Gdy siatkówka (retina) odrywa się od podłoża wewnątrz gałki ocznej, lekarze mówią o odwarstwieniu siatkówki. Pomiędzy warstwami dna oka gromadzi się płyn. W wyniku tego
siatkówka wybrzusza się w gałce ocznej,
tworząc pęcherzyk. W tym miejscu dochodzi do przerwania dopływu tlenu i składników odżywczych z naczyniówki do siatkówki.
Skutkiem tego są zaburzenia funkcji – od ubytków pola widzenia aż po całkowitą ślepotę. Jeśli jednak choroba zostanie wcześnie wyleczona, zazwyczaj można zachować wzrok w dotkniętym oku.
Odwarstwienie siatkówki w świetle lampy szczelinowej
Odwarstwienie siatkówki dotyka
jedną na 10 000 osób, co odpowiada 0,01%. Oprócz krótkowzroczności za czynniki ryzyka uważa się również przebyte operacje zaćmy i
cukrzycę, a także procesy zapalne lub nowotwory w oku.
Zasadniczo lekarze rozróżniają trzy różne formy tej choroby w zależności od przyczyny: odwarstwienie siatkówki typu rhegmatogennego, wysiękowego i trakcyjnego.
Odwarstwienie siatkówki typu rhegmatogennego
Jeśli odwarstwienie siatkówki powstaje w wyniku jej pęknięcia, lekarze mówią o odwarstwieniu siatkówki typu rhegmatogennego lub spowodowanym pęknięciem. Najczęściej wynika to ze skurczu ciała szklistego w podeszłym wieku. Ciało szkliste to galaretowata masa wewnątrz gałki ocznej.
W wyniku kurczenia się ciała szklistego „ciągną” one za siatkówkę, co może prowadzić do jej pęknięcia. Powstają otwory, przez które płyn z ciała szklistego może przedostawać się do przestrzeni między siatkówką a znajdującym się pod nią nabłonkiem barwnikowym, co prowadzi do odwarstwienia siatkówki.
Czynnikiem ryzyka odwarstwienia siatkówki typu rhegmatogennego jest przede wszystkim wiek pacjenta. Również
mogą sprzyjać odwarstwieniu siatkówki.
Szczególnie osoby starsze są narażone na zwiększone ryzyko odwarstwienia siatkówki spowodowanego pęknięciem © Wira SHK / AdobeStock
Odwarstwienie siatkówki trakcyjne
Odwarstwienie siatkówki trakcyjne lub spowodowane naciągiem występuje wtedy, gdy dochodzi do bliznowacenia tkanki ciała szklistego i/lub warstw siatkówki. Powoduje to skrócenie obszaru wokół blizny, co wywiera nacisk na siatkówkę. W wielu przypadkach przyczyną odwarstwienia trakcyjnego jest retinopatia cukrzycowa wywołana wieloletnią cukrzycą, czyli uszkodzenie siatkówki. Czasami jest to jednak późny skutek tzw. retinopatii wcześniaków.
Odwarstwienie siatkówki trakcyjne częściej obserwuje się u osób spokrewnionych. Ryzyko wystąpienia tej choroby jest więc większe, jeśli wystąpiła ona już u członków rodziny.
Odwarstwienie siatkówki wysiękowe
Odwarstwienie siatkówki wysiękowe powstaje w wyniku gromadzenia się płynu i jest diagnozowane bardzo rzadko. Płyn wycieka z naczyń naczyniówki i gromadzi się między siatkówką a nabłonkiem barwnikowym.
Przyczyną są często stany zapalne lub nowotwory w oku. Stany zapalne występują w połączeniu z ciężkimi chorobami ogólnoustrojowymi – na przykład AIDS. W przypadku nowotworów, takich jak czerniak naczyniówki, nowo utworzone naczynia są „nieszczelne” i dochodzi do gromadzenia się płynu pod siatkówką.
Budowa ludzkiego oka
Błyski światła, plamki, utrata pola widzenia
Typowymi objawami odwarstwienia siatkówki są, oprócz błysków światła, przede wszystkim plamki i linie oraz mgła. Ponadto niektórzy pacjenci zgłaszają również plamki przypominające sadzę, a nawet deszcz sadzy, czyli pozorne roje czarnych kropek.
Inni odczuwają jako uciążliwe ciemną zasłonę lub cień w polu widzenia: w obszarach odwarstwienia siatkówki w oku nie jest możliwe postrzeganie światła. Skutkiem tego jest utrata pola widzenia, którą osoba dotknięta tym schorzeniem postrzega jako zasłonę lub mgłę.
Jeśli zauważysz opisane objawy, powinieneś natychmiast zgłosić się do okulisty!
Latające muchy
Natomiast tak zwane „mouches volantes”, czyli latające muchy, są zazwyczaj nieszkodliwe – powstają w wyniku zmętnienia ciała szklistego. Charakterystyczne dla nich są prawie przezroczyste smugi, kropki lub właśnie „mączki”. Pojawiają się one szczególnie na jasnym tle lub podczas czytania.
Należy jednak zachować ostrożność: jeśli po raz pierwszy zauważysz u siebie „mouches volantes” lub stwierdzisz, że ulegają one zmianom, w każdym przypadku powinieneś profilaktycznie zgłosić się do okulisty – choćby dlatego, że podobne dolegliwości mogą wystąpić również w przypadku odwarstwienia siatkówki spowodowanego dziurą.
„Widzenie much” w oczach
Okulista stawia diagnozę, badając tylną część oka. Jeśli zauważy jedynie pęknięcia w siatkówce, można je leczyć za pomocą wiązki laserowej. Jeśli jednak siatkówka już się odwarstwiła, zazwyczaj pomaga tylko operacja. Otwory w siatkówce, podobnie jak odwarstwienie siatkówki, nie podlegają leczeniu farmakologicznemu.
Lekarz zazwyczaj bada obydwa oczy, nawet jeśli pacjent odczuwa objawy tylko w jednym oku. Często zmiany występują również w siatkówce pozornie zdrowego oka. Nierzadko okazują się one stanem przedrozpadowym odwarstwienia siatkówki. Lekarz może je leczyć profilaktycznie za pomocą lasera.
Oftalmoskopia i inne badania
Właściwe badanie odbywa się zazwyczaj w drodze
oftalmoskopii przy rozszerzonej za pomocą leków źrenicy. Procedura ta jest konieczna, ponieważ siatkówka znajdująca się w tylnej części oka nie jest widoczna gołym okiem.
Badanie oczu za pomocą oftalmoskopii © Henrik Dolle / AdobeStock
W tym celu pacjent otrzymuje wcześniej krople do oczu zawierające preparat rozszerzający źrenice. W takim przypadku pacjent nie powinien samodzielnie jechać samochodem do okulisty w dniu badania: trwale rozszerzone źrenice powodują niezdolność do prowadzenia pojazdów bezpośrednio po badaniu.
Za pomocą źródła światła okulista oświetla dno oka, aby uwidocznić potencjalne odwarstwienie siatkówki.
Często w celu zdiagnozowania odwarstwienia siatkówki stosuje się również tzw. soczewkę kontaktową. Jest to narzędzie przypominające lupę, które okulista umieszcza na gałce ocznej. W ten sposób lekarz może zdiagnozować odwarstwienie siatkówki, a w niektórych przypadkach również jego przyczynę – na przykład pęknięcie – w siatkówce. Jeśli doszło już do odwarstwienia siatkówki, często objawia się ono szarymi, uniesionymi fałdami.
Jeśli krwawienia w ciele szklistym uniemożliwiają widok siatkówki, okulista przeprowadza zamiast tego badanie ultrasonograficzne. W ten sposób można zidentyfikować zmiany na siatkówce.
Leczenie odwarstwienia siatkówki praktycznie zawsze wymaga operacji. Istnieje kilka metod operacyjnych. Dwie najważniejsze to
- chirurgia garbową oraz
- chirurgia ciała szklistego (witrektomia).
W terapii odwarstwienia siatkówki stosuje się również laser.
Leczenie laserowe
Odwarstwienia siatkówki lub jej pęknięcia nie można leczyć farmakologicznie. W przypadku pęknięcia siatkówki – czyli przed rozpoczęciem odwarstwienia – pomocne jest zastosowanie lasera w danym oku.
Za pomocą wiązki laserowej można wywołać reakcję zapalną w miejscu uszkodzenia. W rezultacie tkanka ulega bliznowaceniu, a otwór w siatkówce się zarośnie. W ten sposób w wielu przypadkach można zapobiec odwarstwieniu siatkówki.
Operacja oka
W przypadku zdiagnozowanego odwarstwienia siatkówki leczenie laserowe okazuje się jednak nieskuteczne: w takim przypadku jedyną pomocą jest operacja oka. Metoda operacyjna zależy w dużej mierze od formy i stadium choroby.
Najważniejsze jest przy tym przymocowanie odwarstwionej siatkówki oraz wyeliminowanie czynników wywołujących chorobę – na przykład zmian w ciele szklistym. Inne formy leczenia
W przypadku odwarstwienia siatkówki spowodowanego stanem zapalnym konieczne jest leczenie choroby podstawowej.
Zapalenie oka może powodować odwarstwienie siatkówki © Birgit Reitz-Hofmann / Fotolia
Jeśli natomiast przyczyną są nowotwory, za leczenie odpowiada specjalistyczne centrum onkologiczne. Istnieją tu różne możliwości leczenia: z jednej strony może ono polegać na chirurgicznym usunięciu nowotworów, z drugiej zaś na radioterapii. Ta ostatnia może polegać na napromieniowaniu całej gałki ocznej. Może też być tylko miejscowa, z użyciem nośników promieniowania bezpośrednio na oku.
W leczeniu odwarstwienia siatkówki dostępne są następujące procedury operacyjne: chirurgia wypukłościowa z wypełnieniem piankowym
W przypadku pojedynczego otworu lub pęknięcia stosuje się tzw. chirurgię garbową.
Polega ona na wgłębieniu gałki ocznej w obszarze uszkodzenia za pomocą wypełniacza piankowego, który chirurg przyszywa z zewnątrz do twardówki (sklery). Zastosowanie zimna za pomocą kriosondy wspomaga tę stabilizację. Płyn, który zgromadził się pod odklejoną siatkówką, chirurg usuwa z zewnątrz poprzez nakłucie.
Szczególną formą tej operacji wgłębiającej jest założenie opaski wgłębiającej twardówkę, tzw. cerclage.
Odwarstwienie siatkówki praktycznie zawsze wymaga leczenia operacyjnego © DragonImages / AdobeStock
Operacja opaski
W przypadku występowania wielu otworów wskazana jest operacja opaski: chirurg owija opaskę wokół całej gałki ocznej i skraca ją, aż powstanie okrężne zwężenie. Nakłucie w obszarze płynu między siatkówką a naczyniówką służy usunięciu płynu. Następnie chirurg uszczelnia otwory lub pęknięcia za pomocą plomby lub opaski.
Operacja wewnątrzgałkowa
Oba wspomniane metody operacyjne nie zawsze jednak przynoszą rozwiązanie: jeśli odwarstwienie siatkówki w oku trwa już od dłuższego czasu i widoczne są już zrosty, nie ma innego wyjścia niż tzw.
witrektomia pars plana.
Po usunięciu ciała szklistego z oka następuje oddzielenie zrostów lub wyeliminowanie pasm tkanki łącznej.
Chirurg zastępuje ciało szkliste: może to nastąpić za pomocą gazu lub oleju silikonowego. Oba te środki umożliwiają dociskanie siatkówki od wewnątrz do naczyniówki. Olej silikonowy zazwyczaj musi zostać usunięty podczas kolejnej operacji.
U dziewięciu na dziesięciu pacjentów operacja oka kończy się sukcesem już za pierwszym razem. Oznacza to, że odwarstwienie siatkówki można wyleczyć za pomocą operacji. W niektórych przypadkach dochodzi jednak później do ponownego odwarstwienia siatkówki. Wówczas kolejna operacja jest nieunikniona.
Leczenie odwarstwienia siatkówki stawia wysokie wymagania przed chirurgiem. Pacjenci powinni być tego świadomi. W związku z tym należy wybrać centrum okulistyczne, które specjalizuje się w tego typu operacjach.
Nawet po udanej operacji siatkówki zazwyczaj pozostaje obniżona ostrość wzroku lub utrata pola widzenia w porównaniu z okresem przed odwarstwieniem siatkówki.
To, jak ostatecznie rozwinie się odwarstwienie siatkówki, zależy od różnych czynników: z jednej strony decydujące znaczenie ma stopień zaawansowania, tj. jak daleko posunęło się już odwarstwienie siatkówki. Z drugiej strony bardzo istotnym czynnikiem jest czas, a więc to, jak długo odwarstwienie trwało przed operacją.
Oznacza to, że przebieg i rokowanie w przypadku odwarstwienia siatkówki są – zarówno dla oka, jak i dla widzenia – tym lepsze i bardziej optymistyczne,
- im mniej tkanki siatkówki jest dotknięte chorobą oraz
- im krótszy jest czas trwania odwarstwienia siatkówki, a także
- im mniej skomplikowany jest obraz wyjściowy.
Osoby, które przeszły operację siatkówki, powinny przynajmniej przez najbliższe tygodnie unikać wysiłku fizycznego. Obejmuje to uprawianie sportu i podnoszenie ciężkich przedmiotów. W pierwszych dniach należy unikać wszystkiego, co wymaga szybkiego poruszania oczami w różnych kierunkach. Dotyczy to przede wszystkim czytania. Oglądanie telewizji (gdzie patrzy się w jednym kierunku) jest natomiast dozwolone.
Kontrole okulistyczne powinny odbywać się co kilka tygodni, a następnie co kilka miesięcy.
W przypadku ponownego wystąpienia wymienionych objawów, takich jak błyski, zaciemnienie lub pogorszenie wzroku, należy niezwłocznie zgłosić się do okulisty lub kliniki okulistycznej.
Po operacji konieczne są regularne kontrole okulistyczne © M.Dörr & M.Frommherz / AdobeStock
Badanie z powodu objawów
W przypadku pierwszych objawów odwarstwienia siatkówki należy natychmiast udać się do okulisty. Jeśli więc zauważysz błyski światła lub nagle pojawiające się czarne plamki, konieczna jest natychmiastowa wizyta u okulisty. Jeśli występują nawet ograniczenia pola widzenia, można założyć, że siatkówka już się odwarstwia.
Regularne badania
Zasadniczo zaleca się regularne badania dna oka, jeśli występuje u Państwa
podwyższone ryzyko odwarstwienia siatkówki. Ma to miejsce na przykład, gdy
- cierpią Państwo na silną krótkowzroczność,
- niedawno przeszli Państwo operację tzw. zaćmy lub
- miał Pan/Pani już kiedyś odwarstwienie siatkówki.
Badanie dna oka dostarcza również informacji na temat ewentualnych zmian zwyrodnieniowych, które mogą prowadzić do poważniejszych powikłań.
Laserowe leczenie takich zmian siatkówkowych służy profilaktyce. Blizny powstające później w miejscu poddanym zabiegowi laserowemu zgrzewają siatkówkę z naczyniówką.
Należy wyraźnie zaznaczyć: ten środek zapobiegawczy jest możliwy tylko wtedy, gdy nie doszło jeszcze do odwarstwienia siatkówki.
1. Jak leczy się odwarstwienie siatkówki?
Odwarstwienie siatkówki prawie zawsze leczy się operacyjnie. W zależności od wyników badania można wykonać zabieg chirurgiczny z użyciem wypukłości lub operację wewnątrzgałkową – w przypadku samego pęknięcia siatkówki czasami wystarczy zabieg laserowy.
2. Jakie objawy występują w przypadku odwarstwienia siatkówki? Oprócz błysków światła występują również plamki przypominające sadzę, ciemne zasłony i ubytki pola widzenia. W przypadku wystąpienia tych objawów należy niezwłocznie zgłosić się do okulisty.
3. Czym jest odwarstwienie siatkówki spowodowane napięciem?
W przypadku odwarstwienia siatkówki spowodowanego napięciem dochodzi do bliznowacenia tkanki w ciele szklistym lub w warstwach siatkówki, co powoduje działanie siły napinającej na siatkówkę. Najczęstszą przyczyną jest retinopatia cukrzycowa.
4. Czy po operacji zachowuje się pełną ostrość wzroku?
Pomimo udanej operacji może pozostać ograniczona ostrość wzroku. W niektórych przypadkach konieczna może być ponowna operacja, jeśli dojdzie do ponownego odwarstwienia.
