Wymaz to pobranie kilku próbek komórek do badania cytodiagnostycznego. W tym celu lekarz używa małych szpatułek, szczoteczek lub wacików. Wymaz wykonuje się szybko i jest on stosunkowo bezbolesny dla pacjenta. Jego wykonanie jest również stosunkowo proste i nie wiąże się z wysokimi kosztami.
Wymazy cytologiczne są stosowane na przykład w ginekologii jako rutynowa metoda wczesnego wykrywania raka.
Na przykład „wymaz Pap” jest znaną usługą refundowaną przez kasę chorych i rutynowym zabiegiem. W tym przypadku ginekolog pobiera materiał komórkowy z szyjki macicy i kanału szyjki macicy. Materiał ten jest następnie badany pod mikroskopem pod kątem zmian. Umożliwia to diagnozowanie nieprawidłowo rozwiniętych komórek, a także infekcji.
Kolejnym wymazem cytologicznym jest tzw. wymaz bronchoskopowy. W tym przypadku lekarz pobiera materiał komórkowy z oskrzeli za pomocą endoskopu. Badanie to, na podstawie zmienionych komórek, dostarcza informacji na przykład o obecności raka oskrzeli.
Wymaz z błony śluzowej jamy ustnej do analizy DNA znajduje również zastosowanie w kryminologii. W tym przypadku za pomocą sterylnego wacika pobiera się komórki z wewnętrznej strony jamy ustnej. Z komórek tych wyodrębnia się informację genetyczną (DNA). Można ją następnie wykorzystać na przykład do
- ekspertyzy dotyczące pochodzenia,
- tworzenia genetycznego odcisku palca lub
- typowania
.
Lekarka wykonuje wymaz z gardła Racle Fotodesign | AdobeStock
Wymaz mikrobiologiczny zawiera materiał pobrany bezpośrednio z ognisk infekcji. Często stosuje się go na przykład
- w gardle (w przypadku ropnych stanów zapalnych gardła lub migdałków),
- na trudno gojących się ranach,
- w oku,
- w cewce moczowej oraz
- w pochwie.
Za pomocą wymazu można postawić diagnozę dotyczącą danego rodzaju bakterii lub grzybów. Wymaz i badanie służą do identyfikacji dokładnego czynnika wywołującego chorobę.
Określenie patogenu stanowi podstawę do rozpoczęcia szybkiego i skutecznego leczenia pacjenta.
Do postawienia diagnozy stosuje się różne metody.
W przypadku podejrzenia zakażenia bakteryjnego lub grzybiczego próbkę z wymazu umieszcza się na podłożu hodowlanym. Po stwierdzeniu zakażenia komórki służą do wyhodowania kultury grzybowej lub bakteryjnej w laboratorium. Na tej podstawie można zidentyfikować dokładny czynnik chorobotwórczy. Diagnoza patogenu umożliwia następnie dobór odpowiedniego leku do leczenia infekcji.
W przypadku wymazu cytologicznego chodzi przede wszystkim o rozpoznanie zmienionych komórek. W tym celu wymaz jest rozmazywany bezpośrednio po pobraniu na szklaną płytkę (szkiełko mikroskopowe). Próbka jest utrwalana za pomocą roztworu chemicznego.
Następnie preparat jest barwiony chemicznie. W ten sposób komórki oraz ewentualne zmiany komórkowe stają się widoczne pod mikroskopem, co pozwala na postawienie wstępnej diagnozy.
W określonych celach pobiera się również wymazy, które nie są dalej przetwarzane i są badane bezpośrednio po pobraniu. Wymazy te nazywane są wówczas preparatami natywnymi. Lekarz ogląda je bezpośrednio pod mikroskopem w celu postawienia diagnozy.
Takie preparaty naturalne mogą być na przykład wymazami z płynów ustrojowych lub wydzielin.
Podczas pobierania wymazów zazwyczaj nie występują żadne znaczące powikłania. Jedynie w przypadku wymazów ginekologicznych z szyjki macicy mogą wystąpić niewielkie plamienia. Są one jednak na ogół nieszkodliwe. Powinny ustąpić wkrótce po pobraniu wymazu.
Ponadto istnieje możliwość, że pobrane komórki nie wystarczą do postawienia diagnozy. W rzadkich przypadkach może również nie powieść się przygotowanie materiału w laboratorium.
W takim przypadku może być konieczne ponowne wykonanie wymazu.
Wymazy są
- w zależności od przedmiotu badania lub diagnozy (komórki, DNA lub patogeny) lub
- według miejsca pobrania
.
W ginekologii wymaz jest szczególnie często stosowany jako narzędzie diagnostyczne. Kobiety w wieku od 20 lat powinny raz w roku wykonywać cytologię w ramach badań profilaktycznych w kierunku raka. Materiał komórkowy pobrany z szyjki macicy i kanału szyjki macicy służy do diagnozowania zmienionych komórek. Mogą one wskazywać na stany przedrakowe, na przykład raka szyjki macicy.
Jeśli diagnoza zmienionych komórek zostanie potwierdzona w badaniu cytologicznym, można wykonać kolposkopię. Wykorzystuje się do tego specjalny mikroskop (tzw. kolposkop). Pozwala on na uwidocznienie i zbadanie zmienionych komórek bezpośrednio na szyjce macicy. Możliwe jest również wykonanie wymazu.
Pobranie wymazu kolposkopowego odbywa się poprzez przetarcie powierzchni błony śluzowej. Ginekolog używa do tego szpatułki lub wacika.
Wymaz z policzków (wymaz z policzków) składa się z komórek błony śluzowej jamy ustnej znajdujących się po wewnętrznej stronie policzków. Wymaz ten pobiera się za pomocą sterylnego wacika lub szczoteczki. Z komórek można wyodrębnić DNA danej osoby. Służy to postawieniu odpowiedniej diagnozy lub przeprowadzeniu dalszych badań.
Wymaz z cewki moczowej (wymaz z cewki moczowej) wykonuje się zazwyczaj w celu zdiagnozowania stanu zapalnego. W tym celu do cewki moczowej wprowadza się sterylny, cienki wacik, obraca się go i wyciąga.
Jeśli u mężczyzny ma zostać przeprowadzona diagnostyka patogenów z gruczołu krokowego, należy go wcześniej poddać masażowi. Służy to uzyskaniu wydzieliny z tego gruczołu.
Ogólnie rzecz biorąc, wymaz z cewki moczowej należy wykonać najwcześniej trzy godziny po ostatnim oddaniu moczu. Obszar wokół ujścia cewki moczowej należy wcześniej dokładnie oczyścić. Wyklucza to zanieczyszczenie próbki innymi patogenami pochodzącymi z moczu.
Wymaz z gardła służy do jednoznacznego rozpoznania w przypadku podejrzenia różnych chorób. Należą do nich na przykład
- zapalenie migdałków,
- skrzaty,
- krztuśca,
- błonicy,
- rzeżączka lub
- infekcje grzybicze.
Aby wykonać badanie, lekarz przytrzymuje język szpatułką przy otwartych ustach. Następnie delikatnie przesuwa wacikiem po odpowiednich obszarach. Jeśli występuje nalot, próbkę do diagnozy należy pobrać w miarę możliwości spod niego. Podczas wyciągania wacika należy unikać kontaktu z błoną śluzową jamy ustnej.
Wacik z materiałem do wymazu umieszcza się następnie w pożywce transportowej. Najczęściej jest to płyn. Powinien on zostać zbadany w laboratorium w ciągu najbliższych 24 godzin, aby umożliwić postawienie miarodajnej diagnozy.
Wymaz z rany służy do diagnozowania patogenów występujących na powierzchni rany. W tym celu, nie wywierając zbyt dużego nacisku, przesuwa się wacik po dotkniętej ranie. Zazwyczaj powoduje to wydzielanie się płynu z rany. Wydzielina z rany jest badana w laboratorium w celu zidentyfikowania patogenów.
Oprócz wymazu powierzchniowego z ran istnieje również tzw. wymaz śródoperacyjny z rany. W tym przypadku wymaz pobiera się podczas zabiegu chirurgicznego z głębi dotkniętej tkanki.
Wykonanie wymazu z rany © Racle Fotodesign | AdobeStock
W wielu przypadkach wymaz bronchoskopowy służy do diagnozowania
- chorób nowotworowych (np. raka płuc) lub
- stanów zapalnych w okolicy płuc.
W celu wykonania wymazu pacjent jest znieczulany. Stosuje się bronchoskop, czyli specjalny rodzaj endoskopu. Jest on wprowadzany przez usta lub nos aż do oskrzeli głównych lub średnich. Następnie można pobrać próbkę do wymazu i przeprowadzić dalszą diagnostykę.
Ogólnie rzecz biorąc, wymaz jest szybkim, prostym i stosunkowo miarodajnym narzędziem do wstępnej diagnozy. Niemniej jednak, ze względu na różne formy i obszary zastosowania wymazów, istnieją pewne niepewności. Dlatego podczas pobierania wymazu konieczna jest duża staranność. Szczególnie ważne jest, aby nie zanieczyścić próbki i pobrać wystarczającą ilość materiału.
Często pojedynczy wymaz nie wystarcza do postawienia ostatecznej diagnozy. Zależy to między innymi od choroby i dotkniętego narządu. Wówczas konieczne są dalsze badania diagnostyczne.
Problemy związane z wymazami mikrobiologicznymi
W przypadku wymazu mikrobiologicznego największym problemem jest możliwe zanieczyszczenie (kontaminacja) próbki wymazu. Do próbki mogły dostać się bakterie lub grzyby, które w rzeczywistości nie są związane z infekcją.
Dostają się one do próbki na przykład w wyniku niedokładnej pracy podczas pobierania wymazu. Mogą one prowadzić do błędnej diagnozy. W takim przypadku nie można przeprowadzić skutecznego i ukierunkowanego leczenia.
Błędna diagnoza może wystąpić na przykład w przypadku wymazu z rany, jeśli
- nie zostanie pobrany ze środka rany
- lub nie zawiera wystarczającej ilości wydzieliny z rany.
Błędna diagnoza może również zostać postawiona w przypadku wymazu z cewki moczowej w wyniku niehigienicznej pracy podczas pobierania próbki. Przed pobraniem wymazu należy dokładnie oczyścić obszar wokół wejścia do cewki moczowej. Pacjent nie może oddawać moczu w ciągu 3 godzin przed pobraniem wymazu.
Również w przypadku bardzo często wykonywanego wymazu z gardła może dojść do błędnej lub niejasnej diagnozy. Na przykład lekarz może nie pobrać próbki spod osadu znajdującego się w gardle. Zamiast rzeczywistych patogenów do badania mogą trafić składniki osadu, takie jak np. białe krwinki lub produkty przemiany materii zakaźnych bakterii lub grzybów.
Problemy z wymazami cytologicznymi
W przypadku wymazów cytologicznych mogą pojawić się problemy, jeśli wymaz zawiera zbyt mało materiału komórkowego. Może to wynikać na przykład z nieprawidłowej lub niedokładnej techniki pobierania materiału komórkowego przez lekarza.
Również utrwalenie lub barwienie pobranych komórek może w niektórych przypadkach nie przebiegać prawidłowo. W takich sytuacjach komórki przeznaczone do badania mogą nie być wyraźnie widoczne pod mikroskopem. Utrudnia to postawienie jednoznacznej diagnozy.
W takich sytuacjach konieczne jest wykonanie ponownego wymazu.
