Chirurgia kolana skoncentrowana na pacjencie i dostosowana do indywidualnych potrzeb

Chirurgia kolana skoncentrowana na pacjencie i dostosowana do indywidualnych potrzeb oznacza rozpatrywanie każdego urazu i każdego kolana w jego własnym, unikalnym kontekście – z uwzględnieniem anatomii, profilu obciążenia, celów sportowych i osobistych oczekiwań. Współczesna chirurgia kolana opiera się obecnie na precyzyjnej diagnostyce, indywidualnie dostosowanych koncepcjach terapeutycznych oraz delikatnych zabiegach zachowujących funkcjonalność, które skupiają się na leczeniu człowieka, a nie tylko samej struktury. Właśnie to podejście wzmacnia od 1 lipca 2026 r. również prof. dr Elmar Herbst, który dzięki swojej uznanej wiedzy specjalistycznej w zakresie chirurgii więzadeł, menisków i chrząstki oraz osteotomii zachowujących staw wzbogaca zespół Gelenkpunkt i bezpośrednio poszerza ofertę medyczną.

„Od 1 lipca jestem częścią zespołu Gelenkpunkt w Innsbrucku. Wcześniej przez osiem lat pracowałem na oddziale chirurgii urazowej w Szpitalu Uniwersyteckim w Münster. Gelenkpunkt od dawna był dla mnie wyjątkowym miejscem, ponieważ podczas studiów w Innsbrucku pracowałem tam przez trzy lata. Interesuje mnie szczególna struktura Gelenkpunktu: nie jest to po prostu gabinet, ale placówka o charakterze akademickim. Oprócz opieki nad pacjentami opartej na specjalnych koncepcjach i rozszerzonych możliwościach dysponujemy szerokimi podstawami naukowymi – własnymi możliwościami w zakresie biomechaniki, badań klinicznych i analizy ruchu, które ściśle łączymy z codzienną pracą. Nie potrafię jeszcze oszacować, ilu pacjentów będę przyjmował rocznie, zwłaszcza że zajmujemy się również przypadkami nagłymi. Dla mnie na pierwszym planie nie leży ilość. Chcę znaleźć swoją drogę i zapewnić rozsądną, zindywidualizowaną opiekę nad pacjentami” – wyjaśnia prof. dr Herbst na początku naszej rozmowy.

Zindywidualizowana ocena urazu kolana jest możliwa tylko wtedy, gdy staw traktuje się nie jako izolowaną strukturę, lecz jako część złożonego systemu funkcjonalnego. Kluczowe znaczenie ma proces diagnostyczny, który znacznie wykracza poza standardowe protokoły i łączy ze sobą anatomię, biomechanikę, realia życia oraz cele pacjenta.

„W zindywidualizowanej chirurgii kolana na pierwszym planie znajduje się praktyczne podejście: pacjent zgłasza się na przykład z urazem kolana spowodowanym wypadkiem, który wymaga operacji. Na początku przeprowadzana jest dokładna diagnostyka. Nie zaczyna się ona od analizy dostępnych badań obrazowych, lecz od wyjaśnienia przebiegu wypadku. Mechanizm zdarzenia często dostarcza wskazówek co do tego, które struktury mogły ulec uszkodzeniu. Równie ważna jest ocena wymagań fizycznych pacjenta – niezależnie od tego, czy jest to sportowiec wyczynowy, strażak, czy osoba mniej aktywna fizycznie. Na tej podstawie określa się, jakie opcje terapeutyczne są odpowiednie, aby przywrócić jak najlepszą jakość życia. Badania obrazowe, takie jak rezonans magnetyczny (MRI), pokazują zmiany strukturalne, ale nie ujawniają niestabilności funkcjonalnej. Dlatego niezbędne jest dokładne badanie kliniczne stawu kolanowego. Szczególnie w chirurgii więzadeł krzyżowych istotną rolę odgrywają urazy towarzyszące, które mogą mieć znaczenie kliniczne i wpływać na stabilność rotacyjną. Niektórzy pacjenci potrafią dobrze kompensować zerwanie więzadła krzyżowego bez operacji; istnieją jasne kryteria kliniczne, które umożliwiają taką ocenę. Ponadto obiektywnie analizuje się łąkotki i inne struktury, aby uzyskać pełny obraz sytuacji. Celem jest uchwycenie indywidualnego wzorca niestabilności i wykorzystanie badań obrazowych wyłącznie do potwierdzenia wyników klinicznych” – wyjaśnia prof. dr Herbst i dodaje:

„W ramach leczenia operacyjnego zerwane więzadła krzyżowe można zastąpić lub wzmocnić, zachowując przy tym jak najwięcej istniejącej tkanki, ponieważ zawiera ona ważne włókna nerwowe i naczynia krwionośne. W zależności od wzorca niestabilności konieczna może być dodatkowa stabilizacja zewnętrznej strony, aby zmniejszyć ryzyko ponownego urazu. Kolejny proces rehabilitacyjny ma decydujące znaczenie dla powodzenia leczenia. Ścisła opieka pooperacyjna obejmuje nie tylko kontrolę rany, ale także stopniową opiekę fizjoterapeutyczną, która odbywa się w ramach ciągłej wymiany informacji między lekarzem a terapeutą. Cele terapii są regularnie weryfikowane i dostosowywane. Opieka pooperacyjna uwzględnia indywidualne różnice: niektórzy pacjenci potrzebują motywacji do ruchu, innym należy ją ograniczać. Zasadniczo częstotliwość zabiegów operacyjnych niekoniecznie się zmniejszyła, jednak wiadomo, że zabiegi operacyjne nie zawsze stanowią najlepsze rozwiązanie. Wiele urazów i zmian zwyrodnieniowych można bardzo skutecznie leczyć zachowawczo. Warunkiem jest otwarta komunikacja na temat oczekiwań pacjenta i realistycznych możliwości terapeutycznych. Często panuje przekonanie, że uszkodzenie strukturalne koniecznie musi zostać naprawione. Nowoczesne podejście ortopedyczne uwzględnia jednak fakt, że terapie zachowawcze mogą w wielu przypadkach przynosić zaskakująco dobre wyniki”.

W dyscyplinach sportowych wymagających dużej aktywności fizycznej urazy kolana występują szczególnie często, ponieważ szybkie zmiany kierunku, duże szczytowe obciążenia i złożone sekwencje ruchowe silnie obciążają staw. W takich sytuacjach regularnie pojawia się pytanie, czy wystarczy leczenie zachowawcze, czy też należy rozważyć leczenie operacyjne. Decyzja ta zależy od wielu czynników – od poziomu aktywności, przez rodzaj urazu, aż po indywidualne wymagania funkcjonalne – i zawsze musi być oceniana w szerszym kontekście.

Prof. dr Herbst wyjaśnia w tym kontekście: „Rzeczywiście istnieją zawodowi sportowcy, którzy dobrze radzą sobie nawet bez przedniego więzadła krzyżowego, ponieważ określone czynniki kostne i silne wsparcie mięśniowe wystarczająco stabilizują staw. Zasadniczo jednak osoby o wysokich wymaganiach ruchowych, wykonujące wiele ruchów obrotowych i skrętnych, zazwyczaj odnoszą korzyści z operacji stabilizującej więzadło krzyżowe. W dyscyplinach sportowych wysokiego ryzyka, takich jak piłka ręczna czy piłka nożna, zazwyczaj zaleca się leczenie operacyjne. Decyzja zależy jednak zawsze od indywidualnych okoliczności. Jeśli występują istotne uszkodzenia łąkotki, uszkodzenia chrząstki lub dodatkowe urazy więzadeł, przemawia to raczej za operacją. W przypadku izolowanego zerwania więzadła krzyżowego można rozważyć leczenie zachowawcze, w zależności od sytuacji życiowej i przewidywanych obciążeń. Jeśli zbliżają się ważne wydarzenia zawodowe lub prywatne, można najpierw spróbować osiągnąć stabilność metodami zachowawczymi. W niektórych przypadkach udaje się to osiągnąć na stałe, w innych z czasem okazuje się, że leczenie operacyjne jest jednak konieczne. Dogmatyczne decyzje nie mają tu sensu; urazy towarzyszące, w szczególności istotne uszkodzenia łąkotki, odgrywają decydującą rolę, ponieważ mogą powodować długotrwałe uszkodzenia i dlatego powinny być również leczone. W przypadku zaawansowanej artrozy pojawia się kwestia endoprotezoplastyki. Gdy wyczerpano już wszystkie środki leczenia zachowawczego, a jakość życia jest znacznie ograniczona, dotknięty chorobą staw należy zastąpić protezą. W ostatnich latach w endoprotezoplastyce nastąpił znaczny postęp: dostępne są indywidualnie dopasowane implanty, różne koncepcje korekcji osi kończyn oraz zabiegi wspomagane robotami. Pomimo tych innowacji wyniki leczenia pacjentów pozostały ogólnie na stosunkowo stałym poziomie. Jedną z możliwych przyczyn jest to, że populacja pod względem anatomicznym rozkłada się zgodnie z rozkładem normalnym: większość pacjentów odnosi korzyści ze stosowania standardowych implantów, podczas gdy osoby o anatomicznych odstępstwach od normy – na przykład ze szczególnym napięciem więzadeł lub nietypową geometrią stawu – potencjalnie odnoszą większe korzyści z rozwiązań dostosowanych indywidualnie.

W przypadku indywidualnych protez kolanowych dostępne są obecnie różne koncepcje, które można zastosować w zależności od uwarunkowań anatomicznych i sytuacji klinicznej pacjenta. Obejmują one zarówno implanty w całości wykonane na miarę, które na podstawie szczegółowych badań obrazowych są precyzyjnie dostosowywane do naturalnej struktury stawu, jak i protezy standardowe zaprojektowane indywidualnie dla pacjenta, w których w sposób ukierunkowany uwzględnia się osie nóg, napięcia więzadeł i wzorce zużycia. Oba podejścia mają na celu jak najdokładniejsze dostosowanie protezy do indywidualnej anatomii i wymagań funkcjonalnych danego pacjenta.

„Całkowicie indywidualny staw kolanowy jest wykonywany na podstawie naturalnej anatomii pacjenta, w oparciu o tomografię komputerową. Alternatywnie można zastosować implant standardowy dostosowany indywidualnie do pacjenta, uwzględniając wzorce zużycia, osie nóg (koślawość lub szpotawość) oraz napięcia więzadeł. Implanty w pełni wykonywane na miarę są pracochłonne i mają sens przede wszystkim w przypadku pacjentów z wyraźnymi cechami anatomicznymi. Nowoczesne implanty standardowe oferują jednak również różne stopnie stabilności i możliwości dostosowania, dzięki czemu nie są już traktowane wyłącznie jako „implanty z półki”. Dzięki starannemu planowaniu można uwzględnić wiele wariantów anatomicznych. Nieliczni pacjenci z wyraźnymi cechami anatomicznymi mogą skorzystać z kolana wydrukowanego w 3D. Z naukowego punktu widzenia trudno jest jednak udowodnić tę przewagę, ponieważ badania odzwierciedlają szeroką populację średnią, a wartości odstające giną statystycznie. Dlatego wyzwaniem pozostaje kliniczna identyfikacja właśnie tych wartości odstających i odpowiednie dostosowanie terapii. Oparcie się na średniej nie wystarcza, jeśli chce się zapewnić optymalną opiekę również ostatnim 10–15 procentom pacjentów. Przy ocenie osi nóg decydujące znaczenie ma ponadto to, czy koślawość (X) lub szpotawość (O) jest wrodzona, czy nabyta, na przykład w wyniku artrozy lub urazów. To rozróżnienie ma decydujący wpływ na planowanie operacyjne. Współczesna chirurgia kolana jest dziś wysoce rozwinięta i szybka, jednak indywidualna anatomia i sytuacja życiowa pacjenta pozostają kluczowym czynnikiem przy wyborze odpowiedniej terapii” – podkreśla prof. dr Herbst.

Osteotomie, czyli zabiegi chirurgiczne zachowujące staw, polegające na precyzyjnym przecięciu kości i ponownym ustabilizowaniu jej w nowej pozycji, zapewniają długotrwałe korzyści, zwłaszcza gdy struktury biologiczne kolana są nadal zachowane i sprawne funkcjonalnie, można celowo skorygować nieprawidłowe obciążenie, a osoba dotknięta schorzeniem prowadzi aktywny tryb życia. W takich przypadkach korekcja osi pozwala zachować naturalną mechanikę stawu i ponownie przenieść obciążenie na zdrowe obszary stawu. Dzięki temu kolano zachowuje swoją pierwotną funkcję, możliwe jest nadal wykonywanie większego wysiłku fizycznego, a moment, w którym konieczna staje się sztuczna endoproteza stawu, często można znacznie opóźnić – nierzadko o wiele lat, a w niektórych przypadkach nawet o dziesięciolecia.

W przypadku operacji kolana stosuje się obecnie techniki minimalnie inwazyjne, które sprawiają, że zabieg jest ogólnie znacznie mniej obciążający i zmniejsza obciążenie organizmu. Jednocześnie pacjenci w Austrii korzystają z przewagi strukturalnej: w przeciwieństwie do wielu innych krajów nie ma tu wyraźnej presji, by zabiegi ortopedyczne przeprowadzać jak najszybciej w trybie ambulatoryjnym. Dzięki temu pozostaje wystarczająco dużo czasu na opiekę szpitalną, co umożliwia ścisłe wsparcie fizjoterapeutyczne oraz kontrolowane rozpoczęcie rehabilitacji bezpośrednio na oddziale.

„Pacjent po wszczepieniu protezy kolana często pozostaje w szpitalu przez około tydzień, a opieka fizjoterapeutyczna rozpoczyna się już na oddziale. Również po operacjach więzadeł pacjenci pozostają średnio dłużej w warunkach szpitalnych niż w porównywalnych placówkach w innych krajach. Stwarza to możliwość ścisłej opieki, której wielu pacjentów wyraźnie sobie życzy. W ten sposób można uniknąć luk w opiece, ponieważ różne grupy zawodowe są stale zaangażowane w opiece doraźnej. Zasadniczo nikt nie jest zatrzymywany w szpitalu wbrew swojej woli, jednocześnie jednak istnieją szerokie możliwości przedłużenia opieki szpitalnej, jeśli jest to uzasadnione medycznie. Koncepcja leczenia ambulatoryjnego nie jest zasadniczo odrzucana, jednak istnieją grupy pacjentów, które po operacji potrzebują większego wsparcia. Należą do nich osoby w podeszłym wieku lub takie, które nie są w stanie zapewnić sobie wystarczającej opieki w domu. Również natychmiastowa kontynuacja fizjoterapii w warunkach domowych nie zawsze jest zagwarantowana. Opieka szpitalna odciąża pacjenta i umożliwia wielu z nich powrót do zdrowia w stabilnym, komfortowym otoczeniu. Dzięki nowoczesnym technikom operacyjnym czas pobytu w szpitalu znacznie się skrócił w ostatnich dziesięcioleciach. Obciążenie dla organizmu jest mniejsze, a regeneracja przebiega szybciej. Nie wynika to jednak wyłącznie z postępów w chirurgii. Znacznie rozwinęła się również zoptymalizowana opieka pooperacyjna, opieka pielęgniarska oraz koncepcje fizjoterapeutyczne. „W rehabilitacji często stosuje się obecnie wcześniejszą i intensywniejszą mobilizację, ponieważ istnieje lepsze zrozumienie zależności mechanicznych i regeneracji tkanek” – mówi prof. dr Herbst.

„Proteza z półki” zapewnia solidną, standardową mechanikę. Proteza dostosowana indywidualnie oferuje spersonalizowaną biomechanikę, co w dłuższej perspektywie przekłada się na bardziej naturalne funkcjonowanie, większą stabilność i lepszą jakość życia.

W nowoczesnej ortopedii technika i terapia coraz bardziej się ze sobą łączą i obecnie mają wpływ na niemal każdy etap leczenia. Innowacje chirurgiczne zapewniają znacznie większą precyzję na sali operacyjnej, podczas gdy systemy cyfrowe, takie jak robotyka i sztuczna inteligencja, w coraz większym stopniu wpływają na sposób planowania, przygotowywania i monitorowania zabiegów. W ten sposób powstaje synergia między fachową wiedzą rzemieślniczą a wsparciem technologicznym, która przenosi zarówno bezpieczeństwo, jak i indywidualizację terapii ortopedycznych na nowy poziom.

„Oprócz innowacji chirurgicznych, które w ostatnich latach umożliwiły ogromny postęp, istotną rolę odgrywa również praca terapeutów i innych specjalistów uczestniczących w leczeniu. W klinice Gelenkpunkt robotyka była od dawna stosowana zwłaszcza w przypadku protez kolanowych. Technologia ta zapewnia wysoką precyzję, może jednak skłaniać do nadmiernego polegania na zautomatyzowanych procesach. Możliwe są odchylenia od zaplanowanego postępowania, dlatego robotyka oferuje wyraźną przewagę przede wszystkim w fazie nauki: Krzywa uczenia się staje się bardziej stroma, a mniej doświadczeni chirurdzy osiągają bardziej wiarygodne wyniki. Natomiast w przypadku bardzo doświadczonych endoprotezistów różnice są mniejsze, dlatego w klinice „Gelenkpunkt” robotyka odgrywa rolę jedynie w przypadku szczególnych przypadków pacjentów. Sztuczna inteligencja jest wszechobecna w środowisku medycznym i znajduje zastosowanie w wielu dziedzinach, na przykład w diagnostyce radiologicznej do wykrywania złamań lub urazów więzadeł. Jednak w Gelenkpunkt planowanie operacyjne nadal odbywa się osobiście. Sztuczna inteligencja może przyspieszyć planowanie, ale ostateczna ocena i korekta pozostają w gestii lekarza. W diagnostyce sztuczna inteligencja odgrywa mniejszą rolę w codziennej praktyce ortopedycznej, ponieważ rozmowa z pacjentem i badanie fizykalne pozostają najważniejszymi narzędziami diagnostycznymi; obrazowanie stanowi jedynie uzupełnienie tych wyników” – stwierdza prof. dr Herbst i na zakończenie naszej rozmowy dodaje:

„W przyszłości sztuczna inteligencja zyska na znaczeniu przede wszystkim tam, gdzie gromadzone są duże ilości danych, aby lepiej zrozumieć indywidualne czynniki ryzyka i jeszcze precyzyjniej dostosować terapie. Przyrost wiedzy w medycynie jest ogromny i trudno go w pełni ogarnąć. Sztuczna inteligencja może tu pomóc, udostępniając istotne informacje w uporządkowany sposób. Warunkiem jest jednak, aby modele były opracowywane wspólnie ze specjalistami, tak aby odzwierciedlały specyficzne wymagania ortopedii i chirurgii urazowej. Modele ogólne nadają się do prostych zadań diagnostycznych, ale nie do złożonych decyzji terapeutycznych. Kluczowe znaczenie ma to, aby personel medyczny rozumiał, jak zbudowane są modele sztucznej inteligencji, jakie czynniki uwzględniają oraz jak należy interpretować wyniki. Ponieważ ostatecznie odpowiedzialność za leczenie zawsze spoczywa na człowieku”.

• Specjalista w dziedzinie ortopedii, chirurgii urazowej i nowoczesnej chirurgii kolana – ze szczególnym doświadczeniem w chirurgii więzadeł, łąkotek i chrząstek, a także w osteotomiach zachowujących staw.
• Doktor nauk o układzie mięśniowo-szkieletowym, w 2024 r. mianowany profesorem nadzwyczajnym Uniwersytetu w Münster.
• Międzynarodowe wykształcenie i doświadczenie kliniczne zdobyte na Politechnice w Monachium, Uniwersytecie w Pittsburghu oraz w Szpitalu Uniwersyteckim w Münster, gdzie ostatnio pełnił funkcję starszego ordynatora.
• Kompleksowa wiedza specjalistyczna w zakresie traumatologii sportowej – leczenie urazów ścięgien i kolan u sportowców zawodowych i amatorów.
• Członek czołowego zespołu Gelenkpunkt w Innsbrucku, wiodącej w Europie placówki zajmującej się chirurgią sportową i stawową, cieszącej się międzynarodową renomą.
• Aktywnie zaangażowany w badania i innowacje – uczestniczy w międzynarodowych projektach, publikacjach oraz strukturach badawczych w ramach MOTUM