Diagnostyka nowotworów: specjaliści i informacje

Rak to budząca strach choroba, która może całkowicie wywrócić do góry nogami życie osób nią dotkniętych. Nieodłącznym elementem leczenia jest dokładna diagnostyka nowotworowa: pozwala ona nie tylko potwierdzić diagnozę, ale także określić stopień zaawansowania nowotworu. W tym trudnym okresie osoby dotknięte chorobą mają wiele pytań i poszukują rzetelnych, zrozumiałych informacji. Dlatego niniejszy tekst ma na celu przedstawienie przeglądu różnych badań stosowanych w diagnostyce nowotworowej, ich celu oraz ryzyka z nimi związanego. Znajdą tu Państwo również wybranych specjalistów w dziedzinie diagnostyki nowotworowej.

Czym jest diagnostyka nowotworowa?

Celem diagnostyki nowotworowej jest zbadanie podejrzenia raka i dokładniejsze określenie cech guza. Cechy takie jak

• wielkość,
• kształt i
• rozległość 

nowotworu mają decydujące znaczenie dla wyboru formy terapii.

Korzystając z różnych metod, specjaliści poszukują przerzutów, czyli nowotworów wtórnych w węzłach chłonnych lub innych tkankach. Jeśli przerzutów już jest, rokowanie jest gorsze. Dlatego kluczowe znaczenie ma jak najwcześniejsze wykrycie guza.

W zależności od rodzaju nowotworu przebieg procesu od pierwszej konsultacji do ostatecznej diagnozy jest różny. Najczęściej pacjenci zgłaszają się do lekarza, ponieważ odczuwają konkretne dolegliwości i obawiają się, że cierpią na raka. Czasami również rutynowe badanie prowadzi do wykrycia guza.

Na początku diagnostyki przeprowadza się wywiad. Pacjent opisuje objawy i dotychczasową historię choroby. Następnie kieruje się go na badanie obrazowe. Równolegle lekarz zleca badanie krwi w celu wykrycia tzw. markerów nowotworowych. Są to substancje, które mogą dostarczyć pierwszych wskazówek dotyczących rodzaju guza. Często w celu potwierdzenia diagnozy konieczna jest biopsja. Polega ona na pobraniu niewielkiego fragmentu guza za pomocą igły lub specjalnych urządzeń i zbadaniu go pod mikroskopem.

Onkolodzy gromadzą wszystkie wyniki badań, a następnie ustalają sposób leczenia.

Jakie metody stosuje się w diagnostyce nowotworów?

Radiolodzy i techniki obrazowania

Dużą rolę w diagnostyce nowotworów odgrywają techniki obrazowania. Należą do nich

• klasyczne zdjęcie rentgenowskie,
• zwykłe badanie ultrasonograficzne,
• szybki tomograf komputerowy,
• bardziej skomplikowany rezonans magnetyczny oraz
• specjalistyczne badania medycyny nuklearnej.

Ta dziedzina jest domeną radiologów i specjalistów medycyny nuklearnej.

Podczas badania rentgenowskiego ciało jest prześwietlane promieniowaniem, co pozwala uzyskać dwuwymiarowy obraz w odcieniach szarości. W ten sposób radiolog uzyskuje wstępny przegląd położenia i wielkości guza. Dla pacjentów metoda ta jest prosta i mało uciążliwa.

Również badanie ultrasonograficzne dostarcza obrazu głębszych warstw ciała. Struktury otoczone kością, na przykład mózg, nie mogą być obrazowane za pomocą ultradźwięków. Metoda ta jest zatem ograniczona do niektórych rodzajów nowotworów tkanek miękkich, takich jak tarczyca. Z drugiej strony nie wiąże się ona z narażeniem na promieniowanie i jest szybko dostępna niemal wszędzie.

Tomografia komputerowa (TK) to w zasadzie seria zdjęć rentgenowskich, które nakładają się na siebie. W ten sposób powstaje trójwymiarowy obraz, który pokazuje dokładny zasięg guza. Promieniowanie jest stosunkowo wysokie, dlatego TK stosuje się z rezerwą u dzieci lub kobiet w ciąży.

W przypadku rezonansu magnetycznego (MRT) zmienne pola magnetyczne tworzą trójwymiarowe przekroje ciała. Metoda ta zapewnia doskonałą jakość obrazów niemal wszystkich obszarów ciała. W przeciwieństwie do tomografii komputerowej nie wymaga ona użycia promieniowania rentgenowskiego. Za to badanie trwa dłużej. Niektórzy pacjenci cierpiący na klaustrofobię mogą również odczuwać dyskomfort podczas badania.

Badania obrazowe, takie jak MRI i tomografia komputerowa, należą do najważniejszych metod diagnostyki nowotworów © Gorodenkoff | AdobeStock

Mniej znane są metody medycyny nuklearnej, które w przypadku niektórych rodzajów nowotworów mają duże znaczenie diagnostyczne. Połączenie metody obrazowania ze specjalnymi radioaktywnymi środkami kontrastowymi umożliwia ocenę funkcji i metabolizmu guza.

Badania te są szczególnie przydatne w przypadku nowotworów i przerzutów w

• kościach,
• tarczycy oraz
• mózgu.

Radioaktywność często budzi obawy u pacjentów, a przecież ekspozycja na promieniowanie jest zazwyczaj nawet mniejsza niż w przypadku tomografii komputerowej.

Lekarze laboratoryjni badają krew

Pobranie krwi, a następnie jej analiza w laboratorium, zawsze stanowi część diagnostyki nowotworowej. Dzięki temu onkolodzy uzyskują cenne informacje zarówno na temat samego guza, jak i ogólnego stanu pacjenta.

Tak zwane markery nowotworowe to substancje, które pojawiają się we krwi w przypadku niektórych nowotworów. Czasami jednak również inne choroby powodują wzrost tych wartości. Podwyższone markery nowotworowe dostarczają zatem pierwszych wskazówek, ale same w sobie nie wystarczają do postawienia ostatecznej diagnozy. Nadają się one natomiast dobrze do monitorowania przebiegu choroby, ponieważ często jako pierwsze dostarczają informacji o możliwym nawrocie.

Przykładami specyficznych markerów nowotworowych są

• antygen rakowo-płodowy (CEA) w przypadku raka jelita grubego,
• antygen specyficzny dla prostaty (PSA) w przypadku raka prostaty oraz
• alfa-fetoproteina (AFP) w przypadku nowotworów wątroby.

Podczas badania krwi lekarze rutynowo określają również

• liczbę krwinek,
• wartości wskaźników czynności wątroby i nerek oraz
• wiele innych parametrów.

Patolodzy badają tkanki pod mikroskopem

Ostatnim etapem diagnostyki nowotworowej jest często biopsja. W jej trakcie lekarz pobiera próbkę tkanki guza i przekazuje ją patologom do badania mikroskopowego. Tylko w ten sposób patolodzy mogą z całą pewnością określić, czy guz jest łagodny, czy złośliwy.

Przebieg biopsji różni się w zależności od lokalizacji i rodzaju nowotworu. Najczęściej lekarz pobiera próbkę tkanki nowotworowej za pomocą specjalnej igły w znieczuleniu miejscowym. W przypadku niektórych rodzajów nowotworów stosuje się również

• urządzenia do wycinania,
• pętle elektryczne lub
• laser

. Aby zwiększyć precyzję, lekarze często pracują pod kontrolą wizualną za pomocą ultrasonografii lub rentgena. Dzięki znieczuleniu miejscowemu pacjenci nie odczuwają bólu podczas zabiegu. Rzadko po biopsji dochodzi do większych krwawień lub infekcji, jednak ryzyko jest niewielkie.

Nowotwór złośliwy wnika w otaczające tkanki. Nazywa się to wzrostem inwazyjnym i ma decydujący wpływ na rokowanie. Wygląd i stopień dojrzałości komórek dostarczają wskazówek dotyczących dokładnego rodzaju nowotworu. Te informacje mają wpływ na późniejszy dobór leków i innych form terapii.

Specjalne metody biologii molekularnej umożliwiają wykrycie mutacji komórek nowotworowych. Mutacje to zmiany genetyczne. Dzięki temu komórki nowotworowe mogą na przykład uzyskać nieograniczony wzrost i odporność na leki. Wiedza ta pozwala zoptymalizować leczenie.

Co dzieje się dalej?

Po przeanalizowaniu wyników badań obrazowych, badań krwi i wyników badań biologii molekularnej lekarze różnych specjalności spotykają się na posiedzeniu komisji onkologicznej. Tak nazywa się konferencja specjalistyczna, w skład której wchodzą

• radiologów,
• patologów,
• onkologów i
• chirurgów

. Specjaliści omawiają tam dalszy przebieg leczenia i indywidualnie dobierają odpowiednie terapie.

Lekarz prowadzący informuje pacjenta o planowanych zabiegach, ich szansach i ryzyku. W tej trudnej sytuacji nie można również zapominać o opiece psychospołecznej. Dlatego wiele szpitali oferuje kontakt z grupami wsparcia.