Około 3 do 5 procent wszystkich dzieci cierpi na ADHD, przy czym chłopcy chorują około 3 do 8 razy częściej niż dziewczynki.
Objawy ADHD mogą występować w mniejszym lub większym nasileniu i utrzymywać się przez różny czas:
- w nawet 80 procentach przypadków do okresu młodzieńczego (adolescencji) oraz
- w nawet 65 procentach przypadków do wieku dorosłego
Według szacunków na całym świecie ADHD dotyka od 3 do 4 procent dorosłych.
ADHD charakteryzuje się:
- Ekstremalny niepokój ruchowy i nadpobudliwość: osoby dotknięte tym zaburzeniem znacznie częściej odczuwają potrzebę biegania, mówienia, hałasowania i wiercenia się
- Zaburzenia uwagi: osoby dotknięte tym zaburzeniem są niezwykle podatne na rozpraszanie uwagi, mają trudności z koncentracją i często zmieniają zajęcie
- Zaburzenia kontroli impulsów: osoby dotknięte tym zaburzeniem mają trudności z „opanowaniem się” pod każdym względem i charakteryzują się niską tolerancją na frustrację
Objawy ADHD pojawiają się w pierwszych pięciu latach życia i utrzymują się w czasie. U około jednej trzeciej osób zaburzenie to występuje również w wieku dorosłym.
Z powodu braku uwagi stosunkowo często dochodzi do niebezpiecznych sytuacji i wypadków. Dzieci dotknięte tym zaburzeniem często wchodzą w konflikty z kolegami i nauczycielami, co ostatecznie prowadzi do problemów społecznych.
W okresie dojrzewania nadpobudliwość ruchowa zazwyczaj się zmniejsza. Jednak podwyższona impulsywność i obniżona uwaga pozostają, co zwiększa ryzyko:
- zażywania narkotyków
- wypadków drogowych oraz
- przestępczości (czynów kryminalnych)
Typowe objawy ADHD u dorosłych
Objawy ADHD były już poruszane w XIX wieku w książce „Zappel-Philipp”. George Still opisał je po raz pierwszy naukowo w 1912 roku.
Zbadał on grupę mężczyzn, którzy:
- była niespokojna ruchowo
- łatwo ulegała pobudzeniu i
- trudna do kontrolowania
Nie przypisywał tych zaburzeń zachowania braku opieki rodzicielskiej, ale zmianom w funkcjonowaniu i strukturze mózgu.
„Niesforny Filip” w książce dla dzieci „Struwwelpeter” autorstwa frankfurckiego lekarza i psychiatry Heinricha Hoffmanna z 1844 roku
Oprócz wymienionych już objawów, dla ADHD typowe są również zaburzenia regulacji emocji i afektu.
Przejawia się to na przykład w:
- impulsywności
- dezorganizacji
- labilności emocjonalnej z szybko zmieniającymi się nastrojami
- wybuchach gniewu
- trudnościach z planowaniem i podejmowaniem decyzji
Objawy ADHD wpływają na przebieg rozwoju oraz na organizację życia i codziennych czynności osób dotkniętych tym zaburzeniem.
Często dochodzi do zaburzeń w następujących obszarach:
- szkoła
- Praca
- Środowisko społeczne
- Związek i
- rodzina
Przejawiają się one w postaci:
- przerywania nauki w szkole i kształcenia zawodowego
- częstych zmian pracy oraz
- bezrobociem, a także
- zaburzeń relacji społecznych, w tym konfliktów z rodzicami, rówieśnikami oraz w związku partnerskim
chorób współistniejących z ADHD u dorosłych
Ponadto w nawet 46 procentach przypadków występują inne choroby współistniejące, w tym:
Możliwe są również powiązania między ADHD a przestępczością, a także zachowaniami uzależniającymi.
Przyczyna ADHD nie jest do końca jasna. Oprócz czynników genetycznych rolę mogą odgrywać powikłania porodowe oraz zmiany w metabolizmie mózgu.
Występowanie rodzinne i genetyczne przyczyny ADHD
W przeszłości przeprowadzono badania bliźniąt i rodzin w związku z ADHD. Wykazały one, że krewni pierwszego stopnia osób dotkniętych ADHD mają nawet sześciokrotnie większe ryzyko zachorowania na ADHD.
W przypadku bliźniąt jednojajowych prawdopodobieństwo, że oboje będą cierpieć na ADHD, wynosi nawet 90 procent.
ADHD prawdopodobnie nie wynika jednak wyłącznie ze zmian genetycznych. Raczej złożone zmiany genetyczne i interakcje między genami a środowiskiem prowadzą do rozwoju choroby.
Neurobiologiczne przyczyny ADHD
Z neurobiologicznego punktu widzenia choroba dotyka obszarów mózgu odpowiedzialnych za tzw. funkcje wykonawcze. Są to funkcje umysłowe, dzięki którym człowiek kontroluje swoje zachowanie w określonych ramach otoczenia.
W szczególności dotyczy to obwodów regulacyjnych między:
- obszarami czołowymi mózgu a zwojami podstawy mózgu, a także
- czołową a móżdżkiem
Zmiany genetyczne prowadzą do modyfikacji w wydzielaniu katecholamin:
- serotoniny
- dopaminy oraz
- noradrenalinę
Naukowcy wykazali to już w latach 90. za pomocą pozytonowej tomografii emisyjnej (PET). Wówczas u osób z ADHD odkryto zmniejszony metabolizm glukozy w korze przedczołowej.
Następnie zastosowano inne metody obrazowania, które potwierdziły zaburzenia funkcjonalne w ADHD. Należy do nich na przykład tomografia rezonansu magnetycznego z pomiarem objętości. Wykazała ona zmniejszoną objętość w obszarach kory mózgowej i móżdżku.
Stwierdzono również zwiększoną gęstość transporterów dopaminy w niektórych częściach zwojów podstawy mózgu.
Neuropsychologiczne przyczyny ADHD
Upośledzenie funkcji wykonawczych prowadzi do zachowań, które nie są
- odpowiednie dla wieku, ani
- stopnia rozwoju
- ani danej sytuacji
.
Z punktu widzenia neuropsychologii chodzi tu w szczególności o zaburzenie procesów kontroli poznawczej. Powodują one, że osoby dotknięte tym zaburzeniem nie są w stanie utrzymać uwagi.
Ponadto upośledzona jest również zdolność planowania. Wpływa to na regulację impulsów i emocji sterowaną zachowaniem, a także na ocenę procesów.
Dzieci (i dorośli) z ADHD nie potrafią długo się koncentrować i bardzo dużo się ruszają © Photographee.eu | AdobeStock
Związek między ADHD u dorosłych a uzależnieniami
Związek między ADHD a uzależnieniami można przypisać zaburzeniom kontroli impulsów. Zajmowali się tym różni naukowcy.
Zgodnie z modelem Barkleya zaburzenie funkcji wykonawczych wynika przede wszystkim z zaburzenia hamowania bodźców. Oznacza to, że komórki nerwowe przekazują impulsy w osłabionej formie. W rezultacie osoba dotknięta tym zaburzeniem nie jest w stanie tak dobrze kontrolować swoich zachowań.
Model poznawczo-energetyczny według Sergeanta przypisuje zaburzenia funkcji wykonawczych brakowi regulacji energetycznej następujących obszarów:
- aktywacji
- Wysiłek oraz
- Uwaga
Osoby bez ADHD potrafią odkładać pozytywne wzmocnienia na później („Najpierw praca, potem przyjemność”). Pomaga im to w samoorganizacji i wykonywaniu zadań. Osoby z ADHD nie potrafią tego w pełni.
Zgodnie z „teorią awersji do opóźnień” Sonuga-Barke (2005) u osób z ADHD pojawiają się zatem takie objawy, jak:
- impulsywność
- „poszukiwanie wrażeń” (poszukiwanie nowych „dreszczyków”) oraz
- brak uwagi, zwłaszcza w sytuacjach o niskiej lub krótkotrwałej intensywności wzmocnienia
- Wysoki poziom „poszukiwania wrażeń”, co wiąże się ze zwiększonym ryzykiem rozwoju uzależnienia
Warunkiem rozpoznania ADHD jest to, aby objawy w trzech głównych obszarach były widoczne już przed 7. rokiem życia.
Obszary kluczowe to:
- Nadpobudliwość ruchowa
- impulsywność oraz
- zaburzenia koncentracji
W związku z tym diagnoza jest zazwyczaj stawiana w dzieciństwie.
Kryteria diagnostyczne
Brak uwagi:
- Często nie zwraca uwagi na szczegóły lub popełnia błędy wynikające z nieuwagi
- Często ma trudności z utrzymaniem uwagi podczas wykonywania zadań lub zabawy
- Często wydaje się, że nie słucha, gdy inni się do niego zwracają
- Często nie wykonuje poleceń innych osób i nie potrafi dokończyć pracy w miejscu pracy
- Często ma trudności z organizacją zadań
- Nie lubi zadań wymagających dłuższego wysiłku umysłowego
- Często gubi przedmioty potrzebne do wykonywania czynności
- Często rozpraszają go bodźce zewnętrzne
- Często zapomina o codziennych czynnościach
Nadpobudliwość:
- Często wierci się rękami lub nogami i przesuwa się na krześle
- Często wstaje w klasie lub w innych sytuacjach, w których powinien pozostać na miejscu
- Często biega lub nadmiernie się wspina w sytuacjach, w których jest to nieodpowiednie
- Często ma trudności z cichą zabawą lub spokojnym zajmowaniem się zajęciami rekreacyjnymi
- Często jest w ruchu lub zachowuje się tak, jakby coś go popychało
- Często mówi nadmiernie
Impulsywność:
- Często wyrzuca z siebie odpowiedzi, zanim pytanie zostanie dokończone
- Ma trudności z czekaniem, aż nadejdzie jego kolej
- Często przerywa i przeszkadza innym
Aby zdiagnozować ADHD, muszą być widoczne następujące objawy w stopniu nieodpowiednim do wieku lub sytuacji:
- 6 z 9 objawów z zakresu nieuwagi lub
- 6 z 9 objawów z obszaru nadpobudliwości/impulsywności
Ponadto objawy muszą przyczyniać się do upośledzenia funkcjonowania w co najmniej dwóch obszarach życia.
Nie mogą one wynikać z innych zaburzeń psychicznych, np. zaburzeń afektywnych lub zaburzeń zachowań społecznych.
Ponadto muszą być spełnione następujące kryteria:
- Objawy pojawiają się przed ukończeniem 7. roku życia
- Utrudnienia spowodowane objawami mają znaczenie kliniczne i wpływają np. na funkcjonowanie społeczne lub szkolne
- Utrudnienia występują w co najmniej dwóch obszarach, np. w szkole i w domu
- Objawów nie da się lepiej wyjaśnić innym zaburzeniem psychicznym
Nie zawsze ADHD można zdiagnozować już w dzieciństwie. W przypadku późniejszej diagnozy lekarze muszą retrospektywnie zebrać informacje o objawach występujących w dzieciństwie. Terapeuta musi następnie ocenić, czy kryteria te utrzymują się w wieku dorosłym.
Diagnoza ADHD u dorosłych jest skomplikowana i opiera się na wytycznych. Diagnozę utrudnia występowanie innych zaburzeń psychicznych.
Z powodu nakładania się objawów może być trudniej odróżnić poszczególne zaburzenia.
Kryteria Wender-Utah dotyczące ADHD u dorosłych
W procesie diagnozowania u dorosłych dużą rolę odgrywa również przebieg zaburzenia.
Do tego dochodzą:
- wywiad od osób trzecich (wywiad z członkami rodziny)
- badanie obciążeń rodzinnych i innych zaburzeń psychicznych lub organicznych, a także
- przyjmowanych leków
W miarę rozwoju objawy ulegają zmianom. Dlatego same kryteria diagnostyczne nie są pomocne w rozpoznaniu objawów ADHD u dorosłych.
Dlatego kryteria Wender-Utah mogą stanowić dodatkowe narzędzie diagnostyczne.
Obejmują one:
- Objawy podstawowe
- ich zmiany w trakcie rozwoju, a także
- Inne objawy, takie jak labilność afektywna (szybkie wahania nastroju), dezorganizacja lub nadmierna reaktywność
Te ostatnie są często związane z ADHD, ale poza tym nie znajdują zastosowania w wytycznych diagnostycznych.
Kryteria Wender-Utah to:
- brak uwagi
- Niezdolność do uważnego śledzenia rozmowy
- Zwiększona podatność na rozpraszanie uwagi
- Trudności z koncentracją na tekstach pisemnych lub zadaniach roboczych
- Zapominanie
- Nadpobudliwość
- Wewnętrzny niepokój
- Niemożność się zrelaksowania
- Niemożność wykonywania czynności wymagających siedzenia
- Dysforyczny nastrój przy braku aktywności
- Impulsywność
- Przerywanie innym w trakcie rozmowy
- Niecierpliwość
- Impulsywne zakupy
- Nieumiejętność opóźniania działań
- Labilność emocjonalna
- Zmiany nastroju między neutralnym, przygnębionym a podwyższonym – trwające od kilku godzin do maksymalnie kilku dni
- Dezorganizacja
- Niewystarczające planowanie i organizacja działań
- Nie potrafią doprowadzić zadań do końca
- Brak kontroli nad emocjami
- Ciągła drażliwość, nawet przy najmniejszym pretekście
- Obniżona tolerancja na frustrację i krótkie wybuchy gniewu
- Nadmierna reaktywność emocjonalna
- Nieumiejętność radzenia sobie ze stresem dnia codziennego
- Obniżona tolerancja na stres związany z codziennymi obowiązkami
Ponadto dostępne są również standardowe procedury neuropsychologiczne i psychologiczne testy przeznaczone dla osób dorosłych. Służą one potwierdzeniu diagnozy oraz określeniu stopnia zaawansowania i nasilenia choroby.
Do wymienionych procedur należą np.:
- Skala oceny Wender-Utah (WURS)
- Skala oceny ADHD u dorosłych Connora (CAARS)
- Skala samooceny ADHD (ADHS-SB) lub lista kontrolna diagnozy (ADHS-DC)
ADHD u dorosłych a uzależnienie od alkoholu
Dzięki długoterminowym badaniom lekarze wiedzą, że dorośli, którzy w dzieciństwie cierpieli na ADHD, częściej mają skłonność do uzależnienia od alkoholu.
Ryzyko uzależnienia jest 3–4 razy wyższe. Jeśli dodatkowo występują zaburzenia zachowań społecznych, ryzyko wzrasta 5- do 7-krotnie.
Z drugiej strony około 20 procent osób uzależnionych od alkoholu cierpiało w dzieciństwie na ADHD.
Diagnoza uzależnienia od alkoholu
Zgodnie z klasyfikacją ICD-10 uzależnienie od alkoholu występuje, gdy w ciągu roku spełnione są jednocześnie co najmniej 3 z 6 poniższych kryteriów:
- Niepohamowana potrzeba spożycia alkoholu (craving)
- Utrata kontroli nad ilością lub czasem spożywania
- Rozwój tolerancji
- Objawy odstawienia
- Dalsze spożywanie alkoholu pomimo dowodów szkód psychicznych, fizycznych lub społecznych
- Zaniedbywanie przyjemności, zainteresowań lub obowiązków z powodu spożywania alkoholu
Związki między ADHD u dorosłych a uzależnieniem od alkoholu
Związki między przyczynami ADHD u dorosłych a uzależnieniem od alkoholu nie są do dziś znane.
Dyskutuje się nad:
- wspólny genetyczny „etap końcowy”
- niewłaściwe samoleczenie
- dodatkowe zwiększenie ryzyka poprzez dryf społeczny wynikający z licznych porażek w trakcie rozwoju lub poprzez zaburzenia współwystępujące, takie jak np. zaburzenia zachowań społecznych lub antyspołeczne zaburzenia osobowości.
Hipoteza samoleczenia zakłada, że osoby dotknięte ADHD odczuwają przyjemne doznania po spożyciu niewielkiej ilości alkoholu. Pacjenci odczuwają złagodzenie wewnętrznego niepokoju, zaburzeń uwagi, a także labilności afektywnej.
Osoba dotknięta tym zaburzeniem kojarzy w ten sposób alkohol z poprawą swojej sytuacji. W ten sposób po pewnym czasie regularne spożywanie alkoholu prowadzi do uzależnienia.
Ryzyko rozwoju uzależnienia nie ogranicza się przy tym wyłącznie do alkoholu. To wczesne uzależnienie od alkoholu może stanowić „bramę” do wczesnego nadużywania innych substancji.
Przebieg i rokowanie w przypadku współwystępowania ADHD i uzależnienia od alkoholu
Osoby z ADHD uzależnione od alkoholu często mają cięższy przebieg choroby i gorsze rokowania niż alkoholicy bez ADHD.
Również z tego powodu leczenie ADHD powinno rozpocząć się jak najwcześniej. Służy to również zapobieganiu rozwojowi uzależnienia od alkoholu lub ogólnie uzależnień.
Leczenie ADHD u dzieci polega z jednej strony na konsekwentnym stylu wychowania i odpowiednich środkach pedagogicznych.
Ponadto często stosuje się lek metylofenidat (Ritalin®). Obecnie jest to uważane za najskuteczniejszą metodę leczenia ADHD.
Leczenie farmakologiczne łagodzi około 50 procent głównych objawów ADHD u dorosłych. Często ma również pozytywny wpływ na wahania nastroju.
Aby poprawić zarządzanie czasem, organizację i planowanie, konieczna jest dodatkowa psychoterapia.
Leczenie farmakologiczne ADHD u dorosłych
Najlepsze działanie w farmakoterapii ADHD u dorosłych wykazuje metylofenidat (MPH).
Również atomoksetyna, inhibitor wychwytu zwrotnego noradrenaliny, w nawet 50% przypadków znacząco zmniejsza objawy. Dlatego lek ten został dopuszczony do obrotu w wielu krajach w leczeniu ADHD u dorosłych.
Obiecujące wydają się również leki przeciwdepresyjne. Wpływają one na metabolizm dopaminergiczny (np. bupropion) lub serotoninergiczny w mózgu (np. wenlafaksyna).
Ogólnie rzecz biorąc, istnieje wiele substancji, które mogą łagodzić objawy ADHD w każdym wieku.
Aby zapobiec rozwojowi poważnych zaburzeń osobowości, konieczne jest wczesne leczenie farmakologiczne. Pozwala to również zmniejszyć o połowę ryzyko wystąpienia uzależnień.
Chociaż wyniki badań są kontrowersyjne, leczenie farmakologiczne rozpoczęte w wieku dorosłym może również:
- łagodzić główne objawy ADHD
- pozytywnie wpłynąć na przebieg choroby uzależnienia
- zwiększyć motywację do kontynuowania leczenia psychoterapeutycznego
Psychoterapia ADHD u dorosłych
Obecnie najlepszą formą terapii jest połączenie leczenia farmakologicznego z psychoterapią.
W licznych badaniach analizowano pacjentów, którzy przechodzili taką terapię skojarzoną. Zawsze można było wykazać jej skuteczność.
Wystąpiło znaczące zmniejszenie objawów ADHD, takich jak:
- zmniejszenie objawów współwystępujących, takich jak lęk lub depresja, a także
- poprawa ogólnej sprawności funkcjonowania
Wyniki te wyglądają wprawdzie dobrze, jednak w przypadku objawów uzależnienia nie udało się osiągnąć zadowalających rezultatów.
Badani młodzi dorośli pili wprawdzie mniej alkoholu, ale nie zmniejszyli liczby dni, w których pili. Ponadto od 60 do 80 procent badanych przerwało terapię.
Obecnie leczenie uzależnienia od alkoholu odbywa się równolegle z leczeniem ADHD.
Terapia indywidualna i grupowa ADHD u dorosłych
Ogólnie rzecz biorąc, w przypadku ADHD u dorosłych możliwe są zarówno interwencje terapeutyczne grupowe, jak i indywidualne. Nie jest jeszcze jasne, która forma najlepiej nadaje się do leczenia uzależnienia od alkoholu i ADHD u dorosłych.
W przypadku samego uzależnienia od alkoholu w przeszłości sprawdziły się przede wszystkim metody terapii grupowej. Być może w przypadku współwystępowania tych zaburzeń sensowne jest leczenie łączone, obejmujące terapię indywidualną i grupową.
Obiecujące podejście w zakresie terapii indywidualnej w przypadku ADHD opracowali Safren i jego współpracownicy. Zastosowali oni indywidualny trening poznawczo-behawioralny w ramach 12–15 sesji.
Obejmuje on:
- techniki organizacji i planowania
- ograniczanie podatności na rozpraszanie uwagi
- Pracę nad dysfunkcyjnymi procesami poznawczymi oraz
- radzenie sobie z prokrastynacją (odkładaniem spraw na później)
W niemieckiej wersji dodano ponadto moduł obejmujący następujące tematy:
- kontrola emocji
- radzenia sobie z frustracjami i
- z wewnętrznym napięciem
Wydaje się to pomocne przede wszystkim w leczeniu uzależnień.
Ogólnie rzecz biorąc, grupowe i indywidualne terapie psychoterapeutyczne wydają się naprawdę pomagać osobom dotkniętym tym problemem. Porzucają one swoje podstawowe założenia, że w jakiś sposób „nie funkcjonowały prawidłowo”. Ponadto mogą lepiej integrować pozytywne doświadczenia.
Brakuje jednak naukowych dowodów na to, że terapie te mogą mieć pozytywny wpływ również na uzależnienie od alkoholu.
ADHD u dorosłych i uzależnienie od alkoholu to często współwystępujące schorzenia (choroby współistniejące). Przyczyny nie są jasne. Można jednak założyć, że uzależnienie od alkoholu rozwija się w wyniku interakcji genów i środowiska.
Negatywne doświadczenia i inne zaburzenia psychiczne zwiększają ryzyko rozwoju uzależnienia.
Leczenie farmakologiczne może w tym przypadku zmniejszyć ryzyko. Ogólnie rzecz biorąc, zaleca się wczesne leczenie ADHD w dzieciństwie jako profilaktykę dalszych zaburzeń psychicznych.
W przypadku osób dorosłych z ADHD i uzależnieniem od alkoholu obiecujące są połączone terapie farmakologiczne i psychoterapeutyczne.
