Przejdź do treści
Logo Leading Medicine Guide

Wywiady z ekspertami

Terapie interdyscyplinarne chorób trzustki

Alexandra_Pfitzmann.jpg

Alexandra Pfitzmann ·

Choroby trzustki często wymagają szczególnie starannej diagnostyki i indywidualnie dostosowanego leczenia. W zależności od obrazu klinicznego zaangażowane są różne specjalizacje, aby opracować najlepszą możliwą terapię dla każdego pacjenta. Nowoczesne metody obrazowania, techniki endoskopowe, leczenie farmakologiczne oraz specjalistyczne zabiegi chirurgiczne często płynnie się dziś ze sobą łączą. Ścisła współpraca różnych ekspertów pozwala na kompleksową ocenę nawet złożonych schorzeń trzustki i ich celowe leczenie.

Univ.-Prof. Dr. med. Maximilian Bockhorn, FEBS

„W ostatnich latach osiągnięto ogromny postęp zarówno w diagnostyce, jak i w terapii. Rak trzustki już dawno przestał być utożsamiany z beznadziejnym rokowaniem. Przyczyniły się do tego przede wszystkim rozszerzone możliwości operacyjne, takie jak dodatkowe usunięcie naczyń krwionośnych lub sąsiednich narządów, a także nowoczesne koncepcje leczenia przed i po zabiegu, na przykład poprzez chemioterapię lub, w pojedynczych przypadkach, radioterapię. Niemniej jednak rak trzustki pozostaje poważną chorobą, która często jest wykrywana dopiero w późnym stadium, co utrudnia leczenie. Tym ważniejsze jest zwracanie uwagi na sygnały ostrzegawcze wysyłane przez organizm i wczesne zasięgnięcie porady lekarza. Do potencjalnych sygnałów alarmowych zaliczają się uporczywe bóle w górnej części brzucha lub nawracające zapalenia trzustki. Szczególną uwagę należy zwrócić na nowo wystąpioną cukrzycę, ponieważ jest ona uważana za jeden z najważniejszych sygnałów ostrzegawczych. Również zażółcenie oczu może być oznaką choroby, przy czym w niektórych przypadkach choroba może już znajdować się w bardziej zaawansowanym stadium. Ponadto typowe objawy towarzyszące, takie jak nocne pocenie się, utrata masy ciała lub zaburzenia snu, mogą być sygnałami ostrzegawczymi. Obecnie wiadomo również, że w przypadku raka trzustki istnieją podobne zależności jak w przypadku innych nowotworów przewodu pokarmowego: przewlekłe stany zapalne mogą w dłuższej perspektywie zwiększać ryzyko zachorowania na raka. „Dlatego w przypadku nawracających stanów zapalnych trzustki należy zwrócić szczególną uwagę, aby zmiany tkankowe spowodowane stanem zapalnym nie doprowadziły w przyszłości do rozwoju nowotworu” – wyjaśnia Prof. Dr. Bockhorn na początku naszej rozmowy.

Nowoczesne metody obrazowania i badania endoskopowe zasadniczo zmieniły diagnostykę i planowanie leczenia chorób trzustki. Ponieważ trzustka znajduje się głęboko w jamie brzusznej, a dolegliwości często pojawiają się dopiero w zaawansowanym stadium choroby, kluczową rolę odgrywa precyzyjne obrazowanie.

„Pojawienie się dolegliwości nie oznacza oczywiście automatycznie, że mamy do czynienia z rakiem trzustki. Celem diagnostyki jest zatem przede wszystkim jak najszybsze ustalenie przyczyny objawów lub wykluczenie innych chorób. Obecnie dysponujemy znacznie bardziej wydajnymi technikami obrazowania niż jeszcze 20 lat temu. Oprócz nowoczesnych badań radiologicznych, w szczególności rezonansu magnetycznego (MR), kluczową rolę odgrywa diagnostyka gastroenterologiczna. Szczególne znaczenie mają tu endoskopia i endosonografia, czyli bezpośrednie badanie ultrasonograficzne trzustki od wewnątrz. Już podczas pierwszej wizyty badanie fizykalne oraz konwencjonalne badanie ultrasonograficzne mogą dostarczyć ważnych wskazówek i wykluczyć wiele potencjalnych diagnoz. Ogólnie rzecz biorąc, nowoczesna diagnostyka umożliwia dziś znacznie dokładniejszą i wcześniejsze rozpoznanie zmian w trzustce niż jeszcze kilka dekad temu” – wyjaśnia Prof. Dr. Bockhorn.

Univ.-Prof. Dr. med. Maximilian Bockhorn, FEBS


Nowoczesne techniki obrazowania i endoskopia stanowią fundament zindywidualizowanej medycyny trzustkowej. Umożliwiają one precyzyjne postawienie diagnozy, minimalizują niepewność diagnostyczną i tworzą podstawę dla dostosowanych do indywidualnych potrzeb koncepcji terapeutycznych, w ramach których ściśle współpracują chirurdzy, gastroenterolodzy, radiolodzy, patolodzy i onkolodzy. Dzięki temu można dziś znacznie precyzyjniej planować leczenie i zwiększać szanse pacjentów na wyleczenie.


Choroby trzustki należą do najbardziej wymagających obrazów klinicznych we współczesnej medycynie. Wynika to z jednej strony z centralnego położenia tego narządu w jamie brzusznej oraz jego ścisłego powiązania z sąsiednimi strukturami, takimi jak żołądek, dwunastnica, wątroba, drogi żółciowe i ważne naczynia krwionośne. Z drugiej strony spektrum chorób trzustki obejmuje bardzo zróżnicowane obrazy kliniczne, od ostrych i przewlekłych stanów zapalnych, przez zmiany torbielowate, aż po nowotwory łagodne i złośliwe. Dlatego też w celu zapewnienia optymalnej opieki wiedza specjalistyczna jednej dyscypliny zazwyczaj nie wystarcza.

Prof. Dr. Bockhorn wyjaśnia to w następujący sposób: „W przypadku zmian w trzustce decyzja o konkretnej terapii nigdy nie jest schematyczna, lecz zależy od rodzaju wyników badań i ogólnej sytuacji pacjenta. Nie każda nieprawidłowość oznacza automatycznie raka, a nie każda zmiana wymaga natychmiastowej operacji. Niektóre wyniki można początkowo monitorować w regularnych odstępach czasu, podczas gdy w przypadku innych, ze względu na ich cechy, nie ma prawie żadnych wątpliwości, że konieczne jest leczenie operacyjne. Dlatego każdy pacjent otrzymuje najpierw standardowy program diagnostyczny obejmujący odpowiednie badania. Wyniki są następnie omawiane podczas interdyscyplinarnego spotkania ekspertów w celu ustalenia dalszego postępowania. Często okazuje się, że wynik jest wprawdzie niepokojący, ale na początku można go poddać ścisłej obserwacji. W innych przypadkach dodatkowe czynniki, takie jak nowo rozpoznana cukrzyca, żółtaczka, niezamierzona utrata masy ciała lub wiek pacjenta, wskazują na wysokie prawdopodobieństwo nowotworu. Często dodatkowo pobiera się próbkę tkanki z trzustki, aby potwierdzić lub wykluczyć podejrzenie raka. Jednak prawidłowy wynik badania nie oznacza koniecznie, że nowotwór nie występuje. W niektórych przypadkach ostateczną diagnozę można potwierdzić dopiero po operacji poprzez badanie histopatologiczne pobranej tkanki. Tym ważniejsze jest doświadczenie zespołu terapeutycznego oraz wspólna ocena wszystkich wyników badań”, a następnie dodaje:

„W podejmowaniu decyzji dotyczących leczenia biorą udział różne specjalizacje. Należą do nich w szczególności chirurgia, gastroenterologia, radiologia i onkologia. Specjaliści wspólnie oceniają, które leczenie daje największe szanse powodzenia w konkretnym przypadku. W przypadku zdiagnozowania raka trzustki obecnie często stosuje się jednocześnie zabieg chirurgiczny i leczenie onkologiczne. Zasadniczo każdy pacjent powinien mieć możliwość poddania się dodatkowemu leczeniu farmakologicznemu przed lub po operacji. Tak zwana terapia neoadjuwantowa jest stosowana przede wszystkim wtedy, gdy guz początkowo nie wydaje się w pełni operacyjny i należy go najpierw zmniejszyć za pomocą chemioterapii. Celem jest poprawienie warunków umożliwiających późniejsze całkowite usunięcie guza. Pomimo wszystkich postępów operacja w przypadku raka trzustki pozostaje bowiem głównym złotym standardem leczenia. Wspólnym celem wszystkich zaangażowanych specjalności jest ostateczne usunięcie guza w jak najszerszym zakresie”.


Współczesna medycyna trzustkowa opiera się dziś na pracy zespołowej. Im ściślejsza współpraca między zaangażowanymi specjalistami, tym bardziej zindywidualizowane, bezpieczniejsze i skuteczniejsze może być leczenie.


Wybór optymalnej terapii w przypadku chorób trzustki zależy od wielu czynników i często wymaga indywidualnej oceny w ramach zespołu interdyscyplinarnego. Decydujące znaczenie mają przede wszystkim choroba podstawowa, jej stopień zaawansowania, zasięg zmian, obecność dolegliwości lub powikłań, a także ogólny stan zdrowia pacjenta.

„Dla wielu pacjentów na początku trudno jest zrozumieć, dlaczego nowo zdiagnozowany nowotwór nie jest natychmiast operowany. Intuicyjna reakcja często brzmi: »Nowotwór trzeba usunąć jak najszybciej«. Właśnie dlatego wyjaśnienie strategii leczenia należy do najważniejszych zadań zespołu terapeutycznego. Pacjenci muszą zrozumieć, że terapia wstępna nie jest opóźnieniem, lecz istotnym elementem całościowej koncepcji leczenia. Celem jest zwiększenie szans powodzenia późniejszej operacji oraz stworzenie optymalnych warunków do całkowitego usunięcia guza. W chirurgii nowotworowej nie wystarczy bowiem jedynie częściowe usunięcie guza. Kluczowe znaczenie ma jasna koncepcja terapeutyczna, której celem jest jak najpełniejsze i całkowite wyeliminowanie guza. Jeśli w momencie postawienia diagnozy nie jest to jeszcze możliwe, należy najpierw wybrać inne metody leczenia, aby doprowadzić nowotwór do stadium umożliwiającego operację. Leczenie wstępne służy zatem przygotowaniu do jak najbardziej skutecznej operacji. Również po operacji onkologia często nadal odgrywa ważną rolę. Zasadniczo stara się zapewnić każdemu pacjentowi uzupełniającą terapię farmakologiczną. To, czy i w jakim zakresie jest to wskazane, zależy jednak od kilku czynników: od ogólnego stanu zdrowia, od tego, jak dobrze pacjent tolerował ewentualne leczenie wstępne, a także – co nie mniej ważne – od tego, jak szybko pacjent wraca do zdrowia po operacji. Czasami dopiero podczas zabiegu ujawniają się zmiany, których nie można było wykryć podczas badań wstępnych. Jeśli na przykład okaże się, że choroba jest już w bardziej zaawansowanym stadium lub powstały przerzuty, konieczne może być dostosowanie planu leczenia. W takich sytuacjach zamiast operacji na pierwszy plan może wysunąć się inna opcja terapeutyczna. Nie każdy pacjent na tym etapie odnosi korzyści z zabiegu chirurgicznego. Ogólnie rzecz biorąc, pacjenci z operacyjnym rakiem trzustki mają średnio większe szanse na przeżycie niż pacjenci, u których operacja nie jest możliwa. Niemniej jednak przebiegu choroby i rokowań nigdy nie da się przewidzieć w sposób ogólny. Zakres jest szeroki i zależy od wielu indywidualnych czynników. Przedmiotem aktualnych badań jest między innymi pytanie, jakie cechy biologiczne i genetyczne wpływają na to, który pacjent odniesie szczególne korzyści z operacji, terapii skojarzonej lub innych metod leczenia. „Pomimo wszystkich postępów oczekiwana długość życia w przypadku zaawansowanego raka trzustki pozostaje jednak często ograniczona, dlatego szczera i jednocześnie pełna empatii komunikacja na temat celów terapii, jakości życia oraz realistycznych oczekiwań stanowi istotny element leczenia” – podkreśla Prof. Dr. Bockhorn.


Ostre zapalenia trzustki są początkowo najczęściej leczone zachowawczo. Dopiero w przypadku powikłań lub braku efektów terapii konieczne są zabiegi interwencyjne lub operacyjne. Operacja jest konieczna przede wszystkim w przypadku nowotworów oraz niektórych przewlekłych lub strukturalnych chorób trzustki. O tym, jaką terapię zastosować, decydują wspólnie specjaliści różnych dziedzin, indywidualnie dla każdego pacjenta.


W ostatnich latach zabiegi minimalnie inwazyjne i wspomagane robotami zajęły stałe miejsce w chirurgii trzustki. Podczas gdy wcześniej operacje trzustki wykonywano niemal wyłącznie poprzez duże nacięcia brzucha, obecnie wiele zabiegów można przeprowadzić poprzez kilka niewielkich dostępów. Rozwój techniczny przyczynił się do tego, że nawet skomplikowane operacje w wybranych przypadkach można wykonywać metodą minimalnie inwazyjną, a coraz częściej również z wykorzystaniem robotów.

Univ.-Prof. Dr. med. Maximilian Bockhorn, FEBS

„Również w chirurgii trzustki zabiegi minimalnie inwazyjne i wspomagane robotami zyskują coraz większe znaczenie. W wielu przypadkach stara się się obecnie wykonywać zabiegi w sposób jak najmniej inwazyjny. Do tego celu dostępne są zarówno nowoczesne techniki laparoskopowe, jak i roboty chirurgiczne, które umożliwiają wysoce precyzyjną, minimalnie inwazyjną chirurgię trzustki. Jednak nie każdy pacjent nadaje się w równym stopniu do takiego postępowania. Szczególnie w przypadku osób, które były już wielokrotnie operowane w okolicy brzucha lub przeszły rozległe zabiegi w tym obszarze, a także przy określonych schorzeniach, konieczne może być zastosowanie operacji otwartej. Nie da się jednak podać ogólnej liczby pacjentów kwalifikujących się do operacji robotycznej, ponieważ decyzja ta jest zawsze podejmowana indywidualnie. Przy wyborze odpowiedniej metody oprócz obrazu klinicznego choroby ważną rolę odgrywa również ogólny stan pacjenta. Obecnie zwraca się mniejszą uwagę na wiek kalendarzowy, a większą na tzw. kruchość (ang. „frailty”). Nierzadko zdarza się, że pacjenci są biologicznie znacznie młodsi lub starsi, niż sugerowałby to ich rzeczywisty wiek. Czynniki te są brane pod uwagę przy planowaniu leczenia, podobnie jak choroby współistniejące i wytrzymałość fizyczna. Chirurgia trzustki nie ogranicza się jednak wyłącznie do leczenia nowotworów. Kolejnym ważnym obszarem są pacjenci z przewlekłym zapaleniem trzustki, którzy często cierpią na nawracające lub stałe silne bóle. Przyczyny mogą być różnorodne i sięgają od tworzenia się kamieni, przez niektóre leki i torbiele, aż po zmiany spowodowane spożywaniem alkoholu. W wybranych przypadkach operacja może pomóc w trwałym złagodzeniu dolegliwości. Wynika to z faktu, że przewlekłe zapalenie z czasem powoduje zmiany strukturalne w trzustce i może prowadzić do zwężeń w układzie przewodów. Utrudnia to odpływ wydzieliny trzustkowej, co często dodatkowo nasila się w wyniku tworzenia się kamieni. Celem operacji drenażowej jest usunięcie tych zwężeń i przywrócenie prawidłowego odpływu. Jeśli się to uda, często znaczny ból można znacznie zmniejszyć, a nawet całkowicie wyeliminować. Również w przypadku tej choroby decyzja dotycząca leczenia podejmowana jest w ramach współpracy interdyscyplinarnej. Wspólnie ocenia się, czy wystarczające jest leczenie zachowawcze, czy zabiegi endoskopowe są obiecujące, czy też najlepszym rozwiązaniem jest operacyjna rekonstrukcja. Jeśli rozważa się operację, zazwyczaj jest to jednorazowy zabieg mający na celu trwałe usunięcie przyczyny dolegliwości” – wyjaśnia Prof. Dr. Bockhorn.


Zabiegi minimalnie inwazyjne i wspomagane robotami często pozwalają na zmniejszenie bólu, ograniczenie utraty krwi, szybszy powrót do zdrowia oraz skrócenie pobytu w szpitalu. Dzięki obrazowi 3D o wysokiej rozdzielczości i precyzyjnym narzędziom nawet skomplikowane zabiegi na trzustce można przeprowadzić w sposób szczególnie delikatny. Jednak nie każdy pacjent kwalifikuje się do tych metod. Decydujące znaczenie mają rodzaj i rozległość nowotworu, wcześniejsze operacje, zajęcie naczyń krwionośnych oraz ogólny stan zdrowia. Nowoczesne centra leczenia trzustki mogą, w zależności od indywidualnej sytuacji, wybierać między zabiegami otwartymi, minimalnie inwazyjnymi i wspomaganymi robotami, zapewniając w ten sposób najlepsze możliwe leczenie. Najważniejsze pozostaje zawsze bezpieczne i kompleksowe wyleczenie choroby.


Przy wyborze lekarza prowadzącego lub odpowiedniej kliniki najważniejsze są doświadczenie i specjalizacja. Zalecane są certyfikowane ośrodki, duże kliniki lub kliniki uniwersyteckie, które od wielu lat zajmują się chorobami trzustki.

Prof. Dr. Bockhorn komentuje to następująco: „Szczególnie w przypadku złożonych obrazów klinicznych, takich jak rak trzustki lub przewlekłe stany zapalne, pacjenci czerpią korzyści ze zgranych zespołów interdyscyplinarnych, w których chirurdzy, gastroenterolodzy, radiolodzy i onkolodzy ściśle ze sobą współpracują. Wiele z obecnie stosowanych metod leczenia nie jest zasadniczo nowych. Już 20 lat temu wykonywano podobne operacje. Jednak zarówno techniki chirurgiczne, jak i towarzysząca im diagnostyka znacznie się rozwinęły. Nowoczesne techniki obrazowania, precyzyjniejsze procedury operacyjne oraz lepsze możliwości opieki okołooperacyjnej przyczyniają się obecnie do tego, że leczenie jest bardziej ukierunkowane i bezpieczniejsze. W przyszłości medycyna dostrzega ogromny potencjał przede wszystkim w wczesnym wykrywaniu i profilaktyce. Ważnym celem jest wcześniejsza identyfikacja pacjentów z grupy ryzyka oraz zapobieganie w miarę możliwości rozwojowi raka trzustki. W tym kontekście coraz większą uwagę poświęca się również zmianom, takim jak torbiele lub inne niepokojące zmiany w trzustce. Należy je dokładnie monitorować i regularnie oceniać, ponieważ niektóre z tych zmian mogą z czasem przekształcić się w nowotwór złośliwy. Wyzwaniem jest rozpoznanie odpowiedniego momentu na interwencję: nie każda zmiana wymaga natychmiastowej operacji, ale jednocześnie niezbędne leczenie nie może nastąpić zbyt późno. Coraz większego znaczenia nabiera również ocena ryzyka genetycznego i rodzinnego. Już dziś widać, że rodzinne skupiska nowotworów mogą dostarczać ważnych wskazówek. Wraz z postępem badań naukowych w przyszłości prawdopodobnie możliwe będzie jeszcze dokładniejsze określenie indywidualnych profili ryzyka. Dlatego osobom, w których rodzinach często występują nowotwory, zaleca się zasięgnięcie porady lekarskiej oraz, w razie potrzeby, udział w programach profilaktycznych lub kontrolnych. Dotyczy to zasadniczo różnych rodzajów nowotworów, ale może w szczególności przyczynić się do wczesnego wykrywania raka trzustki”.

Jako wiodący ośrodek uniwersytecki Klinikum Oldenburg w północno-zachodnich Niemczech skupia wiedzę specjalistyczną wielu wysoce wyspecjalizowanych oddziałów w ramach ośrodków interdyscyplinarnych. Dla pacjentów z chorobami trzustki oznacza to krótkie drogi między nowoczesną diagnostyką obrazową, gastroenterologią, onkologią i chirurgią jamy brzusznej, a także wspólne planowanie terapii przez doświadczonych specjalistów. Ścisła współpraca między Centrum Medycyny Wewnętrznej, Centrum Onkologii, Centrum Diagnostyki i Radiologii oraz Centrum Medycyny Operacyjnej stwarza optymalne warunki do leczenia nawet najbardziej złożonych schorzeń trzustki. Jako szpital uniwersytecki z uznanymi ośrodkami specjalistycznymi Klinika w Oldenburgu oferuje zatem wiedzę fachową i infrastrukturę niezbędną do prowadzenia nowoczesnej, interdyscyplinarnej i dostosowanej do indywidualnych potrzeb opieki medycznej w zakresie chorób trzustki.

Univ.-Prof. Dr. med. Maximilian Bockhorn, FEBS

Prof. M. Ellrichmann (gastroenterologia), prof. M. Maurer (radiologia), prof. A. Morgner-Miehlke (członkini zarządu Szpitala Uniwersyteckiego w Oldenburgu), prof. C. Khandanpour (onkologia), dr A. Philippi (minister zdrowia Dolnej Saksonii), Jörn Krogmann (burmistrz Oldenburga), prof. M. Bockhorn (chirurgia), prof. H.-G. Nothwang (dziekan Uniwersytetu Medycznego w Oldenburgu)

„W Szpitalu Uniwersyteckim w Oldenburgu oferowany jest pełen zakres zabiegów chirurgicznych trzustki – od zabiegów oszczędzających tkanki po złożone, rozległe operacje. Doświadczenie w tej dziedzinie sięga wielu lat wstecz. Ofertę uzupełniają nowoczesne, minimalnie inwazyjne i wspomagane robotami techniki operacyjne, które obecnie stają się dostępne dla coraz większej liczby pacjentów. Jednocześnie pacjenci korzystają ze ściśle powiązanego środowiska specjalistów z zakresu gastroenterologii, onkologii i innych specjalistycznych dziedzin. Dzięki temu diagnostyka, planowanie leczenia i opieka pooperacyjna mogą być realizowane w sposób kompleksowy i interdyscyplinarny z jednego źródła. To, jak długo leczenie lub zabieg operacyjny będzie trwał dla pacjenta, zależy w dużej mierze od indywidualnego stanu zdrowia. Zasadniczo obowiązuje zasada: im lepsza kondycja pacjenta przed operacją, tym zazwyczaj lepiej znosi on zabieg i tym szybciej następuje powrót do zdrowia. Po większych operacjach trzustki pobyt w szpitalu może trwać z grubsza od siedmiu do dziesięciu dni, przy czym możliwe są indywidualne odchylenia” – wyjaśnia Prof. Dr. Bockhorn, a na zakończenie naszej rozmowy zaleca:

„Każdy, kto chce chronić swoją trzustkę w dłuższej perspektywie, powinien przede wszystkim przestrzegać ogólnych zasad zdrowego stylu życia. Nie ma praktycznie żadnych konkretnych zaleceń profilaktycznych dotyczących wyłącznie trzustki. Za istotne czynniki ryzyka rozwoju raka trzustki uważa się w szczególności palenie tytoniu i nadmierne spożywanie alkoholu. Kluczowe znaczenie ma zatem odpowiedzialne podejście do obu tych czynników. Do tego dochodzi zbilansowana dieta, regularna aktywność fizyczna oraz unikanie nadwagi. Również w kwestii odżywiania od lat obserwuje się zmianę. Bardziej świadome podejście do żywności oraz większy udział posiłków roślinnych są coraz częściej postrzegane jako korzystne dla ogólnego stanu zdrowia. Tendencja ta znajduje odzwierciedlenie nawet w środowisku medycznym. To, co dawniej byłoby trudne do wyobrażenia na kongresach specjalistycznych lub imprezach towarzyskich – a mianowicie znaczne ograniczenie dań mięsnych – staje się dziś coraz bardziej oczywiste. Pokazuje to, jak bardzo zmieniła się w ostatnich latach świadomość związku między odżywianiem a zdrowiem”.


  • Dyrektor Kliniki Uniwersyteckiej Chirurgii Ogólnej i Wewnętrznej w Szpitalu Klinicznym w Oldenburgu
  • Profesor chirurgii ogólnej i jamy brzusznej na Uniwersytecie w Oldenburgu
  • Specjalista w zakresie złożonych zabiegów na przełyku, żołądku, wątrobie i trzustce
  • Uznany ekspert w zakresie chirurgicznego leczenia chorób trzustki i nowotworów trzustki
  • Specjalizuje się w minimalnie inwazyjnych i wspomaganych robotami technikach operacyjnych
  • Kierownik Centrum Interdyscyplinarnej Chirurgii Robotycznej (ZIRCOL)
  • Kierownik Centrum Leczenia Raka Jelita Grubego w certyfikowanym Centrum Onkologicznym Szpitala Klinicznego w Oldenburgu
  • Międzynarodowe doświadczenie wynikające z aktywnej współpracy z wiodącymi towarzystwami naukowymi zajmującymi się chirurgią trzustki i chirurgią jamy brzusznej
  • Metody badawcze dotyczące powstawania nowotworów, procesów zapalnych i oporności na leczenie
  • Stosuje interdyscyplinarne podejście terapeutyczne w leczeniu chorób trzustki

Udostępnij artykuł

Alexandra_Pfitzmann.jpg

O autorze medycznym

Alexandra Pfitzmann

redaktorka

Wywiady z ekspertami

Przeczytaj następnie