Oczopląs jest często bardzo uciążliwy dla osób dotkniętych tą dolegliwością, ponieważ mimowolne ruchy gałek ocznych mogą utrudniać widzenie w codziennym życiu i znacznie ograniczać zdolność widzenia pacjentów.
Poniżej znajdą Państwo zwięzłe i oparte na podstawach medycznych informacje na temat nystagmu, jego rodzajów, możliwych przyczyn, dolegliwości, diagnostyki, leczenia oraz wyspecjalizowanych placówek.
Oczopląs należy do najczęściej występujących schorzeń w okulistyce.
W medycynie oczopląs rozumiany jest jako rytmiczny ruch gałek ocznych, w którym obie gałki oczne nie pozostają stabilnie skierowane na jeden punkt. Te mimowolne ruchy gałek ocznych powodują, że wzrok wielokrotnie się przesuwa. Typowe jest to, że oczy powoli dryfują w jednym kierunku, a następnie szybko odskakują z powrotem.
W języku potocznym zjawisko to często określa się mianem drżenia oczu. Nystagmus należy do zaburzeń ruchów gałek ocznych i może wpływać na utrzymywanie wzroku na punkcie, położenie źrenicy oraz ostrość widzenia.
Oczy nie poruszają się przy tym przypadkowo, lecz według typowego schematu. Nystagmus występuje w różnych postaciach. Szczególnie częsty jest nystagmus poziomy, rzadziej występują postacie pionowe lub obrotowe.
Do form nystagmu zalicza się nystagmus uderzeniowy i wahadłowy.
Z medycznego punktu widzenia rozróżnia się ponadto postacie wrodzone i nabyte w ciągu życia.
Nystagmus wrodzony (zwany również nystagmusem kongenitalnym) często pojawia się w pierwszym roku życia. W tym kontekście mówi się również o nystagmusie dziecięcym. Istnieją również formy, które pojawiają się później. Na przykład w przypadku nystagmu nabytego. Kolejnym rodzajem nystagmu jest nystagmus utajony, czyli nystagmus manifestowo-utajony, który może występować między innymi w związku ze zezem (strabismus).
Ponadto lekarze rozróżniają nystagmus fizjologiczny, na przykład nystagmus optokinetyczny, od form patologicznych, w których nystagmus może wskazywać na chorobę leżącą u jego podstaw.
Optokinetyczny nystagmus
Istnieją różne przyczyny wystąpienia oczopląsu. Przyczyna oczopląsu może leżeć w obrębie układu wzrokowego, narządu równowagi lub mózgu. W związku z tym różne przyczyny mogą wywołać lub spowodować oczopląs.
Wczesne postacie nystagmu mają często podłoże rozwojowe lub genetyczne. Nystagmus wrodzony może być na przykład związany z albinizmem. Również wczesne zaburzenia widzenia sprzyjają niekiedy wystąpieniu wrodzonego nystagmu.
W wielu przypadkach nystagmus jest widoczny już w okresie niemowlęcym lub wczesnym dzieciństwie. Jeśli nystagmus pojawia się dopiero później, zawsze należy rozważyć chorobę neurologiczną. Szczególnie istotne są zmiany w pniu mózgu i móżdżku, ponieważ struktury te kontrolują podstawowe ruchy gałek ocznych. Uszkodzenie pnia mózgu lub móżdżku może zatem powodować nystagmus patologiczny. Istotną rolę odgrywają również inne zmiany ośrodkowe. W tym kontekście mówi się również o ośrodkowych zaburzeniach ruchów gałek ocznych.
Kolejną ważną grupą są zaburzenia narządu równowagi. Wynik badania związanego z układem przedsionkowym może wywołać oczopląs, jeśli sygnały z ucha wewnętrznego są przetwarzane nieprawidłowo. W przypadku oczopląsu przedsionkowego często występują jednocześnie zawroty głowy. Procesy takie mogą mieć podłoże obwodowe w narządzie przedsionkowym lub ośrodkowe. Właśnie to rozróżnienie ma znaczenie diagnostyczne. Ponadto nystagmus mogą sprzyjać choroby zapalne, zaburzenia krążenia, leki lub zatrucia. Jako przyczynę znana jest również stwardnienie rozsiane. Ogólnie rzecz biorąc, nystagmus może więc wynikać z bardzo różnych czynników neurologicznych lub okulistycznych.
Głównym objawem oczopląsu jest widoczne lub subiektywnie odczuwalne drżenie gałek ocznych. Osoby dotknięte tą dolegliwością często opisują, że obrazy się chwiają lub wydają się niestabilne. Ruchy gałek ocznych przebiegają w sposób niekontrolowany. Gałki oczne poruszają się rytmicznie w powtarzającej się sekwencji, co utrudnia skupienie wzroku na jednym punkcie.
Nasilenie dolegliwości zależy od przyczyny i postaci. U niektórych pacjentów zmniejsza się przede wszystkim ostrość widzenia, inni zauważają, że oko gorzej utrzymuje obiekty lub brakuje stabilności obrazu. Zwłaszcza w przypadku oczopląsu zależnego od kierunku spojrzenia osoby dotknięte tą dolegliwością często szukają korzystnej pozycji głowy i wzroku, w której drżenie jest słabsze.
Nistagmus często wiąże się z dodatkowymi dolegliwościami. Inne objawy to niepewność podczas chodzenia, nudności lub trudności z orientacją. Jeśli nystagmus ma podłoże przedsionkowe lub neurologiczne, może wpływać na równowagę i koordynację. Dla osób z nystagmusem może to znacznie utrudniać codzienne funkcjonowanie.
W przypadku wystąpienia oczopląsu należy przeprowadzić dokładną diagnostykę medyczną. Najpierw lekarz zbiera dokładny wywiad. Ustala się, od kiedy występuje oczopląs, czy jest wrodzony czy nabyty, czy występują obciążenia rodzinne i czy znane są choroby współistniejące. Ważne jest również ustalenie, w którym kierunku wzroku drżenie nasila się. Podczas badania wyniki są najpierw oceniane klinicznie.
Okulista lub neurolog obserwuje ruch gałek ocznych, kierunek drgań, częstotliwość oraz warunki, w których występuje oczopląs. Dzięki temu często można już ocenić, czy przyczyną jest raczej czynnik obwodowy, czy centralny.
Sprawdzonym sposobem jest badanie z użyciem okularów Frenzela, które optycznie powiększają oczy, a jednocześnie utrudniają ostre skupienie wzroku, dzięki czemu można lepiej obserwować oczopląs. Ponadto elektronystagmografia pozwala na obiektywne zarejestrowanie ruchów gałek ocznych. Procedury te pomagają dokładniej sklasyfikować drżenie gałek ocznych.
W przypadku podejrzenia przyczyny ośrodkowej przeprowadza się dalsze badania neurologiczne i procedury obrazowania. Szybka diagnoza jest szczególnie ważna w przypadku wskazań na zajęcie pnia mózgu i móżdżku. Również źródła specjalistyczne, takie jak niemiecki magazyn medyczny „Ärzteblatt”, wskazują, że ocena powinna zawsze odbywać się w całym kontekście klinicznym. Wyniki należy zatem klasyfikować zarówno pod kątem klinicznym, jak i przyczynowym.
Jak w każdej dziedzinie medycyny, decydujące znaczenie ma diagnoza lekarza. Leczenie oczopląsu zależy od konkretnego rodzaju, nasilenia i przyczyny drżenia gałek ocznych oraz dostępnych metod kompensacyjnych.
Pacjent może na przykład kompensować i łagodzić drżenie oczu poprzez zmianę pozycji głowy. Celem terapii jest przede wszystkim poprawa ostrości wzroku pacjenta. Istnieje wiele metod leczenia.
W leczeniu farmakologicznym lekarz najczęściej przepisuje memantynę lub gabapentynę.
Lekarze w Europie i Stanach Zjednoczonych zazwyczaj stosują memantynę w leczeniu chorób otępiennych.
Preparat ten znajduje również zastosowanie w terapii choroby Parkinsona. Działania niepożądane memantyny to bóle głowy, nudności, zawroty głowy, zmęczenie, wymioty i splątanie.
Gabapentynę lekarze stosują w leczeniu bólu w obrębie obwodowego układu nerwowego lub padaczki. Ważne jest, aby pacjent nie spożywał alkoholu ani morfiny, ponieważ może to prowadzić do poważnych niepożądanych skutków ubocznych.
Opinie ekspertów na temat farmakologicznego leczenia oczopląsu są raczej kontrowersyjne. Niektórzy badacze i lekarze wątpią w skuteczność tych preparatów w leczeniu drżenia gałek ocznych.
Znacznie bardziej powszechne jest natomiast leczenie operacyjne, które stosuje się w przypadku niektórych postaci tej choroby.
U około 50% pacjentów lekarze mogą zmniejszyć wrodzony oczopląs za pomocą zabiegów chirurgicznych. Dzięki specjalnym badaniom wstępnym eksperci ustalają odpowiednią metodę operacyjną.
Należy ustalić, czy u pacjenta drżenie gałek ocznych jest mniejsze przy określonej pozycji głowy oraz czy występuje wymuszona pozycja głowy.
Ponadto lekarze muszą ustalić, czy pacjent lepiej widzi obiekty znajdujące się blisko, czy daleko. Na podstawie tych informacji specjalista może wybrać jedną z dwóch powszechnie stosowanych metod operacyjnych.
Jedna z metod polega na zmniejszeniu nasilenia oczopląsu. Można to osiągnąć na przykład poprzez jedną lub kilka operacji mięśni oczu lub wstrzyknięcie toksyny botulinowej (botoksu). Toksyna botulinowa jest bardzo silnym neurotoksyną, stosowaną w medycynie od lat 80. XX wieku. Oprócz zastosowania w chirurgii plastycznej w celu redukcji zmarszczek, botoks może również pomóc jako alternatywa dla operacji mięśni gałki ocznej.
Leczenie toksyną botulinową wiąże się jednak z dwiema zasadniczymi wadami:
Dlatego lekarze preferują leczenie nystagmu za pomocą operacji.
Botox może zmniejszyć niekontrolowane ruchy gałek ocznych w przypadku oczopląsu, chociaż efekty nie utrzymują się długo @ Oleksandr /AdobeStock
Inna metoda operacyjna ma na celu wzmocnienie mechanizmów kompensacyjnych pacjenta w stosunku do drżenia oczu. Należy ustalić, za pomocą jakich środków kompensacyjnych (np. zmienionej pozycji głowy) pacjent minimalizuje indywidualne drżenie oczu.
Niektórzy pacjenci mają mniej intensywne drżenie oczu podczas patrzenia w bok. Lekarz wykorzystuje ten efekt, przesuwając oczy podczas operacji tak, aby drżenie oczu ustało podczas patrzenia na wprost. Metoda ta nazywana jest również przesunięciem równoległym według Kestenbauma.
Tak przebiega zabieg:
Niektórzy pacjenci zgłaszają natomiast mniej intensywne drżenie gałek ocznych podczas patrzenia z bliska, czyli gdy patrzą na przedmioty znajdujące się w bezpośrednim sąsiedztwie. W tym przypadku lekarz mówi o tzw. uspokojeniu oczopląsu poprzez zbieżność.
Również tę formę nystagmu lekarze potrafią szczególnie dobrze leczyć operacyjnie. Celem tego zabiegu operacyjnego jest zmniejszenie drżenia gałek ocznych, które jest mniejsze podczas patrzenia z bliska, również podczas patrzenia z daleka.
Preferowaną metodą operacyjną jest sztuczna dywergencja według Cüppersa. W tym zabiegu lekarz cofa określone mięśnie zewnętrzne oka.
Oczy należą do najważniejszych narządów zmysłów człowieka. Dlatego potencjalne powikłania, które mogą wystąpić podczas operacji oczopląsu, mogą mieć duży wpływ na jakość życia pacjenta.
Jeśli operacja jest wykonywana między innymi na skośnych mięśniach zewnętrznych oka, może dojść do silniejszych krwawień. Powodem jest bliskie położenie w stosunku do żyły (tzw. żyła wirówkowa).
Lekarz nie powinien operować zbyt wielu mięśni zewnętrznych oka jednocześnie, aby zapewnić jak najbardziej stałe ukrwienie mięśni oka. Z tego powodu zaleca się umówienie kilku terminów operacji.
Odcięcie kilku mięśni oka może wpłynąć na krążenie krwi w przedniej części oka.
Jako skutek uboczny terapii może wystąpić infekcja oka.
Z reguły zabiegi operacyjne mające na celu wyeliminowanie drżenia gałki ocznej wiążą się jednak z niewielkim ryzykiem. Trwałe uszkodzenia oczu występują bardzo rzadko.
Przed operacją pacjent powinien przeprowadzić szczegółową rozmowę z anestezjologiem, aby zapewnić sobie znieczulenie bez ryzyka.
Jeśli są Państwo uczuleni na określone substancje, należy poinformować o tym anestezjologa. Powinni Państwo również mieć realistyczne oczekiwania co do operacji.
Nie należy zakładać, że po operacji nystagmu wzrok znacznie się poprawi. Jednak u większości pacjentów po operacji widzenie staje się łatwiejsze.
Zazwyczaj po operacji pacjenci pozostają w szpitalu przez kilka dni. Dzięki temu personel szpitalny może profesjonalnie opiekować się ranami pooperacyjnymi.
Lekarze mogą w ten sposób monitorować skuteczność leczenia oraz szybko rozpoznać i leczyć ewentualne powikłania i skutki uboczne (np. stany zapalne).
Pacjenci, którzy zdecydują się na operację ambulatoryjną, mogą po zabiegu wrócić do domu. Muszą jednak zgłaszać się na wizyty kontrolne w celu wykonania badań kontrolnych.
Przebieg choroby zależy w dużej mierze od przyczyny. W przypadku postaci wczesnych nystagmus często utrzymuje się na stałe, ale można go częściowo zrekompensować poprzez dostosowanie i korzystne strategie wzrokowe. W przypadku postaci nabytych o dalszym przebiegu decyduje przede wszystkim choroba podstawowa.
Jeśli przyczyna zostanie wcześnie rozpoznana i leczona, stan może ulec poprawie lub przynajmniej ustabilizować się. W innych przypadkach nystagmus utrzymuje się na stałe. Właśnie wtedy osoby dotknięte tą dolegliwością odnoszą korzyści z opieki specjalisty i indywidualnie dostosowanych środków. Dla wielu pacjentów oznacza to, że po skutecznej terapii widzenie nie będzie co prawda normalne, ale znacznie łatwiejsze.
Właściwym specjalistą, do którego należy się zwrócić w celu przeprowadzenia badań i podjęcia leczenia, jest okulista, neurolog lub laryngolog. Szczególnie ważna jest współpraca interdyscyplinarna, jeśli istnieje podejrzenie przyczyny ośrodkowej lub przedsionkowej.
Specjalistyczne ośrodki mogą dokładniej ocenić, z jaką postacią mamy do czynienia i jakie leczenie jest wskazane. Jest to szczególnie ważne, gdy choroba pojawia się po raz pierwszy, towarzyszą jej inne dolegliwości lub znacznie ogranicza funkcję wzroku. Wczesna wizyta u specjalisty zwiększa szansę na trafną diagnozę i odpowiednie leczenie.
Nystagmus to powtarzający się ruch gałek ocznych, którego nie da się kontrolować świadomie. Objaw ten znany jest również jako drżenie gałek ocznych i może być wrodzony lub nabyty w późniejszym okresie życia. W przypadku nystagmusu gałki oczne zbaczają, co znacznie utrudnia skupienie wzroku na przedmiotach.
Nystagmus może wynikać z zaburzeń układu wzrokowego, narządu równowagi lub mózgu. Możliwe przyczyny sięgają od wczesnych zaburzeń widzenia po choroby pnia mózgu lub móżdżku.
Nie każdy nystagmus jest niebezpieczny. Formy fizjologiczne mogą być normalne, jednak nowo pojawiający się lub utrzymujący się nystagmus powinien zawsze zostać zbadany przez lekarza.
W zależności od przyczyny można rozważyć obserwację, leczenie farmakologiczne lub zabiegi chirurgiczne. Celem jest złagodzenie dolegliwości i poprawa funkcji wzrokowej.
Jeśli nystagmus pojawił się niedawno, nagle się nasilił lub towarzyszą mu zawroty głowy, chwiejność chodu lub inne objawy neurologiczne, należy jak najszybciej zgłosić się do specjalisty.
