Rak to nowotwór złośliwy. W wyniku zmian genetycznych komórki rozrastają się w sposób niekontrolowany w zdrowej tkance i ją uszkadzają. Jeśli powstały w ten sposób guz (guz pierwotny) przedostanie się do krwiobiegu, komórki nowotworowe mogą się dalej rozprzestrzeniać. W ten sposób w innych narządach mogą powstać guzy wtórne, tzw. przerzuty.
Jeśli rak zostanie wcześnie wykryty i odpowiednio leczony, szanse na wyleczenie są często duże. Dlatego kluczowe znaczenie ma precyzyjna diagnoza. Tylko w ten sposób lekarze mogą prawidłowo ocenić rozprzestrzenianie się choroby i jej dokładny charakter. Ostatecznie decyzja dotycząca terapii opiera się na tej diagnozie.
Leczenie zależy ponadto między innymi od wieku, stanu zdrowia i sytuacji życiowej pacjenta. Mówi się tu o spersonalizowanej medycynie onkologicznej.
Nie ma jednej uniwersalnej metody diagnostyki nowotworowej, która pozwalałaby wykryć wszystkie rodzaje nowotworów.
Publiczne kasy chorych pokrywają koszty różnych badań profilaktycznych. Profilaktyka nowotworowa zależy od wieku i płci. Zdecydowanie warto skorzystać z tych badań. Wczesne wykrycie nowotworu znacznie zwiększa szanse na wyleczenie.
Znane są na przykład badanie palpacyjne piersi i test Pap, które stanowią część profilaktyki nowotworowej u kobiet. Służą one wczesnemu wykryciu raka piersi i raka szyjki macicy. U mężczyzn test PSA służy do wykluczenia raka prostaty.
Osoby z dużą liczbą znamion mają zwiększone ryzyko zachorowania na raka skóry. Profilaktyka obejmuje w tym przypadku np. badanie podejrzanych znamion za pomocą mikroskopu świetlnego u dermatologa.
W późniejszych latach życia dochodzi do tego profilaktyka raka jelita grubego. Obejmuje ona m.in. badanie kału iFOBT, które pozwala wykryć tzw. krew utajoną w próbce kału. Krew w stolcu jest potencjalnym objawem raka jelita grubego. Duże znaczenie ma również kolonoskopia. Pozwala ona wykryć polipy jelita grubego i łatwo je usunąć. Polipy jelita grubego to łagodne guzy w jelicie, które z czasem mogą ulec złośliwieniu.
Często jednak guzy wykrywa się dopiero wtedy, gdy powodują już dolegliwości. Możliwe jest również przypadkowe wykrycie raka w ramach innego badania.
W przypadku podejrzenia raka rozpoczyna się diagnostyka nowotworowa w węższym znaczeniu. Należy ustalić,
- jakiego rodzaju nowotwór występuje,
- czy jest to guz pierwotny, czy przerzuty (np. przerzuty do wątroby),
- w jakim stadium znajduje się nowotwór (określenie stopnia zaawansowania),
- jak daleko rozprzestrzenił się nowotwór,
- które tkanki zostały ewentualnie uszkodzone oraz
- czy nowotwór już dał przerzuty.
Lekarze przy wyborze metod diagnostycznych kierują się schematem diagnostycznym. Dzięki temu nie dochodzi do sytuacji, w której już przy pierwszym podejrzeniu nowotworu stosuje się najdroższą metodę jego wykrywania.
Wybór metody diagnostycznej zależy również od wielkości i lokalizacji guza nowotworowego.
Pierwsze podejrzenie raka często wynika z dodatniego wyniku badania palpacyjnego lub zmian w parametrach krwi. W celu dokładniejszej kontroli często stosuje się metody obrazowania. Należą do nich przede wszystkim rentgen oraz ultrasonografia (USG). Obie są jednak raczej niespecyficzne. Wymagają one – oprócz pewnej wprawy lekarza w ocenie takich obrazów – pewnej widocznej wielkości zmian.
Bardziej dokładne i często czułe są nowoczesne metody obrazowania stosowane w medycynie nuklearnej, takie jak np.
Dzięki tym trzem metodom diagnostyki nowotworowej można uzyskać znacznie ostrzejsze i bardziej szczegółowe obrazy.
Za pomocą MRI można wykryć wiele nowotworów © Image Supply Co | AdobeStock
Jeśli pojawią się tu przesłanki wskazujące na obecność zmiany w narządzie, zazwyczaj zleca się biopsję. Dzięki takiej próbce tkanki z podejrzanego guza można zbadać nowotwór
- biologicznie molekularnie,
- genetycznie oraz
- immunologicznie
. Na podstawie tych danych nowotwór jest indywidualnie oceniany w laboratorium i określa się jego stadium rozwoju („staging”). Tym samym biopsja stanowi bardzo ważną część diagnostyki nowotworowej.
Gdy tylko wyniki badań są dostępne, onkolodzy w ramach interdyscyplinarnego zespołu ds. nowotworów podejmują decyzję o obiecujących opcjach leczenia. Pacjenci mają również możliwość uzyskania drugiej opinii.
Próbka tkanki (biopsja) służy w diagnostyce nowotworowej
- do dokładnej charakterystyki guza pod kątem jego cech molekularnych i genetycznych oraz
- do rozróżnienia między guzem łagodnym a złośliwym.
W przypadku następujących objawów lekarz prawdopodobnie zleci diagnostykę nowotworową:
- niejasne zmiany skórne,
- wynik badania palpacyjnego prostaty przy jednoczesnym podwyższonym poziomie PSA we krwi,
- guzki w piersi (uwaga: również mężczyźni mogą zachorować na raka piersi!),
- guzki tarczycy lub
- zmiany błony śluzowej.
Nie zawsze możliwe jest pobranie tkanki z guza. Czasami można również podejrzewać czynnik dziedziczny (linia germinalna).
Wówczas diagnostyka nowotworowa sięga po wciąż dość nową metodę „biopsji płynnej” (Liquid biopsy). W tym przypadku lekarze próbują np. z krwi, przy pomocy specjalnych chipów diagnostycznych do biologii molekularnej, wyizolować fragmenty DNA lub RNA guza. Dzięki ich analizie mogą uzyskać dokładniejszy obraz rodzaju nowotworu.
Informacje te, podobnie jak wyniki biopsji tkankowej, mają zazwyczaj znaczenie dla leczenia.
Onkologia (medycyna nowotworowa) to dziedzina medycyny, która obejmuje wiele specjalizacji. Na przykład rak prostaty jest leczony przez urologów-onkologów, a rak piersi (nowotwór piersi) należy do zakresu ginekologii.
Wstępną diagnostykę nowotworową można zazwyczaj przeprowadzić w ramach badań profilaktycznych
- u lekarza rodzinnego,
- u ginekologa lub
- u urologa
. W przypadku bardziej specjalistycznych pytań pacjenci są kierowani do odpowiednich specjalistów. Niektórzy z tych specjalistów prowadzą prywatną praktykę jako onkolodzy w swoich dziedzinach.
Jednak wraz ze wzrostem złożoności diagnostyki nowotworowej pacjenci muszą zwracać się do ośrodków onkologicznych. Są to często kliniki uniwersyteckie lub wyspecjalizowane centra onkologiczne.
