Fobia społeczna to zaburzenie lękowe charakteryzujące się silnym lękiem przed sytuacjami społecznymi. W takich sytuacjach osoby cierpiące na fobię społeczną obawiają się oceny ze strony innych ludzi oraz tego, że się skompromitują. Fobia społeczna jest leczona za pomocą psychoterapii, w szczególności terapii poznawczo-behawioralnej, oraz leków.
Tutaj znajdziesz więcej informacji, a także listę wybranych specjalistów i ośrodków dla osób z fobią społeczną.
Fobia społeczna należy do tzw. zaburzeń lękowych. Chodzi tu o silny lęk przed sytuacjami społecznymi.
Osoby dotknięte tym zaburzeniem boją się, że zachowają się żenująco lub wstydliwie, gdy znajdą się w centrum uwagi. Obawiają się oceny ze strony innych ludzi.
Fobia społeczna należy do najczęstszych zaburzeń psychicznych. Według najnowszych badań zajmuje trzecie miejsce pod względem częstości występowania, zaraz po uzależnieniu od alkoholu i depresji.
Częstość występowania tej choroby w ciągu roku w Niemczech wynosi prawie 8 procent całej populacji. W ciągu życia na fobię społeczną zapada około co dziewiąta osoba. Kobiety chorują około 1,5 razy częściej niż mężczyźni.
Przyczyny fobii społecznej są różnorodne. Wyróżnia się obciążenie genetyczne. Krewni osób z fobią społeczną są około trzykrotnie bardziej narażeni na tę chorobę niż osoby z rodzin bez obciążenia genetycznego.
Oprócz biologicznej podatności na tę chorobę ważną rolę odgrywają procesy uczenia się. Szczególne znaczenie ma tu teoria uczenia się unikania amerykańskiego psychologa Mowrera.
Teoria ta głosi, że osoba dotknięta tym zaburzeniem w pierwszym etapie uczy się reakcji lękowej na określone bodźce. Na przykład chłopiec jąka się, odpowiadając na pytanie nauczyciela, a inni uczniowie się śmieją. W ten sposób sytuacje społeczne, w których uczeń czuje się oceniany, mogą kojarzyć się z lękiem i wstydem.
W kolejnym etapie uczeń będzie próbował unikać takich sytuacji. Na przykład opuszcza zajęcia i unika kontaktu z kolegami. Dzięki temu odczuwa mniej lęku i wstydu. Zmniejszenie lęku działa wewnętrznie jak nagroda za unikanie sytuacji społecznych. W ten sposób takie zachowanie staje się coraz częstsze.
Ten przykład ilustruje znaczenie procesów uczenia się w kontekście fobii społecznej. Osoby dotknięte tym problemem uczą się, że unikanie prowadzi do zmniejszenia lęku. Z drugiej strony, zachowania te można również oduczyć.
Lęk przed osądem innych ludzi i przed ośmieszeniem się przed nimi charakteryzuje fobię społeczną © Feodora | AdobeStock
W przypadku fobii społecznej występuje specyficzny lęk przed oceną lub deprecjonowaniem przez innych ludzi. Osoby dotknięte tym zaburzeniem, z powodu negatywnej samooceny, są przekonane, że nie są w stanie spełnić oczekiwań innych ludzi wobec własnej osoby. Dlatego boją się, że się skompromitują.
Osoby z fobią społeczną mają skłonność do odczuwania silnego wstydu. „Chciałbym zapaść się pod ziemię ze wstydu”. To powiedzenie trafnie podsumowuje uczucie, którego osoby dotknięte tą fobią obawiają się w kontaktach z innymi ludźmi.
Szczególnie przerażające są sytuacje, w których ocena wydaje się bardziej prawdopodobna. Należy do nich na przykład mówienie w obecności innych ludzi
W wymienionych sytuacjach osoby dotknięte tym problemem często cierpią z powodu wyraźnych fizycznych objawów towarzyszących lękowi lub poczuciu wstydu, takich jak np.
Bardzo obawiają się, że osoby postronne mogą dostrzec ich niepewność: ta niepewność mogłaby służyć im jako wskazówka dotycząca rzekomej własnej nieudolności.
Lęk przed sytuacjami społecznymi może stać się tak duży, że całkowicie unikają oni takich sytuacji. W rezultacie osoby dotknięte tym problemem są często mocno ograniczone w wielu dziedzinach życia, np. w
Wycofują się, mimo że pragną kontaktu z innymi.
Lęki społeczne w okresie dojrzewania są stosunkowo częste. Należy je odróżnić od fobii społecznych, które rozwijają się zazwyczaj przed 25. rokiem życia.
Osoby z fobią społeczną często mają niewiele kontaktów seksualnych lub nie mają ich wcale. Również doświadczenia związane z związkami partnerskimi nie są zbyt bogate.
Często jako choroba współistniejąca z fobią społeczną rozwija się depresja lub uzależnienie od alkoholu. W przypadku wyraźnej fobii społecznej pojawiają się również myśli samobójcze i próby samobójcze. Jest to związane m.in. z rosnącą izolacją pacjentów.
Leczenie fobii społecznej może odbywać się za pomocą leków i psychoterapii. Często zaleca się połączenie obu tych metod.
Leki zalecane i skuteczne w leczeniu fobii społecznej należą do grupy leków przeciwdepresyjnych. Są to leki często stosowane również w leczeniu depresji. Mają one ponadto wpływ na lęki.
W leczeniu fobii społecznej sprawdziły się w szczególności selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny. Należą do nich takie substancje czynne jak
Skuteczne są również inne leki przeciwdepresyjne (np. wenlafaksyna). Leki te powodują zmianę stężenia substancji przekaźnikowych między komórkami nerwowymi, tzw. neuroprzekaźników. Nie powodują uzależnienia. Konieczne jest regularne przyjmowanie leków, ponieważ tylko w ten sposób można osiągnąć skuteczne stężenie we krwi.
Należy zachować ostrożność podczas leczenia fobii społecznej lekami bezpośrednio łagodzącymi lęk, takimi jak np. benzodiazepiny. Znane substancje czynne to np. lorazepam lub diazepam (końcówka „-am” wskazuje na odpowiednią grupę substancji). Leki te mają wprawdzie doskonałą skuteczność krótkotrwałą, ponieważ bezpośrednio łagodzą lęk. Mają jednak wysoki potencjał uzależniający.
Przy regularnym przyjmowaniu przez kilka tygodni powstaje uzależnienie od leków. Musi ono być leczone długoterminowo w ramach stacjonarnej terapii uzależnień. Długotrwałe przyjmowanie leków uspokajających wprawdzie eliminuje fobię społeczną, ale powoduje uzależnienie od leków.
Nie ma takiego ryzyka w przypadku leczenia lęku społecznego za pomocą leków przeciwdepresyjnych!
Uwaga: Również alkohol ma krótkotrwałe działanie łagodzące lęk. Dlatego osoby cierpiące na fobię społeczną często piją alkohol w celu samoleczenia. W konsekwencji może to prowadzić do uzależnienia od alkoholu.
Oprócz leczenia farmakologicznego ważnym elementem terapii fobii społecznej jest psychoterapia. Zazwyczaj osoby dotknięte tą fobią przechodzą psychoterapię i jednocześnie przyjmują leki. Możliwa jest jednak również próba leczenia wyłącznie za pomocą psychoterapii. Lekarz prowadzący decyduje, które leczenie jest skuteczne w danym przypadku.
W ramach psychoterapii można zastosować różne metody. Leczenie fobii społecznej może odbywać się w formie terapii indywidualnej lub grupowej.
Bardzo pomocna jest terapia poznawczo-behawioralna, podczas której pacjent opowiada o swoich myślach i lękach. Dzięki temu uświadamia sobie irracjonalność swoich myśli.
Na przykład wiele osób dotkniętych tym problemem obawia się, że nastąpi katastrofa, jeśli inni ludzie zauważą, że są przestraszeni lub niepewni, pocą się, drżą i rumienią. Terapeuta omawia z pacjentem, że lęki te są bezpodstawne. Na tej podstawie pacjenci uczą się, jak się uspokajać, czyli jak przeciwstawiać katastroficznym myślom myśli uspokajające.
W dalszym przebiegu terapii pacjenci są następnie wystawiani na sytuacje wywołujące lęk w praktyce. Tam uczą się stosować wyuczone strategie.
W ten sposób, dzięki treningowi, dochodzi do zmniejszenia fobii społecznej. Stopniowo pacjent rezygnuje również z zachowań unikowych. Może wtedy coraz częściej wkraczać w sytuacje społeczne, które wcześniej budziły w nim lęk.
Również inne metody psychoterapii, takie jak
, mogą być pomocne w przypadku fobii społecznej.
Uczestnictwo w grupie wsparcia przynosi dobre efekty właśnie dzięki kontaktom społecznym.
Terapia poznawczo-behawioralna przynosi dobre wyniki w zakresie łagodzenia fobii społecznej i zmniejszania zachowań unikowych. Ponad 50 procent osób dotkniętych tą chorobą odczuwa poprawę objawów.
Długotrwały czas trwania choroby i choroby współistniejące mają jednak raczej niekorzystny wpływ na przebieg leczenia fobii społecznej.
20-letni mężczyzna na początku studiów wyprowadza się z domu rodziców w wiosce w regionie Eifel do Akwizgranu. Z polecenia swojego lekarza rodzinnego zgłasza się do psychiatry.
Pacjent informuje, że jest na pierwszym semestrze studiów. Od samego początku czuł się bardzo niekomfortowo na wykładach, ćwiczeniach i seminariach. Początkowo nadal uczęszczał na te zajęcia. Jednak ciągle miał wrażenie, że inni studenci nie traktują go poważnie i wyśmiewają się z niego.
Opisuje w szczególności jedną konkretną sytuację. Odpowiadając na pytanie profesora, zaczerwienił się i zaczął się jąkać. Inni studenci śmiali się z tego.
Od tego czasu nie chodzi już na zajęcia i przebywa głównie w domu. Ostatnio coraz częściej pije alkohol, ponieważ wtedy mniej odczuwa lęk. Nie ma partnerki ani bliskich przyjaciół. W weekendy jeździ do rodziców, gdzie czuje się nieco lepiej. Zastanawia się nad przerwaniem studiów.
Z dalszego opisu biografii wynika, że pacjent dorastał w bardzo surowej rodzinie. Często czuł się tam jak nieudacznik.
Pacjent otrzymuje lek przeciwdepresyjny, który działa również na zaburzenia lękowe i nie powoduje uzależnienia. Ma go przyjmować przez najbliższe 6 miesięcy.
Dodatkowo zostaje skierowany do psychoterapeuty ambulatoryjnego specjalizującego się w terapii behawioralnej. Tam pacjent poznaje związek między swoją obecną fobią społeczną a historią swojego życia.
W szczególności terapeuta wyjaśnia mu, że jego lęki ustąpią tylko wtedy, gdy zmierzy się z sytuacjami wywołującymi lęk. Gdy pacjent wielokrotnie doświadczy, że obawiane katastrofy nie następują, wystąpi efekt przyzwyczajenia.
Pacjent jest uczony, jak szukać krępujących sytuacji społecznych i je znosić. Ma np.
Uczy się samodzielnie uspokajać w sytuacjach wywołujących lęk.
W ramach 50-godzinnej terapii behawioralnej odbywającej się raz w tygodniu następuje poprawa w zakresie fobii społecznej. Student może kontynuować studia. Po zakończeniu terapii pacjent jest w znacznym stopniu wolny od dolegliwości.
