Profilaktyka (lub działania zapobiegawcze) to wszelkie środki, które:
- zapobiegają wystąpieniu chorób
- Opóźniają wystąpienie choroby
- łagodzą skutki choroby
Celem profilaktyki jest ograniczenie lub całkowite wyeliminowanie czynników wywołujących rozwój choroby.
Dzięki profilaktyce lekarze mogą zidentyfikować indywidualne czynniki ryzyka, takie jak np. predyspozycje genetyczne, styl życia i warunki życia.
Lekarze często używają również terminu „profilaktyka”, zwłaszcza w zakresie zapobiegania i diagnostyki chorób zębów.
Wraz ze starzeniem się społeczeństwa wzrasta również częstość występowania powszechnych chorób.
Ważne choroby cywilizacyjne, które mają szczególne znaczenie w profilaktyce i które występują zwłaszcza w podeszłym wieku, to:
Oprócz korzyści zdrowotnych profilaktyka ma na celu zmniejszenie kosztów systemu opieki zdrowotnej.
Już co drugi dorosły ma nadwagę, a co piąty cierpi na otyłość @ Christian Delbert /AdobeStock
Profilaktykę można podzielić na różne etapy w zależności od aktualnego stanu zdrowia pacjenta.
1. Profilaktyka pierwotna to działania mające na celu ochronę przed ryzykiem (profilaktyka) u osób zdrowych. Oznacza to, że zaburzenia zdrowia lub choroba jeszcze nie występują.
2. Profilaktyka wtórna obejmuje działania diagnostyczne, które pozwalają na wczesne wykrycie chorób, aby móc leczyć pacjentów.
3. Działania mające na celu zapobieganie nawrotom i ograniczanie szkód następczych należą do profilaktyki trzeciorzędowej.
4. Profilaktyka czwartorzędowa ma na celu zapobieganie nadmiernemu stosowaniu leków i niepotrzebnym zabiegom medycznym, aby zapobiec uszczerbkowi na zdrowiu.
Profilaktyka: profilaktyka pierwotna
Ta profilaktyka dotyczy wszystkich zdrowych osób oraz osób należących do określonej grupy ryzyka.
Profilaktyka pierwotna obejmuje działania mające na celu utrzymanie zdrowia lub zapobieganie rozwojowi chorób. Profilaktyka pierwotna rozpoczyna się przed wystąpieniem choroby i pogorszeniem się stanu zdrowia lub przed rozpoczęciem zachowań szkodliwych dla zdrowia.
Lekarze analizują czynniki ryzyka i możliwe przyczyny (również za pomocą metod diagnostycznych), które mogą mieć negatywny wpływ na zdrowie.
Grupą docelową profilaktyki pierwotnej są osoby zdrowe, bez objawów.
Przykłady działań w ramach profilaktyki pierwotnej to:
- promocja zdrowia i szkolenia (odżywianie, aktywność fizyczna, radzenie sobie ze stresem, praca bez obciążania kręgosłupa)
- profilaktyka uzależnień (palenie tytoniu i alkohol)
- szczepienia ochronne
- Antykoncepcja i opieka prenatalna jako część diagnostyki
- Zapobieganie wypadkom i środki bezpieczeństwa pracy
- Zapobieganie infekcjom poprzez środki higieniczne
Profilaktyka: profilaktyka wtórna
Profilaktyka wtórna obejmuje działania diagnostyczne, które pozwalają wcześnie wykryć choroby, uszkodzenia i zachowania szkodliwe dla zdrowia. W ten sposób można zapobiec postępowi choroby.
Profilaktyka wtórna skierowana jest do osób, które znajdują się we wczesnym stadium choroby i nie odczuwają jeszcze żadnych dolegliwości. Nie są one zatem świadome swojej choroby. Są to zazwyczaj osoby zdrowe, które w wyniku diagnostyki stają się chorymi.
Grupą docelową profilaktyki wtórnej są osoby chore (we wczesnym stadium) bez objawów.
Przykłady diagnostyki w profilaktyce wtórnej to:
Badania mammograficzne są obecnie najbardziej niezawodną metodą wczesnego wykrywania raka piersi @ Gorodenkoff /AdobeStock
Profilaktyka: profilaktyka trzeciorzędowa
Profilaktyka trzeciorzędowa obejmuje działania podejmowane w przypadku już rozpoznanej choroby, które mają na celu zapobieganie nawrotom oraz ograniczenie lub uniknięcie powikłań.
Pacjent powinien rozpoznać zachowania szkodliwe dla zdrowia (za pomocą metod diagnostycznych). Lekarze podejmują w tym przypadku działania, które mają na celu uniknięcie chorób wtórnych, nawrotów (recydyw) lub zaostrzenia choroby przewlekłej.
Profilaktyka trzeciorzędowa skierowana jest do pacjentów, którzy już zachorowali i rozpoczęli leczenie. Do tej grupy należą również pacjenci cierpiący na choroby przewlekłe oraz osoby przebywające na rehabilitacji lub przed jej rozpoczęciem.
Grupą docelową profilaktyki trzeciorzędowej są osoby chore z objawami.
Przykłady działań w ramach profilaktyki trzeciorzędowej to:
- rehabilitacja i kuracje (np. działania rehabilitacyjne po udarze mózgu)
- Środki mające na celu zapobieganie niewydolności nerek w wyniku cukrzycy
Profilaktyka: profilaktyka czwartorzędowa
Celem profilaktyki czwartorzędowej jest zapobieganie nadmiernemu stosowaniu leków i niepotrzebnym zabiegom medycznym. Niewłaściwe lub niepotrzebne działania oraz nieodpowiednie leki mogą prowadzić do uszczerbku na zdrowiu. W ramach profilaktyki czwartorzędowej lekarze często poszukują alternatywnych metod leczenia.
Grupą docelową profilaktyki czwartorzędowej są osoby zdrowe z objawami.
Przykłady działań w ramach profilaktyki czwartorzędowej to:
- Unikanie polipragmazji (przyjmowanie wielu leków, co wiąże się ze zwiększonym ryzykiem interakcji i działań niepożądanych)
- Unikanie niepotrzebnej diagnostyki (np. konsekwencje wyników fałszywie dodatnich lub fałszywie ujemnych w systematycznych badaniach przesiewowych w kierunku raka)
W ramach profilaktyki (badania profilaktyczne) ważną rolę odgrywają badania wczesnego wykrywania (badania profilaktyczne).
Na tym etapie szanse na leczenie i wyleczenie są większe, jeśli lekarze wcześnie wykryją nieprawidłowości, choroby i zaburzenia.
Badania wczesnego wykrywania mają na celu wyleczenie poprzez terminowe leczenie oraz uniknięcie lub złagodzenie następstw.
W przypadku osób dorosłych celem badań profilaktycznych lub badań wczesnego wykrywania jest wykrycie ewentualnej choroby w jej początkowej fazie.
W przypadku dzieci na pierwszym planie znajdują się przede wszystkim opóźnienia rozwojowe lub zagrożenia dla rozwoju. Dzięki profilaktyce można w odpowiednim czasie podjąć niezbędne działania w zakresie wczesnego leczenia i wczesnej interwencji.
Lekarze łączą badania profilaktyczne i wczesnego wykrywania w program profilaktyczny. Są one odpowiednie dla noworodków i dzieci, młodzieży, kobiet i mężczyzn.
Do najbardziej znanych badań profilaktycznych lub badań wczesnego wykrywania należą:
- Opieka prenatalna
- Badania przesiewowe noworodków oraz
- „Badania U” dla dzieci
Poniżej przedstawiono najważniejsze ustawowe badania profilaktyczne i badania wczesnego wykrywania.
Badanie profilaktyczne w celu wczesnego wykrywania chorób, często nazywane również check-upem, składa się z różnych procedur diagnostycznych.
Badania profilaktyczne obejmują w diagnostyce badanie fizykalne, w tym:
- pomiaru ciśnienia krwi
- badania moczu na obecność krwi, białka i glukozy (cukru) oraz
- określenia poziomu cholesterolu i glukozy we krwi
Badanie profilaktyczne służy wczesnemu wykrywaniu różnych chorób, takich jak choroby układu krążenia i nerek, a także cukrzycy i nowotworów.
W Niemczech istnieje kilka badań przesiewowych w kierunku raka dla mężczyzn i kobiet w różnym wieku.
Ustawowe badania profilaktyczne w kierunku nowotworów u kobiet
W ramach wczesnego wykrywania nowotworów narządów płciowych u kobiet od 20. roku życia przewidziano:
- wywiad medyczny z pytaniami o dolegliwości, zaburzenia krwawienia i upławy,
- badanie szyjki macicy
- pobranie materiału do badania z szyjki macicy (wymaz cytologiczny)
- Badanie cytologiczne (test Pap)
- badanie ginekologiczne metodą palpacyjną
- Końcowa rozmowa konsultacyjna
Od 30. roku życia ginekolog podczas badania kontrolnego pyta o zmiany i dolegliwości w piersiach. Przeprowadza się również badanie i badanie palpacyjne piersi oraz węzłów chłonnych, w tym instruktaż dotyczący samobadania.
Od 50. roku życia w ramach badań mammograficznych przeprowadza się dodatkowo badanie rentgenowskie obu piersi. Pacjentki wykonują je co dwa lata do końca 70. roku życia.
Od 35. roku życia co dwa lata przeprowadza się badania profilaktyczne skóry pod kątem nowotworów.
Lekarze badają wówczas:
- zmiany i dolegliwości skórne
- badanie owłosionej głowy
- badanie fałd skórnych ciała (pachy, pachwiny, fałd pośladkowy, przestrzenie między palcami rąk i nóg, obszar pod piersiami, pępek)
Od 50. roku życia pacjent może w ramach badań przesiewowych poddać się badaniu odbytnicy i jelita grubego. Lekarz bada obecność utajonej krwi w stolcu (co roku do 54. roku życia). Od 55. roku życia pacjent może skorzystać z dwóch kolonoskopii w odstępie dziesięciu lat.
Kolonoskopia wykonywana jest ambulatoryjnie @ Kzenon /AdobeStock
Ustawowe badania profilaktyczne w kierunku nowotworów u mężczyzn
W przypadku mężczyzn ustawowe badania profilaktyczne rozpoczynają się w wieku 35 lat od wczesnego wykrywania nowotworów skóry. Zaleca się ich wykonywanie co dwa lata.
Podczas wywiadu lekarskiego lekarz pyta o zmiany i dolegliwości skórne.
Badanie obejmuje:
- badanie całej skóry na całym ciele
- badanie głowy pokrytej włosami oraz
- badanie fałd skórnych (pachy, pachwiny, pośladki, przestrzenie między palcami rąk i stóp, obszar pod piersiami, pępek)
Od 45. roku życia ustawowe badania profilaktyczne przewidują wczesne wykrywanie (profilaktykę) nowotworów narządów płciowych. Odbywa się to poprzez oględziny i badanie palpacyjne zewnętrznych narządów płciowych. Na pierwszym planie znajduje się badanie palpacyjne prostaty i węzłów chłonnych.
Wczesne wykrywanie nowotworów odbytnicy i jelita grubego rozpoczyna się od 50. roku życia od badania na obecność krwi w stolcu. Pacjent może poddawać się temu badaniu co roku do 54. roku życia.
Od 55. roku życia można wykonać dwa badania kolonoskopowe w odstępie dziesięciu lat.
Dla noworodków, dzieci i młodzieży istnieje program profilaktyczny, który służy zapobieganiu i wczesnemu wykrywaniu nieprawidłowości i zaburzeń rozwoju. Te tak zwane badania U rozpoczynają się już od urodzenia i kończą w wieku około 17 lat.
Pierwsza wizyta profilaktyczna, badanie noworodka U1, odbywa się bezpośrednio po urodzeniu i obejmuje kontrolę
- koloru skóry
- oddychania
- aktywności mięśniowej
- bicia serca oraz
- odruchów
- Czubek głowy, oczy, nos, usta, kręgosłup, kończyny i stawy
Rozszerzone badania przesiewowe noworodków w 2. lub 3. dniu życia służą wczesnemu wykrywaniu wrodzonych wad metabolicznych i zaburzeń endokrynologicznych.
Dzięki badaniu przesiewowemu słuchu noworodków do 3. dnia życia lekarze mogą wykryć obustronne zaburzenia słuchu już od 35 decybeli. Badanie profilaktyczne U2 odbywa się w 3. do 10. dniu życia i obejmuje badanie narządów, zmysłów oraz odruchów.
W 4. i 5. tygodniu życia odbywa się badanie profilaktyczne U3. Lekarze sprawdzają wtedy, czy rozwój odruchów, motoryki, wagi i reakcji jest odpowiedni dla wieku dziecka.
Lekarz bada narządy, sposób picia, trawienia i snu, a także stawy biodrowe pod kątem dysplazji i zwichnięcia stawu biodrowego.
Badanie profilaktyczne U4 w 3. i 4. miesiącu życia oraz badanie profilaktyczne U5 w 6. i 7. miesiącu życia obejmują ocenę rozwoju odpowiedniego dla wieku.
Na pierwszym planie znajdują się również:
- ruchliwość niemowlęcia
- narządy
- narządy zmysłów
- narządy płciowe oraz
- Skóra
- Badanie wzrostu, motoryki i układu nerwowego
Podczas badania profilaktycznego U6 (10.–12. miesiąc życia) oprócz badania narządów zmysłów i zdolności ruchowych po raz pierwszy kontroluje się rozwój umysłowy.
W ramach badania profilaktycznego U7 (21.–24. miesiąc życia) na pierwszym planie znajduje się rozwój mowy, motoryka mała i kontrola ciała.
Badanie profilaktyczne U7a (34.–36. miesiąc życia) obejmuje:
- Dalszy rozwój mowy
- Zaburzenia zachowania, takie jak zaburzenia snu, zaburzenia widzenia oraz
- inne nieprawidłowości
Zakres badań profilaktycznych U8 (46.–48. miesiąc życia) obejmuje:
Intensywne badanie rozwoju mowy, wymowy i zachowania, badanie sprawności ruchowej i koordynacji, odruchów, siły mięśni oraz stanu uzębienia
Dla dzieci od urodzenia do 18. roku życia przewidziano 11 bezpłatnych badań profilaktycznych @ Robert Kneschke /AdobeStock
Celem badania profilaktycznego U9 między 60. a 90. miesiącem życia jest wykrycie następujących zaburzeń przed rozpoczęciem nauki w szkole:
- Zaburzenia motoryki
- Zaburzenia rozwoju mowy
- Zaburzenia słuchu i wzroku
Kolejne regularne badanie profilaktyczne odbywa się w wieku od 13 do 14 lat w ramach badania profilaktycznego J1. Oprócz sprawdzenia stanu szczepień lekarze zwracają tutaj uwagę na nieprawidłowości fizyczne i psychiczne oraz zachowania zagrażające zdrowiu.
Badanie profilaktyczne J2 w wieku od 16 do 17 lat służy zapobieganiu:
- zaburzeń pokwitania i zaburzeń seksualnych
- Wad postawy
- powstawania wola
- ryzyka cukrzycy
- zaburzeń socjalizacji i zachowania
Ponadto odbywa się wstępna konsultacja dotycząca wyboru zawodu.
Ponadto przeprowadzane są profilaktyczne badania stomatologiczne dla dzieci w wieku od 30. do 27. miesiąca życia oraz od 6. do 18. roku życia.
Obejmują one m.in. stomatologiczne badania wczesnego wykrywania chorób zębów, jamy ustnej i szczęki oraz porady dotyczące higieny jamy ustnej i odżywiania.
Sam termin „diagnostyka” oznacza ustalenie diagnozy, w ramach którego następuje przyporządkowanie objawów do konkretnej choroby.
Diagnoza to stwierdzenie choroby, przy czym do diagnozy zalicza się również przypuszczenie lub identyfikację przyczyny choroby. Celem diagnostyki jest postawienie diagnozy.
Metody diagnostyczne to:
- wywiad
- badanie fizykalne
- badania laboratoryjne lub
- badania obrazowe
Nie zawsze możliwe jest postawienie jednoznacznej diagnozy. Wówczas konieczne jest zastosowanie dodatkowych metod badawczych.
Dlatego w diagnostyce, oprócz pojęcia „diagnoza”, istnieją również inne terminy:
- diagnoza wykluczająca
- diagnoza różnicowa (diagnostyka różnicowa) oraz
- diagnoza wstępna i robocza
Diagnostyka: diagnoza wykluczająca
W przypadku diagnozy wykluczającej lekarze w ramach diagnostyki wykluczają inne możliwe przyczyny choroby poprzez przeprowadzenie dalszych badań. W ten sposób pozostaje tylko jedna wyjaśniająca przyczyna objawów.
Diagnostyka: diagnostyka różnicowa
Jeśli dla określonych objawów istnieje kilka możliwych diagnoz lub wyjaśnień, diagnozy te nazywane są diagnozami różnicowymi. Za pomocą diagnostyki różnicowej lekarze próbują odróżnić od siebie możliwe przyczyny i zmniejszyć liczbę możliwych diagnoz.
Diagnoza wstępna i robocza
Jeśli lekarze nie są w stanie postawić pewnej diagnozy na podstawie diagnostyki i diagnostyki różnicowej, formułują przypuszczenie dotyczące objawów.
Lekarz mówi wówczas o diagnozie wstępnej lub roboczej, jeśli na tej podstawie rozpoczyna leczenie.
Specjaliści ds. profilaktyki pochodzą z różnych dziedzin medycyny. Tak więc kardiolog może specjalizować się w profilaktyce chorób, podobnie jak dermatolog czy ginekolog.
Również wielu lekarzy specjalizujących się w żywieniu pracuje w dziedzinie profilaktyki. Po ukończeniu studiów medycznych muszą oni odbyć szkolenie w celu uzyskania tytułu specjalisty.
W profilaktyce lekarze ściśle współpracują z ekspertami z innych dziedzin medycyny, takimi jak dietetycy czy fizjoterapeuci.
Tutaj znajdziesz specjalistę ds. profilaktyki i diagnostyki i możesz się z nim bezpośrednio skontaktować!
