- Niemcy: około 150 000 złamań proksymalnej części kości udowej rocznie.
- Rozkład wiekowy: Ponad 80 procent osób dotkniętych tą chorobą ma ponad 75 lat.
- Stosunek płci: kobiety chorują trzy razy częściej niż mężczyźni, głównie z powodu osteoporozy pomenopauzalnej w podeszłym wieku.
- Ryzyko w ciągu całego życia: Około co czwarta kobieta i co dziesiąty mężczyzna powyżej 70. roku życia doznaje w ciągu życia złamania w okolicy biodra.
W mojej klinice, Main-Kinzig-Kliniken Schlüchtern, liczba przypadków niemal podwoiła się w latach 2019–2025 — ze 109 do 217 przypadków rocznie. Odpowiada to wzrostowi o 99,1 procent w ciągu sześciu lat. Starzenie się społeczeństwa w naszym regionie wyjaśnia tylko część tego trendu; pozostała część wynika z możliwych do uniknięcia upadków w podeszłym wieku. Liczby te mają dwie konsekwencje: odpowiednio rozbudowaliśmy naszą geriatryczną rehabilitację wczesną — oraz uczyniliśmy profilaktykę majaczenia, przegląd leków i strukturę oceny przedoperacyjnej standardowym procesem, a nie wyjątkiem.
→ Dlaczego upadki w podeszłym wieku rzadko są „tylko” upadkami — i co się za tym kryje: Upadki w podeszłym wieku.
Złamanie szyjki kości udowej jest poważnym urazem w każdym wieku, ale w przypadku osób starszych dochodzi jeszcze coś: samo złamanie jest zazwyczaj widocznym zdarzeniem — prawdziwe wyzwanie zaczyna się dopiero potem. Istotne dane liczbowe:
- Śmiertelność w ciągu 1 roku: od 20 do 30 procent, w zależności od stanu wyjściowego i jakości opieki. Jest to wskaźnik wyższy niż w przypadku większości nowotworów w geriatrii.
- Utrata sprawności: Tylko około 40–50 procent pacjentów w pełni odzyskuje poziom sprawności ruchowej sprzed złamania.
- Potrzeba opieki: 20–30 procent pacjentów, którzy wcześniej żyli samodzielnie, po złamaniu trafia do placówek opieki stacjonarnej.
- Częstość występowania majaczenia: u 30–50 procent pacjentów po operacji pojawiają się objawy majaczenia — więcej na ten temat: zapobieganie majaczeniu.
- Ryzyko ponownego złamania: Po złamaniu w okolicy biodra ryzyko drugiego złamania po przeciwnej stronie w ciągu kilku lat jest znacznie zwiększone.
Liczby te brzmią alarmująco — i takie właśnie są. Nie są one jednak niezmiennymi prawami natury. Różnią się one znacznie w zależności od jakości opieki. Kluczowym czynnikiem jest tu zespół słabości (frailty): pacjenci z istniejącą wcześniej słabością są znacznie bardziej narażeni na powikłania.
Leczenie operacyjne jest obecnie standardem w traumatologii geriatrycznej. Leczenie nieoperacyjne jest brane pod uwagę tylko w ściśle określonych wyjątkach (pacjenci w sytuacji paliatywnej, stany uniemożliwiające operację). Wybór metody zależy od lokalizacji złamania i poziomu aktywności:
Całkowita endoproteza stawu biodrowego (TEP)
Uszkodzoną głowę kości udowej zastępuje się protezą wykonaną z metalu i tworzywa sztucznego. Preferowana u aktywnych pacjentów z dobrą prognozą życia i istniejącą wcześniej artrozą stawu biodrowego. Trwałe leczenie, wysoka wytrzymałość funkcjonalna.
Hemiarthroplastyka (proteza dwugłowicowa)
Wymieniana jest tylko głowa kości udowej, panewka pozostaje nienaruszona. Krótszy czas operacji, mniejszy zabieg. Preferowana u starszych, mało aktywnych pacjentów bez wcześniejszej artrozy.
Osteosynteza (skrutowanie lub gwoździe śródszpikowe)
Złamanie jest stabilizowane za pomocą śrub, płytek lub gwoździa śródszpikowego, przy czym zachowana zostaje własna kość. Stosowana w przypadku stabilnych, nieprzemieszczonych złamań oraz złamań w okolicy krętarza.
Decyzja o wyborze jednej z tych metod jest podejmowana indywidualnie przez zespół operacyjny. Ważna informacja dla pacjentów i ich bliskich: wybór implantu nie decyduje sam w sobie o przebiegu leczenia. Co najmniej równie ważna jest mobilizacja pooperacyjna i opieka geriatryczna.
→ Więcej informacji na temat endoprotezoplastyki stawów u osób starszych — co powinni wiedzieć starsi pacjenci.
→ Specjalnie na temat endoprotezy stawu biodrowego: TEP biodra od 80. roku życia.
Jedno z najlepiej udokumentowanych spostrzeżeń ostatnich lat: czas do operacji jest niezależnym czynnikiem prognostycznym śmiertelności i utraty funkcji. Wytyczne S3 AWMF oraz wytyczne międzynarodowe zalecają leczenie operacyjne w ciągu 24 godzin, najpóźniej jednak w ciągu 48 godzin od przyjęcia. Powody:
- Dłuższy czas oczekiwania zwiększa częstość występowania zapalenia płuc, zakrzepicy, majaczenia i odleżyn
- Długotrwałe leżenie w łóżku przed operacją prowadzi do zaniku mięśni (sarkopenii) i pogorszenia kondycji układu sercowo-naczyniowego
- Ból jest często znaczny w spoczynku, nawet w pozycji leżącej — ulgę w bólu zapewnia przede wszystkim operacja
W Niemczech opieka w ciągu 24 godzin nie jest dostępna wszędzie, nawet jeśli w specjalistycznych ośrodkach geriatrii staje się coraz bardziej standardem.
Orthogeriatria — ustrukturyzowana współpraca między chirurgią urazową a geriatrią — jest jedną z najlepiej udokumentowanych form organizacyjnych współczesnej medycyny geriatrycznej. Badania pokazują:
- Spadek śmiertelności w ciągu 1 roku nawet o 30 procent
- Skrócenie czasu pobytu w szpitalu
- Znaczne zmniejszenie powikłań pooperacyjnych (majaczenie, zapalenie płuc, zakrzepica)
- wyższy odsetek powrotów do własnego mieszkania
Geriatra nie przejmuje przy tym operacji, ale całościowe kierowanie aspektami dodatkowymi, które determinują rzeczywisty przebieg leczenia: leczenie bólu, zarządzanie płynami i odżywianiem, zapobieganie majaczeniu, planowanie mobilizacji, przegląd leków w celu leczenia polipragmazji u osób starszych, profilaktyka wtórna dalszych złamań.
???? Przy każdym przyjęciu do szpitala z powodu złamania w okolicy biodra: należy aktywnie zapytać, czy oferowana jest opieka geriatryczna. W ośrodkach o strukturze ortogeriatrycznej jest to standard — w innych placówkach należy o to wyraźnie zapytać.
Po operacji wczesna rehabilitacja geriatryczna powinna rozpocząć się najlepiej pierwszego dnia po operacji. Typowy przebieg:
Dzień 1–2: Pierwsza mobilizacja przy krawędzi łóżka, terapia oddechowa, mobilizacja wydzielin, profilaktyka zakrzepicy. Odpowiednia dawka leków przeciwbólowych, ale opioidy w miarę możliwości w ograniczonym zakresie.
Dzień 3–7: Pierwsze próby chodzenia z pomocą rollatora lub chodzika. Rozpoczęcie terapii zajęciowej w zakresie czynności codziennych. Ocena wstępna za pomocą skali Barthel i Tinetti. Badanie przesiewowe w kierunku majaczenia.
Dzień 8–14: Wydłużanie dystansu chodzenia. Trening czynności codziennych (ubieranie się, mycie, korzystanie z toalety). Wchodzenie po schodach. Planowanie wypisu.
Dzień 14–21: Przygotowanie do wypisania ze szpitala wraz z oceną końcową. Zapewnienie środków pomocniczych, dostosowanie mieszkania, organizacja opieki lub fizjoterapii w domu, plan profilaktyki wtórnej.
→ Szczegółowe informacje na temat przebiegu: wczesna rehabilitacja geriatryczna.
Złamanie w okolicy biodra znacznie zwiększa ryzyko wystąpienia drugiego złamania. Nie jest to medycznie nieuniknione — można temu zapobiec. Profilaktyka wtórna składa się z trzech elementów:
- Diagnostyka i leczenie osteoporozy: pomiar gęstości kości, oznaczenie poziomu witaminy D, badania laboratoryjne. W razie wskazań: bisfosfoniany, denosumab lub, w przypadku ciężkiej osteoporozy u osób starszych, romosozumab. Terapia antyresorpcyjna zmniejsza ryzyko ponownego złamania o 40 do 50 procent.
- Ocena i profilaktyka upadków: systematyczna analiza przyczyn upadków — leki, wzrok, mobilność, otoczenie mieszkaniowe — oraz ukierunkowane interwencje. Więcej na ten temat: profilaktyka upadków.
- Budowa mięśni i siły: kontynuacja treningu po zakończeniu rehabilitacji. Bez ustrukturyzowanego treningu siłowego i równowagi ryzyko nawrotu jest wysokie — jest to ściśle związane z zapobieganiem sarkopenii.
→ O osteoporozie i terapii antyresorpcyjnej: Osteoporoza w podeszłym wieku.
→ O ustrukturyzowanym zapobieganiu upadkom: Zapobieganie upadkom — co naprawdę działa.
→ O roli kontroli leków po złamaniu: Polifarmacja w podeszłym wieku.
- Poświęć czas w pierwszych dniach: znajome twarze zmniejszają ryzyko majaczenia i dodają motywacji.
- Przynieść okulary, aparat słuchowy, protezę zębową: ograniczenia sensoryczne potęgują dezorientację i utrudniają mobilizację.
- Przynieść aktualną listę leków przy przyjęciu: w tym preparaty dostępne bez recepty i ziołowe. Szczególnie w przypadku polipragmazji kluczowa jest pełna lista.
- Zapytaj o badanie przesiewowe w kierunku majaczenia i opiekę geriatryczną: obie te kwestie powinny być poruszane od samego początku. Więcej na ten temat: zapobieganie majaczeniu.
- Współpracuj przy planowaniu wypisu: im wcześniej zostaniesz włączony w ten proces, tym lepiej przebiegnie powrót do domu.
- Przygotuj otoczenie domowe: poręcze, oświetlenie nocne, usuń przeszkody, o które można się potknąć — często warto to robić równolegle z rehabilitacją i jest to część zapobiegania upadkom.
W klinikach o strukturze ortogeriatrycznej geriatra jest automatycznie włączany do opieki. W innych placówkach — a zwłaszcza po wypisaniu ze szpitala — kontrola geriatryczna stanowi element dobrej opieki. Konkretnie:
- Podczas pobytu w szpitalu, jeśli nie ma automatycznej opieki
- Po wypisaniu ze szpitala w przypadku utrzymującej się niepewności, osłabienia lub dezorientacji
- Trzy do sześciu miesięcy po złamaniu w celu oceny profilaktyki wtórnej
- W przypadku nowych upadków u osób starszych po operacji
- Gdy po złamaniu nie przeprowadzono systematycznej kontroli leków
→ Jak kompleksowa ocena geriatryczna wspiera dalsze planowanie.
