Radioterapia, zwana również radioonkologią lub radioterapią, jest ważną formą leczenia nowotworów i niektórych chorób łagodnych.
Radioterapia jest zazwyczaj terapią o charakterze miejscowym, w której promieniowanie o wysokiej energii jest skupiane w miarę możliwości na guzie. Ponieważ komórki nowotworowe są bardziej wrażliwe na promieniowanie niż komórki zdrowe, ulegają one uszkodzeniu, co prowadzi do ich obumarcia.
Natomiast zdrowe tkanki są chronione dzięki miejscowemu zastosowaniu, dzięki czemu skutki uboczne radioterapii są minimalne.
W większości przypadków celem radioterapii jest wyleczenie choroby (radioterapia kuratywna). Dzięki temu obecnie około jednej trzeciej nowotworów, które nie dały jeszcze przerzutów, można wyleczyć za pomocą technik radioterapii, takich jak brachyterapia, radioterapia śródoperacyjna lub radioterapia przezskórna. Po naświetlaniu nowotworu guz powinien być idealnie całkowicie usunięty.
Jednak nie wszystkie nowotwory reagują równie dobrze na radioterapię. Dlatego specjaliści od radioterapii (radioonkologii) rozróżniają nowotwory wrażliwe na promieniowanie i oporne na promieniowanie.
Skuteczność radioterapii nowotworowej można jednak poprawić, podając pacjentowi dodatkowo leki cytostatyczne, które zwiększają wrażliwość tkanki na promieniowanie (radiochemioterapia), celowo ogrzewają tkankę nowotworową (hipertermia głęboka lub w skrócie hipertermia) albo poprzez rozłożenie całej przewidzianej dawki promieniowania na kilka zabiegów (radioterapia frakcyjna lub frakcjonowanie).
W przypadku neoadjuwantowej radioterapii nowotworu celem jest zmniejszenie guza na tyle, aby późniejsza operacja lub chemioterapia były bardziej obiecujące.
Natomiast komórki nowotworowe, które pozostały w organizmie po operacji (np. w przypadku raka piersi lub guza mózgu), mają zostać usunięte poprzez późniejsze napromieniowanie; mówi się wówczas o radioterapii adjuwantowej.
W ramach radioterapii paliatywnej na pierwszym planie nie stoi już wyleczenie, ale poprawa lub utrzymanie jakości życia, na przykład w celu złagodzenia bólu w przypadku przerzutów do kości.
Obecnie ponad 50 procent pacjentów, na przykład z
poddawane są radioterapii.
Oprócz radioterapii nowotworów, radioterapia znajduje również zastosowanie w radioterapii przeciwbólowej. W ten sposób promieniowanie rentgenowskie o niskiej dawce (radioterapia stymulacyjna) jest stosowane w leczeniu
stosowane są wtedy, gdy inne metody nie przyniosły pożądanego efektu.
W radioonkologicznym leczeniu nowotworów i radioterapii przeciwbólowej specjaliści radioterapii mają do dyspozycji szeroki zakres usług.
Klasyczną metodą stosowaną w klinikach radioterapii jest radioterapia przezskórna, w której pacjent lub tkanka poddawana napromieniowaniu znajduje się pod urządzeniem do napromieniowania, podobnym do aparatu rentgenowskiego. Promienie o wysokiej energii wnikają do organizmu przez skórę (przezskórnie) z zewnątrz ciała.
Podczas radioterapii pacjent nie może się poruszać, aby promienie nie uszkodziły zdrowych tkanek. Ponieważ nawet ruchy oddechowe mogą mieć negatywne konsekwencje, na przykład w radioterapii raka piersi, opracowano procedury, w których radioterapia jest dostosowywana do oddechu (radioterapia wyzwalana oddechem).
© Thomas Hecker / Fotolia
Natomiast w brachyterapii, zwanej również radioterapią bliskiego zasięgu, źródło promieniowania (tzw. nasiona, czyli maleńkie radioaktywne kulki metalowe) umieszcza się bezpośrednio w tkance nowotworowej lub w jamie ciała. Głównymi obszarami zastosowania brachyterapii są nowotwory ginekologiczne oraz raki przełyku i prostaty.
W przypadku radioterapii śródoperacyjnej guz jest napromieniowywany bezpośrednio podczas operacji. Dzięki temu narządy znajdujące się w obszarze napromieniowania można lepiej chronić, po prostu odsuwając je na bok. Zasada działania brachyterapii została wyjaśniona w filmie:
Dzięki radioterapii z modulacją intensywności można precyzyjnie i delikatnie dla tkanek naświetlać obszar, wielokrotnie zmieniając kierunek promieniowania. Taką wysoką precyzję osiąga się również w tomoterapii. W tym przypadku źródło promieniowania obraca się ze wszystkich stron wokół miejsca naświetlania u pacjenta. Za pomocą tomografii komputerowej sprawdza się położenie guza i dostosowuje naświetlanie (radioterapia sterowana obrazem), aby uniknąć niedostatecznego napromieniowania guza i nadmiernego napromieniowania zdrowych tkanek.
Kolejny wariant radioterapii jest wykonywany za pomocą zielonego lasera (laser Greenlight). Długość fali lasera mieści się w zielonym widmie widzialnym i jest pochłaniana przez czerwony barwnik krwi. Promienie lasera wnikają tylko w powierzchnię tkanki, niszcząc w ten sposób nowotwory. Laser Greenlight jest również stosowany w leczeniu przerostu prostaty. Film pokazuje zielony laser terapeutyczny podczas zabiegu w tchawicy:
W stereotaksji, a dokładniej w stereotaktycznej chirurgii radiologicznej, guz jest „wycinany” za pomocą wysokich dawek energii. Procedura ta jest stosowana w szczególności w radioterapii guzów mózgu.
Stosunkowo nową formą radioonkologii jest terapia protonowa, która jak dotąd jest dostępna tylko w nielicznych ośrodkach i klinikach radioterapii. Zaletą tej radioterapii jest to, że główną dawkę promieniowania można precyzyjnie skierować na nowotwór, a tkanki znajdujące się powyżej i poniżej są w znacznym stopniu oszczędzane.
Oprócz tych metod miejscowych istnieje również radioterapia całego ciała, w której komórki białaczkowe lub chłoniakowe krążące w organizmie są niszczone poprzez napromieniowanie całego ciała. Metodą tą niszczy się również szpik kostny pacjenta przed przeszczepem szpiku kostnego lub komórek macierzystych.
W radioterapii przeciwbólowej stosuje się stymulację promieniowaniem rentgenowskim. Istnieje kilka teorii dotyczących działania radioterapii stymulacyjnej. Przypuszcza się, że promieniowanie o niskiej dawce stymuluje metabolizm, wpływa na równowagę kwasowo-zasadową lub hamuje procesy autoimmunologiczne i krążenie krwi.
Skutki uboczne radioterapii mogą wystąpić w zdrowych tkankach w zależności od dawki promieniowania, głębokości wnikania, liczby naświetleń i naświetlanej tkanki. Do wczesnych reakcji na radioterapię należą na przykład
- zaczerwienienia skóry
- zapalenie błony śluzowej
- uczucie pełności
- mdłości
- biegunki
- rzadko również wypadanie włosów.
Jako reakcje późne mogą wystąpić na przykład zwężenia naczyń, bliznowacenie, przebarwienia skóry lub suchość w ustach, a w przypadku radioterapii raka piersi również choroba wieńcowa serca.
Powstanie nowotworu wtórnego spowodowanego radioterapią lub uszkodzenie linii germinalnej występuje bardzo rzadko.
Radioterapię powinien przeprowadzać doświadczony specjalista w dziedzinie radioterapii/radioonkologii lub radiologii. Specjalista w dziedzinie radioterapii po ukończeniu studiów medycznych odbył pięcioletnie szkolenie specjalizacyjne.
Nie da się określić jednej kliniki jako „najlepszej” lub „czołowej” w zakresie radioterapii (radioonkologii). Istnieją jednak lekarze i kliniki, które specjalizują się w radioterapii nowotworów i radioterapii przeciwbólowej oraz posiadają duże doświadczenie. Tych ekspertów w dziedzinie radioterapii (radioonkologii) można znaleźć w Leading Medicine Guide.
W Leading Medicine Guide prezentowani są wyłącznie wybrani, wysoko wykwalifikowani eksperci medyczni i specjaliści. Wszyscy wymienieni lekarze posiadają wysokie kompetencje fachowe, doskonałe doświadczenie w dziedzinie radioterapii i radioonkologii oraz spełniają surowe kryteria przyjęcia do Leading Medicine Guide.
