Jeśli nowotwór zdążył już dać przerzuty, szanse na wyleczenie, a zazwyczaj także możliwości terapeutyczne, maleją. Im wcześniej rak zostanie zdiagnozowany i poddany leczeniu, tym lepsze jest rokowanie. Dlatego profilaktyka nowotworowa (wczesne wykrywanie raka) odgrywa bardzo ważną rolę.
Publiczne kasy chorych oferują różne programy profilaktyczne. Skorzystanie z tych ofert może faktycznie uratować życie.
Wielu rodzajów nowotworów nie da się jednak wykryć we wczesnym stadium. Regulowana prawnie profilaktyka nowotworowa polega zatem głównie na wczesnym wykrywaniu
W zależności od wieku i płci zalecane są różne badania w ramach wczesnego wykrywania nowotworów.
Niezależnie od ustawowo regulowanych badań profilaktycznych, każdy powinien regularnie
poprzez oględziny i badanie palpacyjne. Specjaliści udzielają informacji, jak najlepiej to robić i na co należy zwrócić uwagę.
Specjalistyczne badania profilaktyczne u kobiet
Badania profilaktyczne w kierunku raka zazwyczaj przeprowadza ginekolog.
Badania profilaktyczne narządów płciowych
Profilaktyka nowotworowa narządów płciowych u kobiet w wieku od 20 lat obejmuje
- wywiad z pytaniami o dolegliwości, zaburzenia krwawienia, upławy,
- badanie szyjki macicy,
- pobranie materiału do badania z szyjki macicy oraz z szyjki macicy (wymaz cytologiczny) oraz
- badanie cytologiczne (test Pap) oraz
- ginekologiczne badanie palpacyjne oraz
- końcową rozmowę konsultacyjną.
Badania przesiewowe w kierunku raka piersi
Z reguły od 30. roku życia profilaktyka raka piersi (mammografia) obejmuje
- wywiad z pytaniami o zmiany i dolegliwości w piersi,
- badanie i palpację piersi oraz węzłów chłonnych
- instruktaż dotyczący samobadania piersi.
Od 50. roku życia w ramach badań mammograficznych wykonuje się dodatkowo badanie rentgenowskie obu piersi. Badanie to wykonuje się co dwa lata do końca 70. roku życia.
Specjalistyczne badania profilaktyczne u mężczyzn
Od 45. roku życia ustawowe badania profilaktyczne przewidują profilaktykę nowotworową narządów płciowych, w ramach której
- oglądanie i badanie palpacyjne zewnętrznych narządów płciowych oraz
- badanie palpacyjne prostaty i węzłów chłonnych
.
Badania profilaktyczne w kierunku nowotworów u obu płci
Badania profilaktyczne w kierunku raka skóry
Badania profilaktyczne skóry przeprowadza się co dwa lata, począwszy od 35. roku życia. Obejmują one
- wywiadu z pytaniami o zmiany i dolegliwości skórne, a także
- badania całej skóry na całym ciele, w tym głowy pokrytej włosami i wszystkich fałdów skórnych, zwłaszcza
- pach,
- pach,
- szpary pośladkowej,
- przestrzeni między palcami rąk i stóp,
- obszaru pod piersiami oraz
- pępek.
Badania przesiewowe w kierunku raka odbytnicy i pozostałej części jelita grubego
Badania przesiewowe w kierunku raka odbytnicy i pozostałej części jelita grubego obejmują
- od 50. roku życia badanie na obecność krwi utajonej w kale (co roku do 54. roku życia) oraz
- od 55. roku życia dwa badania kolonoskopowe w odstępie dziesięciu lat lub
- ponowne badanie krwi utajonej w kale co dwa lata.
W ramach badań profilaktycznych raka skóry lekarz sprawdza m.in. podejrzane pieprzyki © Pixel-Shot | AdobeStock
Przegląd badań profilaktycznych w kierunku nowotworów
Badania profilaktyczne zalecane dla kobiet
W zależności od wieku publiczne kasy chorych zalecają następujące badania profilaktyczne w kierunku nowotworów dla kobiet:
- od 20. roku życia: coroczne badanie narządów płciowych z ukierunkowanym wywiadem dotyczącym zaburzeń miesiączkowania, upławów, wymazem i badaniem cytologicznym
- od 30 roku życia: raz w roku badanie piersi wraz z
- wywiadem dotyczącym dolegliwości i zmian,
- badaniem palpacyjnym piersi i regionalnych węzłów chłonnych oraz
- instrukcją dotyczącą samokontroli
- od 35 roku życia: co dwa lata oględziny skóry
- od 50 do 54 roku życia: raz w roku badanie jelita grubego i odbytnicy z badaniem palpacyjnym odbytnicy oraz testem na krew utajoną w kale
- od 50 do 69 roku życia: co dwa lata badania mammograficzne, zaproszenie na badanie rentgenowskie piersi przez certyfikowane ośrodki badań przesiewowych.
- od 55 roku życia: dwa razy w odstępie dziesięciu lat kolonoskopia lub, opcjonalnie, nadal co dwa lata test na krew utajoną w kale.
Badania profilaktyczne nowotworowe zalecane dla mężczyzn
W zależności od wieku ustawowe kasy chorych zalecają następujące badania profilaktyczne w kierunku nowotworów dla mężczyzn:
- Badania profilaktyczne u mężczyzn od 35 roku życia: co dwa lata oględziny skóry
- Profilaktyka nowotworowa dla mężczyzn od 45 roku życia: raz w roku badanie prostaty i narządów płciowych wraz z wywiadem dotyczącym zmian, dolegliwości oraz badaniem palpacyjnym prostaty i węzłów chłonnych
- Badania profilaktyczne u mężczyzn w wieku od 50 do 54 lat: raz w roku badanie jelita grubego i odbytnicy wraz z badaniem palpacyjnym odbytnicy oraz testem na krew utajoną w kale
- Badania profilaktyczne u mężczyzn od 55 roku życia: kolonoskopia dwa razy w odstępie dziesięciu lat lub, opcjonalnie, nadal co dwa lata test na krew utajoną w kale.
Termin „profilaktyka nowotworowa plus” oznacza rozszerzone badania profilaktyczne. Zazwyczaj nie są one pokrywane przez ustawowe kasy chorych.
W zależności od gabinetu lekarskiego lub placówki medycznej są to indywidualnie skomponowane pakiety usług. Zazwyczaj obejmują one badania pokrywane przez kasy chorych, a także zabiegi uzupełniające lub alternatywne. Lekarz rozlicza je bezpośrednio z pacjentem jako indywidualne świadczenia zdrowotne (IGeL).
Dodatkowe badania są częściowo dość drogie i nie zawsze mają sens dla konkretnego pacjenta. Chodzi o rozważenie potencjalnych czynników ryzyka raka w stosunku do wyższych kosztów. Należy omówić z lekarzem, czy dodatkowe badania przyniosą korzyści w konkretnym przypadku.
Jeśli pacjent jest narażony na podwyższone ryzyko, niektóre z tych badań mogą być całkiem sensowne. Podwyższone ryzyko występuje na przykład w przypadku obciążenia genetycznego w rodzinie lub częstego kontaktu z substancjami rakotwórczymi.
Ogólne rozszerzone badania profilaktyczne
W celu wczesnego wykrywania nowotworów jamy brzusznej profilaktyka nowotworowa plus obejmuje badanie ultrasonograficzne jamy brzusznej. Najczęściej badane są
.
W celu wczesnego wykrywania raka skóry oferowana jest inspekcja skóry za pomocą specjalnej lupy (dermatoskopu). Badanie to nazywa się badaniem światłem padającym.
Badanie krwi w moczu ma na celu wykrycie raka pęcherza lub nerek.
Możliwe jest również wykonanie ogólnego badania krwi z oznaczeniem wskaźników czynności wątroby i nerek oraz lipidów we krwi.
Badanie krwi pod kątem określonych markerów nowotworowych może również dostarczyć wskazówek dotyczących choroby nowotworowej. Na przykład test na obecność nowotworu pęcherza moczowego (NMP 22) ma służyć wczesnemu wykrywaniu raka pęcherza moczowego.
Badanie ultrasonograficzne jamy brzusznej, np. nerek, może dostarczyć wskazówek dotyczących nowotworu © LIGHTFIELD STUDIOS | AdobeStock
Rozszerzone badania profilaktyczne w kierunku nowotworów u kobiet
W przypadku kobiet do rozszerzonej profilaktyki nowotworowej zaliczają się również różne badania ultrasonograficzne (Sono-Check). Przykładami są
- USG przezpochwowe (USG pochwy) do wczesnego wykrywania raka jamy macicy (raka korpusu) i raka jajnika (raka jajnika) oraz
- USG piersi (mammasonografia).
Ponadto wykonuje się badanie laboratoryjne w kierunku chlamydii
- w celu zapewnienia płodności (płodności) oraz
- w celu ochrony przed poronieniami i przedwczesnymi porodami oraz zawałem mięśnia sercowego (zawałem serca)
.
Możliwe jest również wykonanie badania na obecność wirusa brodawczaka ludzkiego (test HPV). Dodatni wynik testu HPV może oznaczać podwyższone ryzyko raka szyjki macicy.
Czasami oferowane jest również oznaczenie następujących markerów nowotworowych w celu wczesnego wykrywania raka:
- SCC lub Cyfra 21-1 do wczesnego wykrywania raka szyjki macicy
- Cyfra 21-1 lub beta-HCG do wczesnego wykrywania raka macicy
- Beta-HCG, AFP [alfa-fetoproteina], CA 125 lub inhibina B do wczesnego wykrywania raka jajnika
- CA 15-3 lub CEA do wczesnego wykrywania raka piersi.
Rozszerzone badania profilaktyczne u mężczyzn
W przypadku mężczyzn rozszerzone badania profilaktyczne często obejmują
- badanie ultrasonograficzne prostaty metodą przezodbytniczą (TRUS) oraz
- badanie krwi za pomocą testu PSA w celu wczesnego wykrywania raka prostaty (raka gruczołu krokowego).
Badanie ultrasonograficzne jąder może zapewnić dodatkową pewność w zakresie wczesnego wykrywania raka jąder. Ten sam cel ma oznaczenie określonych markerów nowotworowych we krwi (np. beta-HCG, AFP).
Badania w kierunku wczesnego wykrywania raka piersi
Badanie palpacyjne piersi i węzłów chłonnych
Ustawowy program profilaktyki nowotworowej obejmuje coroczne badanie palpacyjne piersi i pach. W pachach znajdują się węzły chłonne. W tym celu pacjentka unosi ręce nad głowę. Lekarz może wtedy zbadać palpacyjnie piersi i pachy.
Ponadto kobiety uczą się, jak samodzielnie badać piersi raz w miesiącu.
Mammografia
Mammografia to specjalistyczne badanie rentgenowskie piersi. Dzięki niej można wykryć małe guzy piersi, które nie są jeszcze wyczuwalne ani widoczne w inny sposób.
Rak piersi we wczesnym stadium jest bardzo dobrze uleczalny. Dlatego wczesna diagnoza raka piersi jest szczególnie ważna.
Podczas mammografii piersi są lekko ściskane między dwiema przepuszczającymi promieniowanie płytkami z pleksiglasu. Niektóre kobiety odczuwają tę procedurę jako nieprzyjemną, a nawet bolesną. Dlatego warto wykonać to badanie wczesnego wykrywania w pierwszej połowie cyklu. Wtedy wrażliwość piersi na ucisk jest zazwyczaj mniejsza.
Mammografia jest badaniem rentgenowskim, dlatego wiąże się z pewnym narażeniem na promieniowanie. Dzięki udoskonalonej technice rentgenowskiej jest ono jednak bardzo niewielkie.
Wykonanie mammografii w ramach profilaktyki nowotworowej © RFBSIP | AdobeStock
Badanie ultrasonograficzne piersi
Badanie ultrasonograficzne (sonografia) piersi jest mniej skuteczne niż mammografia pod względem dokładności. W badaniu ultrasonograficznym gęsta, bogata w gruczoły tkanka piersi jest lepiej widoczna niż w mammografii. Dlatego badanie to jest bardziej odpowiednie dla młodszych kobiet.
Za pomocą sonografii można bardzo dobrze odróżnić torbiele łagodne od guzków piersi.
Badania w kierunku wczesnego wykrywania raka jelita grubego
Test krwi utajonej w kale
Nowotwory jelita grubego często krwawią. Jedną z metod wczesnego wykrywania raka jelita grubego jest zatem badanie kału na obecność krwi.
Często są to tak niewielkie ilości krwi, że nie są widoczne gołym okiem. W tym celu przeprowadza się test krwi utajonej w kale. Jest to badanie na obecność ukrytej, tj. niewidocznej gołym okiem krwi w kale.
W ramach testu na krew utajoną próbki kału nakłada się na paski testowe i bada w laboratorium pod kątem śladów krwi.
Kolonoskopia
Podczas kolonoskopii za pomocą kolonoskopu bada się wnętrze
- odbytnicy,
- jelita grubego oraz
- ostatniej części jelita cienkiego
. W tym celu przez odbyt do jelita wprowadza się instrument optyczny na ruchomym wężu. Lekarz może wówczas zbadać błonę śluzową jelita pod kątem zmian.
Kolonoskopia pozwala wykryć wczesne stadia raka jelita grubego oraz polipy (łagodne narośla).
Koloskopia wirtualna
W przypadku kolonoskopii wirtualnej jelito jest badane bez wprowadzania do niego instrumentów.
Zamiast tego za pomocą tomografii komputerowej lub rezonansu magnetycznego wykonuje się z zewnątrz przekroje jelita. Komputer łączy następnie te przekroje w obrazy trójwymiarowe. Dzięki temu lekarz może zbadać wnętrze jelita.
Wirtualna kolonoskopia wydaje się być równoważna z tradycyjną kolonoskopią pod względem wartości diagnostycznej uzyskanych obrazów.
Badania w kierunku wczesnego wykrywania raka szyjki macicy
Badanie narządów płciowych
Ginekolog bada palpacyjnie podbrzusze i dokładnie ogląda
- wargi sromowe,
- pochwę oraz
- szyjkę macicy.
Macicę i jajniki można wyczuć z zewnątrz przez powłoki brzuszne. W razie jakichkolwiek nieprawidłowości obszar macicy można również zbadać palpacyjnie przez odbyt.
Czynnika macicy i szyjki macicy bada się przez pochwę za pomocą wziernika pochwowego (spekulum). Lekarz rozszerza pochwę za pomocą wziernika. Następnie bada tkanki w okolicy wewnętrznej pochwy i szyjki macicy. W tym celu lekarz używa kolposkopu (specjalnej lupy).
Badanie cytologiczne w kierunku raka
Badanie cytologiczne to badanie cytologiczne macicy. Ginekolog pobiera w tym celu wymaz, czyli próbkę komórek z ujścia macicy i szyjki macicy. W tym celu używa szpatułki, małej szczoteczki lub wacika.
W laboratorium wymaz jest badany pod mikroskopem pod kątem zmian komórkowych.
Test HPV
Test HPV pozwala wykryć zakażenie wirusami brodawczaka ludzkiego (HPV). Wirusy te są główną przyczyną powstawania raka szyjki macicy.
W tym celu pobiera się próbkę tkanki szyjki macicy i bada ją pod kątem obecności materiału genetycznego HPV za pomocą metod biologii molekularnej.
Najlepszym sposobem zapobiegania rakowi szyjki macicy jest szczepienie przeciwko HPV. Uodparnia ono kobiety na te niebezpieczne wirusy. Szczepienie ma jednak sens tylko w przypadku młodych dziewcząt.
Badania w kierunku wczesnego wykrywania raka skóry
Badania przesiewowe w kierunku raka skóry
Podczas badań przesiewowych w kierunku raka skóry lekarz pyta pacjenta, czy zauważył jakieś zmiany na skórze.
Ponadto podczas oględzin skóry zwraca uwagę na wszelkie nieprawidłowości. Może to być np. nadmierna liczba znamion.
W przypadku podejrzenia raka skóry lub jego stanu przednowotworowego konieczne jest szczegółowe badanie dermatoskopowe przeprowadzone przez dermatologa.
Badanie światłem padającym (mikroskopia światłem padającym, dermatoskopia)
Podczas badania światłem odbitym zmiany skórne są badane za pomocą tzw. mikroskopu światła odbitego. Lupa światła odbitego to lupa wyposażona w lampę halogenową.
Dzięki silnemu powiększeniu lekarz może również obejrzeć głębsze warstwy skóry i dokonać stosunkowo pewnej oceny. Badanie światłem padającym przeprowadza zazwyczaj lekarz ogólny lub dermatolog.
Badania w kierunku wczesnego wykrywania raka prostaty
Badanie palpacyjne prostaty metodą digital-rektalną w celu wczesnego wykrywania raka
Podczas badania palpacyjnego przez odbyt lekarz wprowadza palec do odbytnicy. W ten sposób może wyczuć niewielkie nieprawidłowości na powierzchni prostaty.
Nie pozwala to jednak na wykrycie nowotworów położonych głębiej.
Przezodbytnicze badanie ultrasonograficzne prostaty
Podczas przezodbytniczego badania ultrasonograficznego (TRUS) prostaty głowica ultrasonograficzna jest wprowadzana do odbytnicy. W ten sposób lekarz może zbadać prostatę.
Jednak badanie to jest często zalecane wyłącznie w połączeniu z badaniem palpacyjnym lub testem na poziom PSA.
