Terapia komórkami macierzystymi – regeneracja naturalnego stawu: wywiad z ekspertem, prof. Zimmermannem

W Mannheim, tuż obok centrum Collini, prof. dr med. Gerald Zimmermann prowadzi prywatną praktykę ortopedyczną na najwyższym poziomie, specjalizującą się w regeneracji stawów. Dzięki swojej wyjątkowej wiedzy prof. dr Zimmermann wniósł znaczący wkład w rozwój przeszczepów komórek chrzęstnych i terapii komórkami macierzystymi oraz cieszy się dużym uznaniem w dziedzinie chirurgii kolana oraz sztucznych stawów kolanowych. Prywatna praktyka wyróżnia się holistycznym podejściem, łączącym postęp naukowy z innowacyjnymi terapiami i podejściem skoncentrowanym na pacjencie.

Prof. dr Zimmermann przywiązuje dużą wagę do wspierania naturalnej regeneracji stawu i posiada ponad dwudziestoletnie doświadczenie w ortopedii, mając na swoim koncie ponad 12 000 przeprowadzonych operacji. Jako profesor nadzwyczajny na Uniwersytecie w Heidelbergu dzieli się swoją wiedzą specjalistyczną również z przyszłymi pokoleniami. Prof. dr Zimmermann jest znany na całym świecie ze swoich przełomowych odkryć badawczych, zwłaszcza w dziedzinie autologicznego przeszczepu komórek chrzęstnych. Jego praktyka należy do wiodących placówek w Europie w tej dziedzinie i przeprowadza rocznie ponad siedemdziesiąt przeszczepów. Ponadto jest pionierem w terapii komórkami macierzystymi, zwłaszcza w „terapii SVF” (frakcja stromalno-naczyniowa), która jest stosowana w leczeniu urazów sportowych i artrozy i przynosi imponujące wyniki.

Motto prof. dr Zimmermanna brzmi: „Wszystko dla zachowania i regeneracji stawów”. Angażuje się on w wykorzystanie wszystkich możliwych opcji terapeutycznych, aby zapewnić pacjentom optymalne wyniki. Nawet w przypadkach, w których operacja jest nieunikniona, pacjenci mogą liczyć na doskonałe wyniki dzięki jego wiedzy i doświadczeniu. Jego praktyka oferuje również najnowocześniejsze technologie, takie jak wykorzystanie robotyki i implantów ceramicznych, aby zmaksymalizować mobilność pacjentów. Dzięki szerokiemu spektrum możliwości leczenia prof. dr med. Gerald Zimmermann jest wiodącym specjalistą w zakresie opieki ortopedycznej w regionie Ren-Neckar.

Redakcja Leading Medicine Guide skorzystała z okazji i rozmawiała z prof. dr Zimmermannem w szczególności na temat delikatnej terapii komórkami macierzystymi w celu naturalnej ochrony stawów.

W terapii komórkami macierzystymi wykorzystuje się komórki macierzyste pochodzące z organizmu pacjenta lub od dawców, które w większości przypadków pochodzą ze szpiku kostnego, co określa się mianem przeszczepu szpiku kostnego. Komórki macierzyste znajdują się głównie w szpiku kostnym, ale także we krwi, mózgu, wątrobie, tkance tłuszczowej i mięśniach. Rozróżnia się komórki embrionalne i dorosłe, przy czym komórki embrionalne znajdują się wyłącznie w embrionie, a komórki dorosłe są obecne w organizmie człowieka przez całe życie. Komórki macierzyste posiadają niezwykłe zdolności, ponieważ potrafią się regenerować, dzielić i przekształcać w inne typy komórek, takie jak czerwone i białe krwinki oraz płytki krwi. W terapii komórkami macierzystymi wcześniej wyizolowane i zakonserwowane komórki macierzyste są wprowadzane do krwiobiegu biorcy poprzez infuzję. Ta forma terapii jest od dziesięcioleci stosowana z powodzeniem przede wszystkim w leczeniu nowotworów krwi (białaczki) i oparzeń, ale także w celu naturalnej ochrony stawów.

Leczenie frakcją stromalno-naczyniową (SVF) różni się od konwencjonalnych terapii komórkami macierzystymi w leczeniu problemów z kolanami na wiele sposobów. 

Tradycyjne terapie komórkami macierzystymi często wykorzystują komórki macierzyste pochodzące ze szpiku kostnego pacjenta i wstrzykują je bezpośrednio lub po hodowli do obszaru dotkniętego chorobą. Natomiast terapia SVF wykorzystuje specyficzną frakcję komórek z tkanki tłuszczowej pacjenta, tzw. frakcję stromalno-naczyniową (SVF).

„Na wstępie należy wyjaśnić, że terapia komórkami macierzystymi w odniesieniu do stawów kolanowych w sensie ogólnym nie jest w Niemczech w rzeczywistości dozwolona. Terapia ta jest uznana i może być stosowana jedynie u pacjentów z nowotworami krwi, czyli u osób z chłoniakami. W Europie, ze względu na bardzo restrykcyjne przepisy EMA (Europejskiej Agencji Leków) leczenie komórkami podobnymi do komórek macierzystych jest dozwolone wyłącznie w warunkach farmakologicznych, co wymagałoby przeprowadzenia ogromnego badania z udziałem wielu pacjentów, kosztującego miliony euro, a w rezultacie dałoby lek o szacunkowym koszcie 50 000 euro za jednostkę. Dlatego zrezygnowano z tego przedsięwzięcia. Tłem dla ustawy z 2013 roku jest to, że komórki macierzyste pozyskane z tkanki tłuszczowej mogą być ponownie wprowadzane wyłącznie do tkanki tłuszczowej, a nie w inne miejsce w organizmie. „Uzasadnia się to potencjalnym ryzykiem, że komórki wstrzyknięte w inne miejsca mogą spowodować niepożądany wzrost tkanki, co nazywa się również »zastosowaniem homologicznym«”, wyjaśnia prof. dr Zimmermann na samym początku rozmowy, a następnie opisuje różnicę w stosunku do terapii komórkami macierzystymi, którą sam stosuje i na którą ma pozwolenie:

„Na palcach jednej ręki można policzyć osoby, które mogą przeprowadzać terapię komórkami macierzystymi (tego szczególnego rodzaju) w Niemczech. Ta konkretna metoda to tzw. frakcja stromalno-naczyniowa (SVF), na którą również posiadam zezwolenie. Jest to frakcja komórek macierzystych, która składa się nie tylko z komórek macierzystych, ale zawiera również dodatkowe białka wspomagające tkankę tłuszczową. Ponieważ w stawie kolanowym znajduje się tkanka tłuszczowa, terapia może być przeprowadzana legalnie. Trzymam się więc wymaganego „zastosowania homologicznego” i dodaję tłuszcz do tłuszczu, co jest dozwolone, ale mimo to wymaga zezwolenia”.

Leczenie frakcją stromalno-naczyniową (SVF) może pomóc w wielu problemach i schorzeniach kolan, w tym w artrozie stawu kolanowego, uszkodzeniach chrząstki, stanach zapalnych i urazach łąkotki, a także w innych chorobach zwyrodnieniowych stawu kolanowego. 

„Terapia SVF jest stosowana w USA już od 2000 roku. Ja zacząłem ją stosować w Niemczech w 2006 roku. Terapia ta jest stosowana w trzech głównych obszarach: w przypadku artrozy, po wypadkach oraz w profilaktyce. W przypadku artrozy terapia ta jest często stosowana przed wszczepieniem implantu, ponieważ pacjent może nie nadawać się do operacji lub nie chce mieć w organizmie protezy, a tym samym metalu. W tym przypadku terapia komórkami macierzystymi jest najlepszym rozwiązaniem, jakie można zastosować w celu zachowania stawu. Istnieją również badania, które wykazały, że około 80% pacjentów po terapii zyskało znacznie większą mobilność i odczuwa znacznie mniejszy ból, co wynika również z moich własnych opublikowanych badań. W przypadku urazów terapia SVF znajduje zastosowanie, gdy pacjent ma na przykład zerwane więzadło krzyżowe lub łąkotkę, co zawsze stanowi poważny problem w procesie gojenia i wiąże się z wysokim odsetkiem niepowodzeń, właśnie dlatego, że w tym stawie brakuje komórek macierzystych. W takich przypadkach terapia SVF pozwala znacznie poprawić wskaźnik wyleczeń. Nie ma jeszcze konkretnych danych dotyczących profilaktycznego stosowania terapii SVF, ponieważ wymagałoby to okresu obserwacji trwającego wiele dziesięcioleci. „Wyniki badań laboratoryjnych wykazały jednak, że dzięki regularnemu podawaniu komórek macierzystych, mniej więcej raz w roku, można zatrzymać proces degeneracji” – wyjaśnia prof. dr Zimmermann.

Przeanalizowane badania wskazują, że terapia SVF może stanowić obiecującą opcję leczenia problemów z kolanami, zwłaszcza u pacjentów, u których konwencjonalne metody leczenia nie są wystarczająco skuteczne lub którzy chcą uniknąć operacji. 

„Od 2017 roku ponad 90% pacjentów, których leczę, jest włączanych do badania obserwacyjnego, a u każdego pacjenta wykonuję zliczenie i charakterystykę komórek. Do oceny brane są pod uwagę wyłącznie kompletne zestawy danych, które są następnie publikowane w czasopismach specjalistycznych w kraju i za granicą po przejściu procedury recenzji. Analiza wykazuje statystycznie istotną poprawę parametrów przedstawionych na wykresie. Można założyć, że wyniki ulegną dalszej stabilizacji wraz ze wzrostem liczby pacjentów. „Dodatkowe wyniki wskazują na korelację między skutecznością leczenia a liczbą wstrzykniętych komórek, co jednak musi zostać potwierdzone w kolejnych fazach badania” – tak prof. dr Zimmermann komentuje swoje własne badania.

Leczenie frakcją stromalno-naczyniową (SVF) ma potencjał spowolnienia lub nawet zatrzymania postępu artrozy kolana poprzez wspomaganie regeneracji uszkodzonej tkanki chrzęstnej i wywieranie działania przeciwzapalnego. 

Terapia SVF stanowi innowacyjne podejście do leczenia artrozy kolana, wykorzystując właściwości regeneracyjne komórek macierzystych i innych składników komórkowych pochodzących z tkanki tłuszczowej pacjenta. „Stosując terapię SVF w przypadku artrozy, można to sobie wyobrazić jako swego rodzaju walkę w kolanie. Sama utrata chrząstki nie powoduje bólu u pacjenta. Teoretycznie można by więc chodzić kość o kość, co wprawdzie powodowałoby „skrzypienie”, ale niekoniecznie ból. To reakcja zapalna na ścieranie chrząstki wywołuje ból oraz powoduje obrzęk, a nawet przegrzanie. I właśnie z tym przede wszystkim walczą komórki macierzyste – bardzo skutecznie hamując stan zapalny w stawie kolanowym. A jeśli w stawie kolanowym pozostały jeszcze resztki chrząstki, może się tu stopniowo tworzyć nowa chrząstka, co jednak nie jest nawet głównym celem. Najważniejszym efektem jest hamowanie stanu zapalnego. W przeciwieństwie do tego istnieje jeszcze prawdziwy przeszczep komórek chrzęstnych, który również wykonuję, ale jest on ograniczony pod względem wieku pacjenta, a także powierzchni, którą można zregenerować. Ponadto w stawie kolanowym nie mogą występować żadne uszkodzenia towarzyszące. W przypadku pacjentów z uszkodzeniem więzadła krzyżowego lub łąkotki przeszczep komórek chrzęstnych nie jest już tak prosty. W przypadku uogólnionej artrozy przeszczep komórek chrzęstnych również nie jest już możliwy. Ta forma terapii jest zatem raczej przeznaczona dla osób poniżej 50. roku życia z czysto izolowanymi uszkodzeniami”, wyjaśnia prof. dr Zimmermann, wskazując na kilka różnic między terapią SVF a przeszczepem chrzęstnym.

---

„Aby zapewnić optymalny powrót do zdrowia, zalecamy wykonanie zastrzyku „wzmacniającego” z PRP (osoczem bogatopłytkowym) dwa i cztery miesiące po zabiegu. W ponad 80% przypadków można spodziewać się znacznej poprawy ruchomości i zmniejszenia bólu w okresie od tygodnia do sześciu miesięcy po zabiegu” – wyjaśnia prof. dr Zimmermann, opisując dodatkową procedurę stosowaną w Mannheim.

---

Zastosowanie frakcji stromalno-naczyniowej (SVF) jako metody terapeutycznej w przypadku artrozy kolana oferuje wiele korzyści w porównaniu z innymi popularnymi opcjami leczenia, takimi jak wstrzyknięcie kwasu hialuronowego lub przeszczep komórek chrzęstnych.

W przeciwieństwie do podejść czysto objawowych, takich jak wstrzyknięcia kwasu hialuronowego, terapia SVF ma na celu nie tylko złagodzenie bólu, ale także poprawę integralności strukturalnej stawu i spowolnienie postępu choroby. Dużą zaletą terapii SVF jest jej minimalnie inwazyjny charakter. Oznacza to, że zabieg można zazwyczaj wykonać ambulatoryjnie, co wiąże się z mniejszym ryzykiem powikłań i krótszym czasem rekonwalescencji. Ponadto może ona przynosić długoterminowe korzyści, ponieważ ma na celu leczenie przyczyn artrozy kolana, a nie tylko maskowanie objawów.

„Kwas hialuronowy jest w końcu tylko środkiem smarującym, nie jest biologicznie aktywny i ma jedynie niewielkie działanie przeciwzapalne. W związku z tym nie powoduje on przejścia metabolizmu stawu kolanowego ze stanu katabolicznego do anabolicznego. Ponadto kwas hialuronowy trzeba podawać wielokrotnie, mniej więcej co 1–2 miesiące. U pacjentów z łagodną postacią choroby może to wprawdzie prowadzić do tymczasowej ulgi w objawach, ale nie jest tak skuteczne w dłuższej perspektywie jak terapia SVF. Przeszczep komórek chrzęstnych nadaje się tylko do niewielkich uszkodzonych obszarów i wyłącznie w przypadku zdrowych i sprawnych stawów kolanowych. Ponadto pacjenta czeka bardzo długa rehabilitacja trwająca od 3 do 6 miesięcy z użyciem kul i fizjoterapii, ponieważ wykonywane są dwie operacje – pobrania komórek, a następnie ich przeszczepienia. W przypadku terapii SVF pacjent wchodzi do gabinetu i wychodzi z niego o własnych siłach. Wszystko odbywa się w znieczuleniu miejscowym, a zabieg jest szybki i przebiega bez powikłań. Oczywistą wadą terapii SVF jest oczywiście to, że kasy chorych nie pokrywają jej kosztów, ponieważ nie jest to dla nich opłacalne, ponieważ terapia ta w zasadzie stanowiłaby dobrą metodę leczenia dla każdego człowieka w dowolnym momencie. A tutaj kasy chorych obawiają się, że w końcu będą musiały za wszystko zapłacić. Również osoby z aktywnym nowotworem nie powinny poddawać się terapii SVF. Poza tym nie ma właściwie żadnych ograniczeń”, wyjaśnia prof. dr Zimmermann i wskazuje jeszcze na jedną szczególną cechę:

„Dla mnie jako lekarza osoby bardzo szczupłe stanowią wyzwanie, ponieważ trudno jest znaleźć i pobrać tkankę tłuszczową (90% tłuszczu znajduje się w okolicy brzucha). Niedawno miałem pacjentkę, rosyjską tancerkę baletową, która miała już wyraźnie zmienione zwyrodnieniowo kolana. Nie mogłem znaleźć tłuszczu nigdzie, nawet na wewnętrznej stronie ud, która często jest ostatnim schronieniem tłuszczu (u mężczyzn znajduje się on na plecach, w tak zwanych „love handles”, czyli tylnej części bioder). Musiałem poinformować pacjentkę, że najpierw musi przybrać na wadze, ponieważ w przeciwnym razie nie będę mógł przeprowadzić zabiegu, co też zrobiła, a pół roku później ponownie zgłosiła się do mnie na zabieg”.

---

Wszyscy pacjenci otrzymują rachunek zgodnie z kodami rozliczeniowymi GOÄ. Ponieważ terapia SVF jest nową metodą, która nie została uwzględniona w katalogu kodów (nieaktualizowanym od 1995 r.), stosowane są kody analogiczne, a ich stawki są częściowo podwyższone nawet 3,5-krotnie w celu pokrycia kosztów. Pacjenci objęci ubezpieczeniem ustawowym muszą liczyć się z tym, że koszty w wysokości ok. 3500,00 euro za jeden staw nie zostaną pokryte. W indywidualnych przypadkach pokrywa się część kosztów. Pacjenci posiadający prywatne ubezpieczenie powinni przedłożyć powyższy rachunek. W niektórych przypadkach zostanie on pokryty przynajmniej częściowo.

---

Leczenie SVF w przypadku problemów z kolanem to złożony proces, który obejmuje kilka etapów, zaczynając od dokładnej oceny pacjenta i jego kwalifikacji do terapii. 

Podczas konsultacji dokładnie bada się stan kolana, którego dotyczy problem, i omawia się historię medyczną pacjenta, aby upewnić się, że kwalifikuje się on do terapii SVF. Biorą się przy tym pod uwagę również ewentualne przeciwwskazania, takie jak istniejące problemy zdrowotne lub wcześniejsze operacje kolana. Jeśli pacjent zostanie zakwalifikowany do leczenia, następuje kolejny etap, czyli pobranie tkanki tłuszczowej z ciała pacjenta. Zazwyczaj odbywa się to z takich obszarów jak brzuch, biodra lub uda. 

„W tej terapii występuje bardzo niewiele przeciwwskazań. Pacjent przychodzi do mnie (nie na czczo) i otrzymuje znieczulenie miejscowe. Za pomocą tępej igły pobieram do 50 cm3 tłuszczu, co trwa około 15 minut, a następnie z niego ekstrahowane są komórki macierzyste. Są one rozdrabniane mechanicznie i nie dodaje się żadnych substancji dodatkowych. W ciągu około godziny uzyskuje się frakcję SVF. W tym celu przeprowadza się różne procesy. Uzyskana frakcja jest wstrzykiwana z powrotem do kolana za pomocą zwykłej strzykawki, a mianowicie do tzw. „tłuszczowego ciała Hoffa”, które znajduje się w stawie kolanowym, co zamyka wymagany prawem obieg tłuszczu. Z reguły terapia SVF jest zabiegiem jednorazowym, chyba że pacjent życzy sobie coroczną terapię profilaktyczną. Wielu pacjentów cierpiących na ból po zakończeniu terapii nie zgłasza się już przez lata, co potwierdza również zainicjowane przeze mnie badanie z 2018 roku z udziałem 300 pacjentów. „Amerykańskie badania mówią o trwałości efektu wynoszącej od 2 do 5 lat, co odpowiada również moim osobistym doświadczeniom zebranym w Niemczech” – tak o procedurze mówi profesor dr Zimmermann. 

Po zabiegu SVF w przypadku problemów z kolanami rozpoczyna się proces gojenia, który może się różnić w zależności od indywidualnego stanu pacjenta. 

W pierwszych dniach po zabiegu niektórzy pacjenci mogą odczuwać lekkie dolegliwości lub obrzęk w leczonym stawie kolanowym. W kolejnych tygodniach i miesiącach proces gojenia trwa, a SVF rozwija swoje właściwości regeneracyjne i przyczynia się do naprawy uszkodzonej tkanki. W tym czasie można zaobserwować stopniową poprawę dolegliwości kolanowych, przy czym wielu pacjentów odczuwa zmniejszenie bólu, sztywności i stanów zapalnych. Proces ten może jednak przebiegać indywidualnie i zależy od różnych czynników, takich jak stopień zaawansowania problemów z kolanami oraz ogólny stan zdrowia pacjenta.

Perspektywy

„Moim wielkim pragnieniem jest, aby kasy chorych pokrywały koszty tej terapii. W rezultacie można by uniknąć również chorób wtórnych. Trzeba jednak myśleć w perspektywie dziesięcioleci, a wtedy byłoby to bardzo sensowne przedsięwzięcie, ale niestety sytuacja wygląda tu tak samo jak w polityce – decydenci nie będą już wtedy sprawować swoich funkcji. Szkoda, bo patrząc na to z szerszej perspektywy, wszystko stałoby się tańsze. Oprócz mnie w Niemczech jest jeszcze około dziesięciu kolegów, którzy oferują terapię SVF, co nie jest zbyt wiele, ale oni też wiedzą, jak to działa, i regularnie się z nimi spotykam. Ogólnie rzecz biorąc, jest tylko kilka wykładów specjalistycznych, takich jak te, które wygłaszam za granicą, na przykład ostatnio w Dubaju, gdzie przepisy są inne. Tutaj mogę na przykład stosować terapię SVF jako produkt przeciwstarzeniowy. Na mojej nowej stronie internetowej www.cellreg.com można znaleźć wszystkie opcje dotyczące Dubaju, są tam publikacje, które można przejrzeć, i można dowiedzieć się jeszcze więcej o terapii SVF” – zaleca na koniec prof. dr Zimmermann, i tym samym kończymy naszą rozmowę.

Bardzo dziękujemy, szanowny Panie Profesorze dr Zimmermann! Ten wgląd w tę przyszłościową terapię był niezwykle fascynujący i daje pacjentom z problemami kolanowymi prawdziwą nadzieję!