Tarczyca (Glandula thyroidea), znajdująca się poniżej krtani, składa się z dwóch bocznych płatów („lobus dexter” i „lobus sinister”), połączonych ze sobą wąskim pasmem tkanki („Isthmus”). Płatki tarczycy opierają się bocznie na tchawicy, którą otaczają poniżej krtani i z którą są połączone tkanką łączną. Kształt tarczycy przypomina wielką literę „H”. Dolne odgałęzienia tarczycy są szerokie i krótkie, podczas gdy lekko rozchodzące się „rogi górne” mają wydłużony i wąski kształt.
Tarczycę otaczają dwie torebki tkanki łącznej. Torebka wewnętrzna jest ściśle połączona z tkanką łączną tarczycy. Torebka zewnętrzna przylega do mięśni krtani, z boku do dróg nerwowych i naczyń, a z tyłu do tchawicy.
Objętość zdrowej tarczycy wynosi maksymalnie 18 mililitrów u kobiet i 25 mililitrów u mężczyzn. Gruczoł hormonalny waży od 18 do 60 gramów, a u noworodków od 2 do 3 gramów. Płatki tarczycy mają wysokość od trzech do czterech centymetrów i grubość od jednego do dwóch centymetrów. Szerokość tarczycy wynosi od 7 do 11 centymetrów.
Podstawową funkcją tarczycy jest magazynowanie jodu oraz produkcja hormonów zawierających jod: trijodotyroniny (T3) i tyroksyny (T4), a także kalcytoniny, która jest ważna dla budowy kości.
Tkanka tarczycy składa się z mikroskopijnych pęcherzyków (pęcherzyków tarczycy), które zazwyczaj mają kształt okrągły lub owalny. Hormony tarczycy T3 i T4 odpowiadają za produkcję komórek tworzących pęcherzyki tarczycy („tyreozyty” lub „komórki nabłonka pęcherzykowego”). Za hormony tarczycy w ścisłym znaczeniu uważa się hormony T3 i T4, składające się w dużej mierze z jodu, które są wytwarzane w komórkach nabłonka pęcherzykowego. T3 zawiera trzy, a T4 cztery cząsteczki jodu.
Natomiast tak zwane komórki C, które znajdują się pomiędzy komórkami nabłonka pęcherzykowego, wytwarzają hormon kalcytoninę. Kalcytonina powoduje wbudowywanie fosforanu i wapnia w kości, hamując w ten sposób ich resorpcję.
Z tyłu tarczycy znajdują się cztery przytarczyce wielkości soczewki (Glandulae parathyroideae, ciałka nabłonkowe), które wytwarzają hormon parathormon (paratyryna, PTH). Parathormon reguluje poziom wapnia we krwi.
Tarczyca wytwarza średnio 50 mikrogramów hormonu T3 i 80 mikrogramów T4 dziennie. Ilości hormonów, początkowo magazynowane w tarczycy, są w razie potrzeby uwalniane do krwi. W wyniku procesów metabolicznych połowa dostępnej ilości hormonów jest zużywana w ciągu 19 godzin (T3) lub 8 dni (T4).
Hormony tarczycy, ściśle współdziałające z innymi hormonami (układ hormonalny), wpływają na procesy metaboliczne i funkcjonowanie wielu narządów organizmu, a ponadto są szczególnie ważne dla wzrostu organizmu.
Hormony tarczycy
- wpływają na serce i układ krążenia, w razie potrzeby zwiększając tętno i ciśnienie krwi oraz rozszerzając naczynia krwionośne,
- zwiększają tempo metabolizmu tłuszczów, cukrów i tkanki łącznej,
- zwiększają wydajność gruczołów łojowych i potowych,
- zwiększają aktywność jelit oraz
- powodują zwiększone pobudzenie komórek nerwowych.
Tarczyca jest kontrolowana przez przysadkę mózgową i podwzgórze, ważną część międzymózgowia. Hormon TSH wytwarzany przez przysadkę mózgową dociera krwią do tarczycy, gdzie stymuluje jej wzrost oraz wydzielanie hormonów T3 i T4. Z kolei wytworzone T3 i T4 hamują dalsze wydzielanie TSH. To „ujemne sprzężenie zwrotne” zapewnia stabilny metabolizm. Podwzgórze z kolei kontroluje między innymi wytwarzanie hormonów przez przysadkę mózgową.
Rodzaj badania tarczycy zależy od przyczyny badania oraz specjalizacji lekarza przeprowadzającego badanie (medycyna ogólna, medycyna wewnętrzna, endokrynologia, radiologia lub medycyna nuklearna).
Najpierw lekarz przeprowadza z pacjentem wywiad, aby ustalić aktualne dolegliwości i historię choroby (w tym przyjmowane leki i przebyte choroby).
Następnie przeprowadza badanie fizykalne, które obejmuje badanie palpacyjne (dotykowe badanie szyi) i służy również wykryciu innych fizycznych objawów choroby tarczycy. Jako badanie obrazowe w pierwszym etapie wykonuje się sonografię (badanie ultrasonograficzne), dzięki której widoczne stają się istotne zmiany strukturalne tarczycy.
Scyntygrafia, metoda obrazowania stosowana w medycynie nuklearnej, uzupełnia możliwości obrazowania tarczycy. Specjalistyczne badania są możliwe za pomocą tomografii komputerowej i rezonansu magnetycznego.
Badanie krwi pozwala na określenie wartości istotnych dla diagnozy:
- Przy prawidłowym poziomie TSH zazwyczaj można wykluczyć poważniejsze zaburzenia czynności tarczycy.
- Na podstawie wartości wolnych hormonów T3 i T4 we krwi lekarz może w razie potrzeby zdiagnozować niedoczynność lub nadczynność tarczycy.
- Niektóre choroby wymagają badania na obecność autoprzeciwciał tarczycy lub markerów nowotworowych.
Nieprawidłowe funkcjonowanie tarczycy jest przyczyną wielu chorób, takich jak np. schorzenia nowotworopodobne, stany zapalne, łagodne i złośliwe zmiany tkankowe oraz zaburzenia rozwoju narządów. Wszystkie choroby tarczycy mogą wpływać na metabolizm hormonalny.
Zaburzenia czynności tarczycy często wywołują objawy chorobowe w różnych narządach. Mogą one dotyczyć na przykład
- układ nerwowy i psychika,
- układ sercowo-naczyniowy,
- mięśnie i szkielet,
- skóra oraz
- funkcje seksualne.
Zbyt wysoki poziom hormonów tarczycy we krwi (nadczynność tarczycy) prowadzi do zwiększonego podstawowego metabolizmu organizmu, a tym samym do zwiększonego zużycia energii. W związku z tym nadczynność tarczycy często powoduje utratę wagi. Inne objawy nadczynności tarczycy to między innymi nerwowość i kołatanie serca.
Zbyt mała ilość hormonów tarczycy (niedoczynność tarczycy) wywołuje objawy, takie jak przyrost masy ciała, zmęczenie i zaburzenia koncentracji. Niedobór hormonów tarczycy w okresie embrionalnym lub w dzieciństwie często powoduje poważne opóźnienie rozwoju umysłowego i fizycznego. Wystarczające zaopatrzenie w jod jest warunkiem koniecznym do tego, aby tarczyca mogła wytwarzać wystarczającą ilość hormonów.
Najczęstsza choroba: powiększenie tarczycy
Najczęstszą chorobą tarczycy jest jej powiększenie, które może dotyczyć całego narządu równomiernie lub tylko jego poszczególnych części. W przypadku powiększenia tarczycy osoby dotknięte tą dolegliwością odczuwają czasami uczucie ucisku lub ściskania.
W przypadku patologicznego powiększenia tarczycy (wole) tarczyca rozszerza się w dół z powodu braku miejsca. Jeśli w wyniku tego dochodzi do zwężenia tchawicy, mogą pojawić się trudności w oddychaniu. W 90 procentach wszystkich przypadków wola przyczyną choroby jest długotrwały niedobór jodu spowodowany dietą (wola jodowa).
Torbiele tarczycy
Torbiele tarczycy to wypełnione płynem puste przestrzenie. Torbiele rozwijają się w związku z
- wolem jodowobrzusznym,
- łagodnymi lub złośliwymi nowotworami (rak tarczycy),
- chorobami całego układu narządów („choroby ogólnoustrojowe”, np. skóry, układu nerwowego lub mięśni) oraz
- po urazach.
Torbiele można dobrze zdiagnozować i ocenić za pomocą ultrasonografii (badania obrazowego). Również nakłucie cienkoigłowe wykonuje się pod kontrolą ultrasonografii. Scyntygrafia pozwala określić aktywność hormonalną torbieli.
Leczenie torbieli odbywa się w zależności od indywidualnej przyczyny i aktualnych objawów. Możliwe formy leczenia to obserwacja torbieli, podawanie leków, obliteracja oraz chirurgiczne usunięcie (w przypadku większych torbieli, które powodują dolegliwości).
Gorące i zimne guzki
„Gorące guzki” to obszary tarczycy wytwarzające hormony, które nie są już kontrolowane przez hormon przysadki mózgowej TSH. Gorące guzki intensywnie wchłaniają jod i w sposób niekontrolowany (niezależnie od potrzeb organizmu) wydzielają hormony. Guzki, które autonomicznie wytwarzają hormony („autonomia tarczycy”), są odpowiedzialne za około połowę przypadków nadczynności tarczycy. Jako „guzki zimne” określa się rozrosty tkanki w tarczycy, które nie wchłaniają jodu i nie wytwarzają hormonów tarczycy.
Ryzyko powstania guzków jest szczególnie duże w przypadku wcześniejszej obecności wola. Podczas gdy prawie wszystkie guzki gorące są łagodne, nawet do pięciu procent wszystkich guzków zimnych może stanowić złośliwe zmiany tkankowe. Rak tarczycy najczęściej wywodzi się z komórek tarczycowych lub komórek C, rzadziej z tkanki łącznej tarczycy.
Zapalenie tarczycy (tyreoiditis)
Infekcja bakteryjna lub grzybicza często prowadzi w krótkim czasie do ostrego zapalenia tarczycy (tyreoiditis). Do wystąpienia zapalenia tarczycy sprzyja osłabiony układ odpornościowy – na przykład po chemioterapii lub w przypadku zakażenia wirusem HIV. Dwie szczególne postacie zapalenia tarczycy wynikają z nieprawidłowego działania układu odpornościowego. Należą one do chorób autoimmunologicznych, w których układ odpornościowy organizmu błędnie atakuje własne struktury:
Zapalenie tarczycy typu Hashimoto zaczyna się od nadczynności tarczycy, ale niszczy tkankę tarczycy i w końcu prowadzi do trwałej niedoczynności tarczycy. Zniszczenie tkanki tarczycy wynika z tego, że układ odpornościowy organizmu błędnie zwalcza własne białka tarczycy. Toczeń Hashimoto jest chorobą przewlekłą, która znacznie częściej dotyka kobiety niż mężczyzn (stosunek 10:1) i ogółem około trzech procent populacji.
Choroba Gravesa-Basedowa jest autoimmunologiczną chorobą tarczycy, w której układ odpornościowy wytwarza przeciwciała przeciwko komórkom tarczycy. Choroba Gravesa-Basedowa zawsze prowadzi do nadczynności tarczycy. W chorobie Gravesa-Basedowa często dotknięte są również inne narządy. Na przykład 60 procent chorych cierpi na powiększenie tkanki łącznej za oczami (endokrynna orbitopatia). Na chorobę Gravesa-Basedowa zapada dwa procent populacji, w tym głównie kobiety (w stosunku 5:1 do mężczyzn).
Leczenie chorób tarczycy odbywa się za pomocą leków, podawania jodu radioaktywnego lub operacji.
- W przypadku niedoczynności tarczycy pacjenci często otrzymują tyroksynę (hormon T4) dostępną w postaci tabletek.
- W leczeniu nadczynności stosuje się tzw. leki tyreostatyczne, które hamują produkcję hormonów tarczycy.
- Operacja służy usunięciu nadmiaru tkanki tarczycy (na przykład w przypadku guzka zimnego lub wola). W przypadku operacji w ramach chirurgii tarczycy dąży się do zachowania jak największej ilości tkanki tarczycy, aby zapewnić jak najbardziej normalną produkcję hormonów. Jeśli nie jest to możliwe, niezbędny hormon należy przyjmować w postaci tabletek (hormonalna terapia zastępcza).
- Alternatywą dla operacji jest terapia radiojodowa. Przyjęty radioaktywny jod gromadzi się w tarczycy i niszczy tkankę gruczołową poprzez promieniowanie.
Hormony wytwarzane przez tarczycę są szczególnie ważne dla metabolizmu organizmu człowieka. Nadczynność lub niedoczynność tarczycy często prowadzi do chorób również innych narządów. Leczenie chorób tarczycy odbywa się za pomocą leków, operacji lub terapii radiojodowej. Ponieważ chorzy nie zawsze odczuwają objawy choroby, zalecamy regularne badania tarczycy u lekarza rodzinnego lub specjalisty.
Anatomia tarczycy pokazuje, że znajduje się ona w przedniej części szyi, poniżej krtani, i ma typowy kształt motyla. Struktura tarczycy składa się z dwóch płatów połączonych cieśnią. Tarczyca wytwarza hormony niezbędne do życia, a dokładniej mówiąc, produkuje hormony tarczycy T3 i T4, które mają kluczowe znaczenie dla wielu procesów zachodzących w organizmie. Hormony te są wytwarzane w komórkach tarczycy i magazynowane w postaci małych kropelek, a następnie uwalniane w razie potrzeby.
Główną funkcją tarczycy jest regulacja metabolizmu, ponieważ działanie hormonów tarczycy wpływa na prawie wszystkie narządy. Stężenie hormonów tarczycy we krwi ma decydujące znaczenie dla równowagi w organizmie. Zaburzenia mogą być różnorodne: Nadczynność tarczycy występuje, gdy tarczyca wytwarza zbyt dużo hormonów, natomiast niedoczynność tarczycy oznacza, że wytwarza ich zbyt mało. Przyczyny niedoczynności tarczycy mogą być różne i wskazują na tę chorobę, gdy pojawiają się typowe objawy.
Również zmiany strukturalne odgrywają rolę, na przykład patologiczne powiększenie tarczycy lub jej stan zapalny. Takie choroby tarczycy należą do najczęstszych zaburzeń hormonalnych. Tarczyca jest organem ruchomym, którego wielkość i całkowita objętość mogą się różnić u poszczególnych osób. Znajduje się w przedniej części szyi, poniżej krtani, i często można ją łatwo wyczuć podczas połykania.
Produkcja hormonów przez tarczycę jest kontrolowana za pomocą wyników badań tarczycy, co pozwala na wczesne wykrycie zaburzeń jej funkcjonowania. Ogólnie rzecz biorąc, tarczyca jest bardzo złożonym narządem, który odgrywa kluczową rolę w organizmie człowieka. Podsumowując, jasne jest, że zdrowa tarczyca jest niezbędna, ponieważ zmiany związane z tarczycą prowadzą do wielu dolegliwości, a tarczyca wpływa na liczne procesy życiowe.
Jaka jest funkcja tarczycy?
Tarczyca wytwarza hormony, takie jak T3 i T4, które regulują metabolizm i kontrolują ważne funkcje organizmu.
Gdzie znajduje się tarczyca?
Tarczyca znajduje się w przedniej części szyi, poniżej krtani i przed tchawicą.
Jakie są typowe choroby tarczycy?
Do najczęstszych chorób należą nadczynność tarczycy, niedoczynność tarczycy, wole oraz rak tarczycy.
Jakie objawy występują w przypadku zaburzeń czynności tarczycy?
Typowe objawy to nerwowość, zmęczenie, zmiany wagi lub powiększenie tarczycy.
Jak przebiega badanie tarczycy?
Badanie przeprowadza się zazwyczaj na podstawie wyników badań krwi (TSH, T3, T4), USG oraz, w razie potrzeby, innych metod obrazowania.
