Silne swędzenie i niewielkie zmiany skórne należy traktować poważnie

Czynnikiem wywołującym chorobę jest roztocz świerzbowy (Sarcoptes scabiei). Jest on tak mały, że gołym okiem prawie go nie widać. W wyniku bliskiego kontaktu skórnego zapłodniona samica roztocza przedostaje się na nowego żywiciela i drąży w górnej warstwie skóry korytarze o długości kilku milimetrów. Tam codziennie składa jaja. Po kilku dniach z jaj wykluwają się larwy, które przekształcają się w dorosłe roztocza.

To nie same roztocza powodują silne swędzenie, lecz reakcja układu odpornościowego na ich wydaliny, jaja i fragmenty ciała. W przypadku pierwszego zakażenia objawy często pojawiają się dopiero po dwóch do sześciu tygodniach.

U osób, które wcześniej chorowały na świerzb, typowe objawy pojawiają się często już po kilku dniach. 

W większości przypadków do zakażenia dochodzi w wyniku dłuższego bezpośredniego kontaktu skórnego. Obejmuje to na przykład wspólne spanie w jednym łóżku, bliski kontakt fizyczny w obrębie rodziny lub czynności pielęgnacyjne, podczas których skóra przez dłuższy czas styka się ze skórą.

Poza organizmem człowieka roztocza świerzbowe mogą przetrwać tylko przez krótki czas. Dlatego przenoszenie choroby poprzez odzież, pościel lub ręczniki odgrywa znacznie mniejszą rolę. Inaczej wygląda sytuacja w przypadku tzw. świerzbu korowego. Ta rzadka, szczególnie zakaźna postać występuje przede wszystkim u osób z silnie osłabionym układem odpornościowym. Na skórze znajduje się wówczas bardzo duża liczba roztoczy, co znacznie zwiększa ryzyko zakażenia. 

Pierwszym i najbardziej widocznym objawem jest silne swędzenie, które daje o sobie znać zwłaszcza wieczorem i w nocy. Drapanie często powoduje niewielkie rany, przez które mogą przedostawać się bakterie i wywoływać dodatkowe infekcje skóry.

Do typowych zmian skórnych należą:

• małe, zaczerwienione guzki
• pęcherzyki lub strupki
• cienkie, kręte korytka roztoczowe
• ślady drapania
• obszary skóry objęte stanem zapalnym

Szczególnie często dotknięte są przestrzenie między palcami, nadgarstki, pachy, łokcie, okolice pępka, pośladki, okolice narządów płciowych oraz stopy. U niemowląt i małych dzieci zmiany mogą dodatkowo występować na skórze głowy, twarzy oraz dłoniach i podeszwach stóp. 

Zasadniczo każdy może zachorować na świerzb. Ryzyko wzrasta wszędzie tam, gdzie wiele osób mieszka razem na niewielkiej przestrzeni lub ma regularny bliski kontakt fizyczny. Ponadto osoby z osłabionym układem odpornościowym są bardziej narażone, ponieważ roztocza mogą się wtedy szybciej rozmnażać.

Należą do nich między innymi:

• rodziny mieszkające w bliskim sąsiedztwie
• przedszkola i szkoły
• domy opieki
• szpitale
• Ośrodki dla osób niepełnosprawnych
• Mieszkania wspólnotowe 

Często już samo połączenie nocnego swędzenia, typowych zmian skórnych oraz bliskiego kontaktu z osobami dotkniętymi chorobą dostarcza ważnych wskazówek. Skóra jest dokładnie badana. Za pomocą specjalnej lupy lub dermatoskopu można uwidocznić korytarze roztoczy. Dodatkowo czasami pobiera się niewielką próbkę skóry lub bada materiał z korytarza roztoczy w celu wykrycia roztoczy, jaj lub odchodów.

Ponieważ inne choroby skóry mogą powodować podobne dolegliwości, należy wykluczyć na przykład atopowe zapalenie skóry, wypryski, reakcje alergiczne lub ukąszenia owadów. 

Świerzb w większości przypadków można całkowicie wyleczyć. Często na całe ciało nakłada się krem zawierający substancję czynną – permetrynę. Musi on pozostać na skórze przez zalecany czas, a następnie należy go zmyć. W zależności od sytuacji po kilku dniach może być konieczne powtórzenie kuracji. Jeśli kremy nie są odpowiednie lub choroba ma cięższy przebieg, można dodatkowo przepisać lek doustny.

Po skutecznym leczeniu swędzenie może utrzymywać się jeszcze przez kilka tygodni. Nie oznacza to jednak, że na skórze nadal znajdują się żywe roztocza. Skóra potrzebuje po prostu trochę czasu, aby reakcja zapalna całkowicie ustąpiła. 

Osoby, które miały bliski kontakt fizyczny z chorym, również powinny bezwzględnie zostać poddane leczeniu, nawet jeśli nie wystąpiły u nich jeszcze żadne objawy. Jeśli bowiem leczona zostanie tylko jedna osoba, członkowie rodziny mogą na przykład wielokrotnie zarażać się nawzajem. 

Proste środki mogą pomóc w zmniejszeniu ryzyka ponownego zakażenia.

Obejmują one:

• Pranie pościeli, odzieży i ręczników w temperaturze co najmniej 60 stopni.
• Tekstylia, których nie można prać, należy zamknąć hermetycznie na kilka dni.
• Dokładne odkurzanie mebli tapicerowanych i materacy.
• Po zakończeniu leczenia należy używać świeżo wypranej odzieży.
• Poinformować osoby mające bliski kontakt o chorobie.

W przypadku zwykłej świerzbu zazwyczaj nie jest konieczna nadmierna dezynfekcja mieszkania ani stosowanie specjalnych sprayów. 

Przy wczesnej diagnozie i odpowiednim leczeniu szanse na wyleczenie są bardzo duże. Roztocza można skutecznie wyeliminować, jeśli terapia jest prowadzona prawidłowo, a osoby mające bliski kontakt z chorym są włączone w proces leczenia. Ważna jest również cierpliwość. Skóra często potrzebuje kilku tygodni, aby całkowicie się zregenerować. Jeśli po zakończeniu leczenia ponownie pojawią się świeże tunele roztoczy lub nowe zmiany skórne, należy zgłosić się na kontrolę lekarską, aby wykluczyć nawrót choroby lub ponowne zakażenie.