Czy pandemia sprawiła, że staliśmy się bardziej samotni? A kiedy samotność przekształca się w zaburzenie depresyjne? Kto chciałby uzyskać odpowiedzi na te pytania z perspektywy wybitnego specjalisty medycznego, powinien zwrócić się do prawdziwego eksperta – na przykład do dr. med. dr. phil. Yasina Möllera. Jest on nie tylko specjalistą w dziedzinie psychiatrii i psychoterapii, ale także neurologii i medycyny uzależnień, a ponadto specjalistą w dziedzinie zdrowia publicznego i medycyny społecznej. Jako dyrektor medyczny i dyrektor kliniczny dr med. Möller kieruje Akutklinik Albstadt GmbH, prywatną kliniką medycyny psychosomatycznej. W rozmowie z Leading Medicine Guide ten uznany ekspert w dziedzinie ludzkiej psychiki odpowiada na pytania. Wyjaśnia, czym samotność różni się od izolacji społecznej, opowiada o swojej codziennej pracy i zdradza, co naprawdę pomaga w walce z samotnością.
Leading Medicine Guide: Samotność to jeden z najważniejszych tematów naszych czasów – w Wielkiej Brytanii powstało nawet ministerstwo, które ma na celu jej zwalczanie. W jakim stopniu ma Pan do czynienia z tą problematyką w swojej codziennej pracy?
PD dr med. Möller: Samotność to zjawisko, które bardzo często obserwuję w praktyce zawodowej. Poza tym szczególnie interesują mnie zjawiska, które mają znaczenie społeczne i dotyczą zarówno psychiatrii, jak i psychoterapii. Również temat koronawirusa ma wiele aspektów psychologicznych i psychiatrycznych.
Leading Medicine Guide: W związku z pandemią COVID-19 doświadczamy społecznego wyobcowania, którego końca jeszcze nie widać. Odnotowuje się ogromny wzrost zapotrzebowania na usługi psychoterapeutyczne, zwłaszcza wśród młodych ludzi. Miejsca na terapię są rzadkością, a poradnie psychospołeczne są przeciążone. Jak to się odzwierciedla w Pana codziennej pracy?
PD dr med. Möller: W rozmowach z naszymi pacjentami często pojawia się temat koronawirusa, ale nie tyle dlatego, że sami są chorzy, co dlatego, że jest to temat budzący strach. Ludzie zadają sobie pytanie: w jakim stopniu mogę się zarazić i zachorować? Ale ludzie odczuwają również inne skutki pandemii, na przykład utrudniony kontakt z członkami rodziny. Szczególnie osoby starsze cierpią z powodu tego, że wnuki nie mogą już ich odwiedzać z obawy przed zakażeniem. Ponadto każde ważne zjawisko społeczne może stać się tematem związanym z chorobami psychicznymi, a więc również pandemia.
Leading Medicine Guide: Czyli pandemia prowadzi do wzrostu zachorowań na choroby psychiczne?
PD dr med. Möller: Coraz wyraźniej widać, że pandemia ma poważne konsekwencje psychiczne dla wielu osób. Obecnie dostępne są dane z badania, które wykazało zaburzenia psychiczne u około dwudziestu procent chorych pacjentów. Chodzi tu w szczególności o zaburzenia lękowe i depresję. Częstość występowania tych chorób znacznie przewyższa średnią w populacji, podobnie jak w porównaniu z niektórymi innymi schorzeniami, na przykład chorobami układu oddechowego. Konieczna jest zróżnicowana ocena psychicznych skutków choroby Covid.
Leading Medicine Guide: Często mówi się, że pandemia może spowodować wzrost liczby samobójstw. Jak wygląda sytuacja w tym zakresie?
PD dr med. Möller: Przewidywania, że częstość samobójstw wzrosła w czasie pandemii, nie znalazły potwierdzenia w międzynarodowym badaniu. Objawy psychiczne występujące u osób, które zachorowały niezależnie od pandemii, mogą ulec nasileniu. W bezpośrednim kontakcie, na przykład z pacjentami cierpiącymi na depresję, często okazuje się, że izolacja społeczna jeszcze bardziej się pogłębiła.
Leading Medicine Guide: Jak ocenia Pan coraz częstsze przenoszenie kontaktów społecznych do świata wirtualnego? Czy spotkanie się z najlepszą przyjaciółką przez Zoom jest równie dobre, jak dawniej w kawiarni? A może sprawia to, że czujemy się bardziej samotni?
PD dr med. Möller: Postrzegam to pozytywnie, jest to alternatywna możliwość. Mówiąc prościej: kontakt przez Skype jest nadal lepszy niż brak kontaktu. Oczywiście nie zastąpi to osobistych relacji, w tym bliskości fizycznej. Popieram jednak kontakty wirtualne, gdy tylko są możliwe, ponieważ uważam, że dzięki temu można przynajmniej częściowo przeciwdziałać poczuciu izolacji społecznej. Jednak zwłaszcza w przypadku dzieci dużą rolę odgrywa komunikacja niewerbalna – trzymanie wnuka na kolanach i przytulanie go daje poczucie bliskości, którego nie zastąpi żaden kontakt wirtualny.
Leading Medicine Guide: Rozwój sytuacji może doprowadzić do tego, że niektóre obszary życia społecznego, na przykład nauczanie uniwersyteckie, zostaną całkowicie przeniesione do formatu wirtualnego lub hybrydowego. Czy powinniśmy podchodzić do tego z ostrożnością?
PD dr med. Möller: Nie ma jednoznacznych dowodów na to, że przyszłe rozpowszechnienie mediów internetowych wiąże się z rozwojem izolacji społecznej. Ważne jest jednak rozróżnienie pojęć: pojęcie samotności jest subiektywne – „czuję się samotny”. To uczucie może mnie ogarnąć nawet wtedy, gdy przebywam w towarzystwie innych ludzi. Izolacja społeczna jest natomiast pojęciem obiektywnym, które pyta: ile jest kontaktów społecznych i w jaki sposób są one wykorzystywane?
Leading Medicine Guide: Pandemia z pewnością przyczyniła się do izolacji społecznej, ale czy koronawirus sprawił, że jako społeczeństwo staliśmy się bardziej samotni?
PD dr med. Möller: Dzięki koronawirusowi temat izolacji społecznej ponownie znalazł się w centrum uwagi społecznej: wiele osób skarży się, że w wyniku pandemii są społecznie odizolowane. Wspomniane przez Pana zwiększone zapotrzebowanie na usługi psychoterapeutyczne wiąże się przynajmniej częściowo z odczuwaną samotnością. Samotność jest objawem większości chorób psychicznych, zwłaszcza zaburzeń depresyjnych. Pacjenci czują się samotni – a w trakcie choroby obserwuje się u nich ograniczenie kontaktów społecznych, które wcześniej istniały.
Leading Medicine Guide: Gdzie kończy się „normalna” samotność, a zaczyna choroba psychiczna, taka jak depresja? Jakie są tego oznaki?
PD dr med. Möller: Samo poczucie samotności nie jest chorobą. Prawdopodobnie są też ludzie, którzy szukają samotności, którzy wybrali ją jako sposób na życie. Choroba psychiczna pojawia się, gdy do poczucia samotności dołączają inne objawy. Na przykład zaburzenia snu, zaburzenia apetytu, zaburzenia samopoczucia fizycznego, nastrój depresyjny. Nastrój depresyjny charakteryzuje się beznadziejnością, utratą perspektyw, wątpliwościami co do własnej wartości i związaną z tym rzekomą niemożnością zmiany sytuacji we własnym życiu.
Leading Medicine Guide: Z tymi objawami wiele osób zgłasza się do Pana kliniki. Ma Pan bardzo holistyczne podejście. Co to dokładnie oznacza?
PD dr med. Möller: Uważam, że chorobę psychiczną należy leczyć na wszystkich poziomach, na których pojawiają się jej objawy. Różni się to w zależności od pacjenta. U niektórych na pierwszym planie jest smutek, u innych zaburzenia fizyczne. Dla jeszcze innych izolacja jest głównym objawem depresji.
Leading Medicine Guide: Jak Pan sobie z tym radzi?
PD dr med. Möller: Terapie grupowe mogą być ważnym elementem, który pomaga danej osobie ponownie otworzyć się na innych obecnych i stworzyć atmosferę poufnej wymiany. Jednak również poza terapią sama codzienność w klinice może w znacznym stopniu przyczynić się do odbudowy kontaktów społecznych.
Najlepszy adres w dziedzinie medycyny psychosomatycznej, psychiatrii i psychoterapii: klinika Aktuklinik Albstadt jest doskonale wyposażona
Leading Medicine Guide: A co dzieje się po wypisaniu ze szpitala?
PD dr med. Möller: Przeciwdziałanie izolacji stanowi również istotną część działań po zakończeniu hospitalizacji. Należy więc już na wczesnym etapie zadać sobie pytanie: co dzieje się po wypisaniu ze szpitala? Jak możemy zadbać o to, aby po wypisaniu pacjent ponownie nawiązał więcej kontaktów społecznych? Możliwości, które są tu dostępne, są ograniczone, ale istnieją. Możemy kierować pacjentów do grup wsparcia, ponieważ istnieją różne grupy samopomocy dla poszczególnych schorzeń. Zachęcamy również ludzi do ponownego nawiązania kontaktów społecznych, które istniały wcześniej, być może już z kliniki. Chodzi więc o nawiązanie kontaktu z osobami, z którymi kontakt został przerwany, być może z powodu choroby.
Leading Medicine Guide: Czy ma Pan doświadczenie w stosowaniu ćwiczeń uważności i medytacji w przypadku samotności i chorób psychicznych?
PD dr med. Möller: Uważność i medytacja są ważnymi elementami terapii w kontekście holistycznego podejścia. Nie postrzegałbym ich jednak jako odizolowanych technik terapeutycznych, ale zawsze w połączeniu z innymi podejściami terapeutycznymi. Wtedy mogą one odgrywać ważną rolę. Jeśli jednak mówimy konkretnie o samotności, uważam, że na pierwszym planie muszą znajdować się techniki terapeutyczne o charakterze aktywizującym, a nie kontemplacyjnym. Obejmuje to również jasną strukturę dnia – pacjenci muszą wiedzieć, jak zaczyna się dzień i jak się kończy. Ale sport, gimnastyka i zabawy w grupie też są tu ważne.
Leading Medicine Guide: Co naprawdę pomaga w walce z samotnością?
PD dr med. Möller: Ważne jest, aby dla wszystkich, którzy tego chcą, istniały możliwości wyjścia z samotności. Tutaj rolę odgrywają zdrowa i zbilansowana dieta, regularna aktywność fizyczna, rutyny tworzące strukturę dnia, ale także pielęgnowanie zainteresowań kulturalnych. Te punkty mogą być na początku absolutnie równie ważne. Ważne jest, aby każdy pacjent wybrał z tego bogatego wachlarza to, co jest dla niego odpowiednie, ponieważ zainteresowania są bardzo zróżnicowane.
Leading Medicine Guide: Jest Pan również specjalistą w dziedzinie neurologii – jaki wpływ ma samotność na nasz mózg?
PD dr med. Möller: Pozostaję tutaj również po stronie psychiatrycznej i mogę powiedzieć, że w praktyce istnieje związek między izolacją społeczną a rozwojem zaburzeń psychicznych, zwłaszcza depresji. Istnieją badania, które pokazują, że ludzie żyjący w skrajnej izolacji społecznej częściej chorują i mają niższą średnią długość życia. Można to interpretować na różne sposoby i powiedzieć na przykład, że osoby te zbyt późno szukają pomocy. Nie można więc na tej podstawie ogólnie wnioskować, że samotność powoduje zmiany organiczne i neurologiczne.
Leading Medicine Guide: Ale?
PD dr med. Möller: Oczywiście w psychiatrii zawsze trzeba najpierw wykluczyć zaburzenia organiczne jako przyczyny określonych objawów. Może się na przykład zdarzyć, że pacjentka z silnym spadkiem motywacji, która spędza cały dzień na kanapie i nie wychodzi już z domu, ma obniżoną motywację z przyczyn organicznych. Jednak na podstawie aktualnego stanu badań nie można stwierdzić, że istnieją przyczyny neurobiologiczne, z powodu których ludzie odczuwają samotność.
Leading Medicine Guide: Bardzo dziękujemy za fascynującą i pouczającą rozmowę, panie dr. dr. Möller!
