Termin „choroba autoimmunologiczna” obejmuje różne schorzenia spowodowane nieprawidłową reakcją układu odpornościowego. W wyniku tego zaburzenia
układ odpornościowy atakuje części własnego organizmu, traktując je jak niebezpieczne patogeny. Znanym przykładem jest stwardnienie
rozsiane (SM). W zachodnich krajach uprzemysłowionych choroby autoimmunologiczne dotykają
około pięciu procent populacji, przy czym większe ryzyko dotyczy kobiet. W ostatnich latach badaniom medycznym udało się stale ulepszać możliwości leczenia, a tym samym podnosić jakość życia pacjentów. Dokładne czynniki wywołujące poszczególne choroby są jak dotąd nieznane, nie istnieją również terapie przyczynowo-skutkowe. Niemieckie Towarzystwo Chorób Autoimmunologicznych (Deutsche Gesellschaft für Autoimmunerkrankungen e.V.) wymienia na swojej stronie internetowej około pięćdziesięciu różnych obrazów klinicznych. Do najbardziej znanych chorób należą:
© Sagittaria / Fotolia
Nie jest jeszcze do końca wyjaśnione, dlaczego w niektórych przypadkach komórki odpornościowe atakują tkanki własnego organizmu zamiast zwalczać patogeny. Niektóre choroby autoimmunologiczne są wywoływane przez przeciwciała w wyniku alergicznych reakcji krzyżowych. Antygeny wirusów lub bakterii są wtedy bardzo podobne do struktur własnych organizmu. Układ odpornościowy nie jest wtedy w stanie prawidłowo zidentyfikować obcych struktur.
W wielu przypadkach można wykryć tak zwane autoprzeciwciała: są to komórki odpornościowe wytwarzane przez układ odpornościowy, które atakują określone komórki lub tkanki własnego organizmu, wywołując w konsekwencji chorobę autoimmunologiczną.
Błędna reakcja immunologiczna prowadzi do
stanów zapalnych i może dotknąć
każdy organ. Jeśli na przykład organizm skieruje swoje komórki obronne przeciwko układowi
nerwowemu, u chorego rozwinie się na przykład stwardnienie rozsiane. Natomiast
choroba Gravesa-Basedowa powstaje, gdy organizm atakuje układ gruczołowy. Choroby autoimmunologiczne objawiają się zazwyczaj niespecyficznymi objawami:
- bóle brzucha
- suchość w ustach
- Gorączka
- biegunka
- Bóle mięśni
- Ból nerek
Ten wybór możliwych objawów pokazuje, że dolegliwości są niejasne i zazwyczaj mają nieszkodliwą przyczynę, którą lekarz może skutecznie wyleczyć. Jednak zanim lekarz zdiagnozuje chorobę autoimmunologiczną, mija trochę czasu. Oprócz szczegółowego wywiadu medycznego potrzebuje on do tego wielu badań krwi i tkanek, tzw. badania
przesiewowego w kierunku autoprzeciwciał.
Medycyna nie potrafi jak dotąd dokładnie wyjaśnić, dlaczego układ
odpornościowy atakuje własne systemy organizmu. Wyniki badań sugerują jednak, że dopiero połączenie różnych przyczyn wywołuje chorobę autoimmunologiczną. Do czynników
ryzyka należą:
- nieprawidłowe programowanie w szczególnych sytuacjach (np. podczas infekcji lub ciąży)
- czynniki genetyczne
- czynniki środowiskowe, na przykład stres lub zanieczyszczenia
- utrata tolerancji układu odpornościowego
Błędy w programowaniu układu odpornościowego mogą wynikać z infekcji, leków, a także z ciąży. Gdy wirus dostanie się do organizmu, układ odpornościowy wytwarza tzw. antygeny, które zwalczają intruza. Jeśli wirus ma podobną strukturę do tkanki własnej organizmu, antygeny mogą zaatakować również tę tkankę.
Renomowany magazyn naukowy „Nature” opublikował również międzynarodowe badanie dotyczące znaczenia genów. Wyniki wskazują, że predyspozycje do chorób autoimmunologicznych są dziedziczone w obrębie rodziny. Jednak sama choroba nie jest przekazywana bezpośrednio przez rodziców potomstwu.
Czynniki środowiskowe, takie jak zanieczyszczenia lub stresujące warunki życia, wpływają na ciężkość choroby oraz sprzyjają lub hamują jej rozwój. Hipoteza higieniczna zakłada na przykład, że nadmierna higiena w dzieciństwie jest szkodliwa. Hamuje ona rozwój zdrowego układu odpornościowego. Kolejnym czynnikiem wywołującym chorobę jest utrata tolerancji układu odpornościowego. W medycynie termin ten oznacza zdolność organizmu do odróżniania własnych tkanek od obcych. Jeśli układ odpornościowy traci tę zdolność, organizm staje się ofiarą własnej reakcji immunologicznej.
Po postawieniu diagnozy lekarz omówi z pacjentem sposób leczenia. W przypadku chorób autoimmunologicznych istnieje kilka opcji:
- Leki działające na układ odpornościowy
- Terapia komórkami macierzystymi
- Psychoterapia
- Ergoterapia i fizjoterapia
- Porady żywieniowe
Głównym filarem leczenia są leki hamujące układ odpornościowy. Ta immunosupresja wiąże się z pewnymi trudnościami: oprócz ochrony dotkniętych narządów, leki uniemożliwiają organizmowi ochronę przed infekcjami. Dlatego lekarze bardzo precyzyjnie dostosowują dawkę do konkretnego przypadku. Terapia komórkami macierzystymi jest etycznie kontrowersyjną metodą leczenia chorób autoimmunologicznych. Komórki macierzyste mają jedną szczególną cechę: nie mają stałej funkcji, jak na przykład komórki skóry czy komórki nerwowe. To, jaki rodzaj komórek z nich powstanie, zależy od środowiska, w którym się rozwijają.
Wskazane jest również wsparcie psychoterapeutyczne, aby ułatwić pacjentowi radzenie sobie z diagnozą. W przeciwnym razie istnieje ryzyko wystąpienia zaburzeń psychicznych, takich jak zaburzenia adaptacyjne lub depresja. Po nawrocie choroby specjalistyczna ergoterapia i fizjoterapia mogą pomóc w poprawie kondycji fizycznej i zdolności motorycznych. W przypadku niektórych chorób autoimmunologicznych, takich jak celiakia lub cukrzyca, ważną częścią terapii jest również dieta. Porady żywieniowe pomagają pacjentom w opracowaniu zbilansowanego i dostosowanego do ich potrzeb planu posiłków.
Medycyna nie jest jeszcze w stanie wyleczyć chorób autoimmunologicznych. Dostępnych jest jednak wiele bardzo skutecznych środków, które korzystnie wpływają na przebieg choroby i łagodzą dolegliwości. W zależności od diagnozy, stopnia zaawansowania i cech osobistych przebieg choroby różni się w poszczególnych przypadkach. Choroby takie jak stwardnienie rozsiane mają charakter nawracający. Skutki nawrotu ustępują następnie całkowicie (remisja całkowita) lub pozostają objawy resztkowe (remisja częściowa).
W trakcie choroby może się zdarzyć, że lekarz postawi kolejną diagnozę. Na przykład cukrzyca często występuje razem z celiakią. Tego rodzaju choroba zmienia życie pacjenta i jego otoczenia. Nie są Państwo jednak sami. Interdyscyplinarny zespół towarzyszy w terapii i pomaga radzić sobie z fizycznymi i psychicznymi skutkami choroby. Ponadto regionalne grupy wsparcia i poradnie pomagają osobom dotkniętym chorobą w kształtowaniu życia, które warto przeżyć.
