenie mięśni oczu może ustąpić nawet bez leczenia. Problemem w tej postaci jest to, że często nie można zdiagnozować rzeczywistej przyczyny. 

Utrudnia to leczenie, które zazwyczaj jest dostosowane do przyczyny. Czasami zez utrzymuje się pomimo leczenia. W takich przypadkach pacjent otrzymuje soczewki pryzmatyczne, które eliminują podwójne widzenie.

Jeśli zez utrzymuje się dłużej niż sześć miesięcy pomimo leczenia, lekarze zalecają operację.

Jeśli leczenie zachowawcze nie wystarcza, konieczna jest operacja, aby przywrócić równoległe ustawienie oczu. Zabieg chirurgiczny może być również wykonany ze względów kosmetycznych lub z powodu obciążenia psychicznego. Operację u dzieci wykonuje się zazwyczaj w znieczuleniu ogólnym, u dorosłych często wystarcza znieczulenie miejscowe.

Podczas operacji zeza (operacji strabizmu) chirurg wpływa na mechanikę, ruchomość i ustawienie oczu. Dzięki temu zez może się wyrównać, jednak możliwe jest nawrót choroby.

Nie da się bezpośrednio zapobiec zezowi. Ważne jest jednak, aby szybko potraktować poważnie wczesne objawy. Rodzice powinni zwracać uwagę, czy jedno oko wielokrotnie zezuje, czy dziecko trzyma głowę przekrzywioną lub ma trudności z pewnym skupieniem wzroku na przedmiotach. Kluczowe znaczenie ma również wczesne rozpoznanie i leczenie. Regularne kontrole i konsekwentne badania u okulisty pomagają uniknąć późnych powikłań. W ten sposób zmniejsza się ryzyko wystąpienia niedowidzenia, osłabienia wzroku, zmniejszonej ostrości widzenia i trwałego zeza.

Czym jest zez?

Strabismus to medyczny termin określający zeza. Polega on na nieprawidłowym ustawieniu oczu, w wyniku czego obydwa oczy nie są dokładnie skierowane na ten sam punkt.

Czy zez u dzieci jest niebezpieczny?

Zeza u dzieci należy zawsze traktować poważnie. Jeśli jedno oko zezuje przez dłuższy czas, może rozwinąć się niedowidzenie z osłabieniem wzroku.

Czy zez utajony może powodować dolegliwości?

Tak, w przypadku zeza utajonego lub strabizmu utajonego mogą wystąpić bóle głowy, zmęczenie, niewyraźne widzenie, a czasami podwójne widzenie, zwłaszcza podczas wysiłku.

Kiedy należy zgłosić się do okulisty?

Warto umówić się na wizytę u okulisty, gdy tylko jedno oko wyraźnie zezuje, dziecko w widoczny sposób trzyma głowę w nietypowej pozycji lub nagle pojawia się podwójne widzenie.

Jak przebiega leczenie zeza?

Leczenie zeza może obejmować okulary, okluzyję, trening wzroku oraz, w razie potrzeby, operację. Wybór odpowiedniej metody leczenia zależy od przyczyny i wieku pacjenta.

Czy nieleczone zezowanie może mieć konsekwencje?

Nieleczone zezowanie może prowadzić, zwłaszcza w dzieciństwie, do pogorszenia ostrości wzroku i zaburzeń widzenia obuocznego.