Nerw wzrokowy odgrywa kluczową rolę w tym, że możemy widzieć otaczający nas świat. Przekazuje on informacje zebrane w oku do mózgu, gdzie sygnały te są przetwarzane na obrazy. W przypadku choroby nerwu wzrokowego często pojawiają się zaburzenia widzenia, które mogą obejmować zarówno niewielkie ograniczenia, jak i znaczny ubytek wzroku. Niektóre zmiany rozwijają się stopniowo, inne pojawiają się nagle. Dlatego ważne jest, aby wcześnie rozpoznać dolegliwości i szybko umówić się na wizytę u okulisty.

Poniżej znajdą Państwo więcej informacji oraz listę wybranych specjalistów zajmujących się chorobami nerwu wzrokowego.

Definicja: Czym jest nerw wzrokowy?

Nerw wzrokowy jest drugim nerwem czaszkowym i w terminologii medycznej nazywany jest nervus opticus. Należy do drogi wzrokowej i łączy oko z mózgiem. W siatkówce bodźce świetlne są przekształcane w sygnały elektryczne. Są one gromadzone przez komórki zwojowe i włókna nerwu wzrokowego, a następnie przekazywane do mózgu.

Nerw wzrokowy: anatomia i działanie

Eksperci nazywają nerw wzrokowy również Nervus opticus lub drugim nerwem czaszkowym. Zajmuje on środkową część tzw. drogi wzrokowej, przez którą obraz z oka dociera do mózgu.

Pod wpływem padającego światła siatkówka (retina) wytwarza impulsy w oku. Nerw wzrokowy przekazuje te impulsy (potencjały elektryczne) do mózgu. Mózg interpretuje sygnały jako obrazy, co pozwala nam widzieć otaczający nas świat.

Ludzki nerw wzrokowy ma około czterech do pięciu centymetrów długości i składa się ze wiązek włókien nerwowych. Jego przebieg prowadzi od blaszki sitowej (Lamina cribrosa) przez twardówkę (Sklera) do skrzyżowania nerwów wzrokowych. Eksperci nazywają je również chiasma opticum.

Nerw wzrokowy dzieli się na trzy różne odcinki:

Część wewnątrzgałkowa: część nerwu wzrokowego znajdująca się wewnątrz gałki ocznej
Część wewnątrzgałkowa: część nerwu wzrokowego znajdująca się w oczodole
Część wewnątrzczaszkowa: nerw wzrokowy przebiega w czaszce (cranium)

Nerw wzrokowy w oku składa się ponadto z około miliona włókien nerwowych. Włókna te to tzw. aksony. Wypustki komórek zwojowych siatkówki nazywane są włóknami nerwu wzrokowego. Poszczególne aksony łączą się, tworząc nerw wzrokowy.

Wrażenia wzrokowe, które odbieramy naszymi oczami, docierają do mózgu poprzez nerw wzrokowy (nervus opticus) @ bilderzwerg /AdobeStock

Przebieg nerwu wzrokowego

Siatkówka oka składa się z kilku warstw:

Warstwa zewnętrzna tworzy receptory wzrokowe, czyli pręciki i czopki w oku. Po tej warstwie zewnętrznej następuje kilka cienkich warstw w oku, które są wyposażone w tzw. stacje przekaźnikowe. Te warstwy komórek są odpowiedzialne za sygnały elektryczne komórek zmysłowych generowane przez światło.

W wewnętrznej warstwie komórek siatkówki znajdują się również włókna tzw. komórek zwojowych. Włókna te tworzą właściwy nerw wzrokowy w oku każdego człowieka. Wszystkie one opuszczają oko w jednym określonym punkcie, tzw. plamce, jako nerw wzrokowy.

Pępek optyczny nie jest wrażliwy na światło ze względu na przebieg nerwu wzrokowego przez receptory światła i jest uważany za „martwy punkt” w polu widzenia.

Po opuszczeniu gałki ocznej nerw wzrokowy przebiega w obrębie oczodołu (orbita) przez tkankę tłuszczową. Znajduje się ona w oczodole pomiędzy mięśniami danego oka.

Przez otwór (canalis opticus) nerw wzrokowy w końcu wchodzi do czaszki człowieka. Tutaj oba nerwy wzrokowe oczu spotykają się i tworzą skrzyżowanie dróg wzrokowych.

Skrzyżowanie dróg wzrokowych to obszar, w którym włókna krzyżują się ze sobą. Dzięki załamaniu światła w soczewce oka informacje z poszczególnych półkul mózgowych docierają do siebie. Skrzyżowanie dróg wzrokowych jest zatem ważnym punktem. Bez tego skrzyżowania w oku skoordynowane widzenie nie byłoby możliwe.

Skrzyżowanie dróg wzrokowych znajduje się w pobliżu przysadki mózgowej. Dlatego nerwy wzrokowe, które się tu krzyżują, mają szczególne znaczenie w diagnostyce guza mózgu.

Sehbahn
Bardzo uproszczony schemat dróg wzrokowych

W dalszym przebiegu włókna prawej połowy obu oczu biegną do prawego nerwu wzrokowego. Lewe włókna obu oczu biegną razem do lewego nerwu wzrokowego. Tutaj nerwy wchodzące do mózgu nie nazywają się już nerwem wzrokowym, ale dróg wzrokowych (Tractus Opticus).

Ostatecznie nerw wzrokowy kończy się w korze mózgowej z tyłu głowy. To właśnie tam odbywa się przetwarzanie wszystkich informacji przekazywanych przez nerw wzrokowy do mózgu. Dopiero wtedy możemy widzieć.

Możliwe przyczyny chorób nerwu wzrokowego

Choroba nerwu wzrokowego często objawia się nagłym lub powoli postępującym pogorszeniem wzroku. Niektórzy pacjenci zauważają martwe punkty, inni zgłaszają problemy z czytaniem, zaburzenia widzenia barw lub ból podczas ruchów gałek ocznych. Możliwe są również ubytki pola widzenia lub nagła utrata części widzenia.

Do możliwych przyczyn zalicza się podwyższone ciśnienie w gałce ocznej, stany zapalne, choroby naczyń krwionośnych, nowotwór, czynniki toksyczne lub formy dziedziczne.

Do najważniejszych przyczyn uszkodzeń należą również cukrzyca, nadciśnienie i miażdżyca. Mogą one zaburzać ukrwienie nerwu i sprzyjać zaburzeniom krążenia w nerwie wzrokowym.

Najczęstszą przyczyną trwałych uszkodzeń jest jaskra. W tym przypadku trwale podwyższone ciśnienie wewnątrzgałkowe prowadzi do stopniowego uszkodzenia wrażliwych włókien. Podwyższone ciśnienie wewnątrzgałkowe sprzyja obumieraniu włókien nerwowych, co bez leczenia może prowadzić do postępującego pogorszenia wzroku.

Inną ważną przyczyną jest stan zapalny. Zapalenie nerwu wzrokowego może być widoczne w okolicy głowy nerwu wzrokowego lub przebiegać dalej w głąb. Takie postacie zapalne są częściowo związane ze stwardnieniem rozsianym lub stwardnieniem demielinizacyjnym.

Możliwe są również infekcje, choroby autoimmunologiczne oraz zapalenia naczyń krwionośnych. Ponadto zaburzenia krążenia mogą uszkodzić nerw wzrokowy. Szczególnie istotna jest AION, czyli przednia niedokrwienna neuropatia nerwu wzrokowego. Dotyczy ona przednich odcinków nerwu wzrokowego i często prowadzi do bardzo nagłego, znacznego pogorszenia wzroku.

U osób starszych należy również wziąć pod uwagę zapalenie tętnicy skroniowej. Objawy w okolicy skroniowej, zmiany w tętnicy skroniowej i silne bóle głowy są w tym przypadku ważnymi wskazówkami.

Wnioskowanie o chorobach na podstawie ubytków pola widzenia

W przypadku choroby nerwu wzrokowego często dochodzi do ubytków pola widzenia. Powodem tego jest bliskość skrzyżowania dróg wzrokowych do przysadki mózgowej. Nie ma przy tym znaczenia, czy uszkodzenie nerwu wzrokowego występuje przed, czy dopiero po skrzyżowaniu dróg wzrokowych.

W zależności od tego, zazwyczaj dotknięte są różne obszary pola widzenia. Na podstawie rodzaju ubytków w polu widzenia okulista może już wnioskować o chorobie. Diagnoza jest zatem prosta. Leczenie nerwu wzrokowego może zatem nastąpić szybko.

W przypadku choroby nerwu wzrokowego w oku kluczową rolę odgrywa przede wszystkim skotom ujemny. W przypadku skotomu ujemnego pacjenci nie są w stanie jednoznacznie rozpoznać struktur w polu widzenia.

Trudne diagnozy

Przyczyną zniekształconego widzenia nie jest choroba nerwu wzrokowego, ale zawsze wskazuje na inne schorzenia. Możliwe jest jednak, że nerw wzrokowy również jest chory.

Jeśli pacjent zauważy ubytki lub ciała obce w polu widzenia, powinien natychmiast poinformować o tym lekarza prowadzącego. Tylko w ten sposób może on postawić diagnozę pewnie i szybko.

Diagnoza staje się problematyczna, gdy nie występują żadne ubytki w polu widzenia. Wówczas lekarzowi brakuje wskazówek dotyczących dokładnej choroby. Również inne metody badawcze dostarczają niewiele informacji na temat choroby nerwu wzrokowego. Trudno jest zatem znaleźć odpowiednią metodę leczenia.

Atrofia nerwu wzrokowego w przebiegu jaskry

Termin „atrofia nerwu wzrokowego” oznacza zanik tkanki nerwu wzrokowego (nervus opticus). Przyczyny tego zaniku mogą być różne. Jedną z nich może być to, że pacjent cierpi na jaskrę (glaukom).

Zbyt wysokie ciśnienie wewnątrzgałkowe uciska na tarczę nerwu wzrokowego, co powoduje jej dosłowne wydrążenie. W ten sposób komórki nerwowe w okolicy tarczy stopniowo obumierają. Nerw wzrokowy ulega poważnemu uszkodzeniu, a utrata ostrości wzroku jest nieodwracalna.

Jaskra jest najczęstszą chorobą nerwów wzrokowych @ Alessandro Grandini /AdobeStock

Pępek zastoinowy

Częstą chorobą nerwu wzrokowego jest tzw. obrzęk tarczy nerwu wzrokowego. Jest to obrzęk, czyli zatrzymanie płynów, które najczęściej występuje jednocześnie w tarczach nerwu wzrokowego obu oczu. Przyczyną zatrzymania płynów jest podwyższone ciśnienie śródczaszkowe, na przykład spowodowane guzem mózgu.

Objawami obrzęku tarczy nerwu wzrokowego są bóle głowy, a w późniejszym przebiegu również zaburzenia widzenia. Należy zawsze zgłosić się do specjalisty w celu zbadania.

Jeśli cierpisz na obrzęk tarczy nerwu wzrokowego, konieczne jest ustalenie przyczyny, ponieważ w przeciwnym razie może dojść do poważnych uszkodzeń mózgu.

Choroba przebiega w kilku fazach:

We wczesnym stadium obrzęku tarczy nerwu wzrokowego jej brzegi są zazwyczaj niewyraźne, natomiast sama tarcza jest silnie ukrwiona. W tym stadium choroby rzadko dochodzi już do upośledzenia wzroku.
W ostrej fazie choroby nerwu wzrokowego plamka żółta mocno puchnie. Dodatkowo brzegi plamki zaczynają krwawić w kształcie promieni. Naczynie ma teraz barwę od czerwonawą do szaro-czerwonawą i wykazuje szare złogi. Znane jako „martwe pole” wgłębienie w oku stopniowo zanika.
Ostatnie stadium eksperci nazywają również fazą zanikową. W tym stadium włókna nerwu wzrokowego w oku stopniowo obumierają. Dopiero teraz u osoby dotkniętej chorobą zauważalne są pierwsze zaburzenia widzenia.

Zapalenie nerwu wzrokowego (zapalenie brodawki)

Zapalenie nerwu wzrokowego w oku występuje dość często. Również w tym przypadku dochodzi do obrzęku brodawki nerwu wzrokowego. Jednak obrzęk ten pozostaje zazwyczaj niezauważony, jeśli dochodzi do zapalenia nerwu wzrokowego poza gałką oczną.

Zapalenie szybko daje o sobie znać u pacjentów: utrata pola widzenia pojawia się nagle, a ból przy ekstremalnych ruchach gałki ocznej bardzo dokucza chorym.

Ponadto często pojawia się zaburzenie widzenia barw czerwono-zielonych, a odruch źreniczny nie działa już prawidłowo.

Przyczyną zapalenia nerwu wzrokowego w oku są infekcje oraz zapalenie oczodołów i zatok przynosowych. Jednak również choroby autoimmunologiczne i zatrucia są możliwymi przyczynami.

Przednia niedokrwienna neuropatia nerwu wzrokowego

Przednia niedokrwienna neuropatia nerwu wzrokowego (AION, potocznie „zawał oka”) oznacza ostre niedotlenienie i niedożywienie głowy nerwu wzrokowego. Do utraty wzroku dochodzi dość szybko. Dlatego pacjenci powinni jak najszybciej zgłosić się do lekarza.

Niedotlenienie może spowodować poważne uszkodzenia, które już po kilku godzinach stają się nieodwracalne.

Przyczyną jest najczęściej niedrożność naczynia krwionośnego (zator) w oku, spowodowana zaawansowaną miażdżycą. Większość osób dotkniętych tą chorobą cierpi również na nadciśnienie lub cukrzycę.

Jako przyczynę można również rozważać zapalenie naczynia (zapalenie naczyń, np. arteritis z komórkami olbrzymimi). Objawia się to przede wszystkim pulsowaniem tętnicy skroniowej. Ponadto osoby dotknięte tą chorobą skarżą się zazwyczaj na silne bóle głowy. Również skóra głowy może powodować ból. Zapalenie naczyń jest szczególnie niebezpieczne, ponieważ może dotyczyć również tętnic w mózgu. Z tego powodu stosuje się tu leczenie kortyzonem.

Choroby dziedziczne

Przyczyną choroby nerwu wzrokowego mogą być również czynniki dziedziczne. W takich przypadkach nerw wzrokowy zasadniczo traci swoją substancję. Dotyczy to przede wszystkim chorób nerwu wzrokowego, takich jak atrofia nerwu wzrokowego Behr'a, atrofia nerwu wzrokowego Lebera oraz atrofia nerwu wzrokowego typu woskowo-żółtego. Ponadto toksyny mogą uszkadzać nerw wzrokowy, co drastycznie pogarsza widzenie osób dotkniętych tą chorobą.

Diagnoza jaskry, AION, zapalenia tętnicy skroniowej i innych przyczyn uszkodzeń nerwów wzrokowych

Diagnoza rozpoczyna się od dokładnego wywiadu dotyczącego dolegliwości, przebiegu czasowego i objawów towarzyszących. Ważne jest, czy utrata wzroku nastąpiła nagle, czy dotyczy tylko jednego oka oraz czy występują dodatkowo bóle, bóle głowy lub dolegliwości w okolicy skroniowej.

Następnie przeprowadza się badanie okulistyczne. Okulista sprawdza funkcje wzrokowe, reakcję źrenic oraz widzenie barw. Szczególnie ważne jest badanie dna oka. Stan dna oka dostarcza ważnych wskazówek dotyczących obecności obrzęku, wgłębienia lub innych zmian w głowie nerwu wzrokowego. Ponadto często mierzy się ciśnienie wewnątrzgałkowe, zwłaszcza w przypadku podejrzenia jaskry. Dodatkowo przeprowadza się badanie przedniej i tylnej części oka za pomocą lampy szczelinowej. Badanie pola widzenia również stanowi część diagnostyki. Większość badań jest dla pacjenta całkowicie bezbolesna.

Również rodzaj i rozmieszczenie ubytków pomaga lepiej zlokalizować miejsce uszkodzenia nerwu wzrokowego. W przypadku podejrzenia choroby naczyniowej, AION, zapalenia tętnicy skroniowej lub guza konieczne są dodatkowe badania neurologiczne lub internistyczne. W ten sposób można precyzyjnie ustalić dokładną przyczynę dolegliwości.

Leczenie oczu przez okulistę

Leczenie zależy od przyczyny. Nie ma jednej terapii dla wszystkich chorób nerwu wzrokowego. Kluczowe znaczenie ma szybkość postawienia diagnozy, ponieważ wiele uszkodzeń nerwu wzrokowego jest nieodwracalnych.

W przypadku jaskry na pierwszym planie jest obniżenie ciśnienia w oku. Celem jest zapobieganie dalszym uszkodzeniom nerwu wzrokowego i jak najdłuższe zachowanie funkcji wzroku. W tym celu stosuje się krople do oczu, terapię laserową lub zabiegi operacyjne.

W przypadku zapalenia, w zależności od przyczyny, stosuje się leki przeciwzapalne. Jeśli występuje zapalna choroba naczyniowa, szczególnie ważne jest szybkie leczenie. Jest to nagły przypadek okulistyczny, ponieważ bez leczenia możliwe jest trwałe utracenie wzroku.

W przypadku AION terapia zależy od tego, czy przyczyną jest stan zapalny, czy nie. Zawsze chodzi o zapewnienie dopływu krwi, uniknięcie dalszych uszkodzeń i ochronę pozostałego wzroku.

Jeśli przyczyną jest nowotwór, na pierwszym planie stoi leczenie choroby podstawowej. Im wcześniej pacjenci zgłoszą się do specjalisty, tym łatwiej będzie uniknąć trwałych następstw.

Często zadawane pytania dotyczące chorób nerwu wzrokowego

Jakie są typowe objawy chorób nerwu wzrokowego?

Typowe objawy to pogorszenie wzroku, martwe punkty, zaburzenia widzenia barw, ból podczas ruchów gałek ocznych oraz utrata pola widzenia. Również nagła utrata wzroku powinna zawsze zostać szybko zbadana.

Czy choroba nerwu wzrokowego jest niebezpieczna?

Tak, ponieważ choroba nerwu wzrokowego może prowadzić do trwałych uszkodzeń. Bez odpowiedniego leczenia, w zależności od przyczyny, grozi znaczne ograniczenie widzenia, a nawet ślepota.

Czy jaskra może trwale uszkodzić nerw wzrokowy?

Tak, jaskra jest jedną z głównych przyczyn trwałych uszkodzeń. Jeśli podwyższone ciśnienie wewnątrzgałkowe nie zostanie wyleczone, tkanka nerwowa może ulec trwałemu uszkodzeniu.

Jaka jest różnica między AION a stanem zapalnym?

W przypadku AION występuje przede wszystkim zaburzenie krążenia, natomiast w przypadku zapalenia nerwu wzrokowego i zapalenia naczyń krwionośnych dochodzi do procesu zapalnego. Obie choroby mogą pojawić się nagle, ale wymagają różnych działań diagnostycznych i terapeutycznych.

Kiedy należy udać się do okulisty?

W przypadku nagłej utraty wzroku, bólów głowy, bólów w okolicy skroni, zaburzeń pola widzenia lub gwałtownego pogorszenia wzroku należy natychmiast zgłosić się do specjalisty w celu przeprowadzenia badań.

Czy choroby nerwu wzrokowego są uleczalne?

To zależy od przyczyny. Niektóre zmiany można skutecznie leczyć, inne prowadzą do trwałych ograniczeń pomimo terapii. Kluczowe znaczenie ma wczesna diagnoza i szybkie leczenie.

Udostępnij artykuł

Choroby nerwu wzrokowego: przyczyny, objawy i specjaliści zajmujący się chorobami nerwu wzrokowego

Krótki przegląd — najważniejsze informacje