Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne to choroba psychiczna charakteryzująca się nawracającymi myślami obsesyjnymi i czynnościami kompulsywnymi. Typowe są natrętne myśli i rytuały, które trudno jest kontrolować. Leczenie opiera się przede wszystkim na terapii behawioralnej, która obejmuje konfrontację z sytuacjami wywołującymi objawy kompulsywne.
Kompulsje mogą znacznie utrudniać codzienne funkcjonowanie i stanowić obciążenie dla bliskich. Jeśli myśli lub rytuały w coraz większym stopniu determinują życie, odpowiednim pierwszym krokiem jest wizyta u psychoterapeuty.
Czym jest zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne?
W przypadku zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych myśli powtarzają się w sposób natrętny lub osoby dotknięte tym zaburzeniem czują się zmuszone do wykonywania określonych czynności i rytuałów. Zazwyczaj zaburzenie to obejmuje myśli obsesyjne i czynności kompulsywne. Obie formy mogą występować łącznie i wzajemnie się wzmacniać.
Myśli natrętne to uporczywe myśli, które pojawiają się wielokrotnie i trudno je odsunąć na bok. Czynność kompulsywna to wykonywane w sposób kompulsywny zachowanie lub rytuał. U dzieci częstymi przejawami są czynności kontrolne. Występują również porządkowanie i liczenie.
Nie każda skłonność do porządku i czystości oznacza zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne. Dla klasyfikacji medycznej istotne jest, jak często występuje dany objaw oraz czy kompulsje zakłócają codzienne funkcjonowanie. Intensywne skupianie się na porządku i symetrii może stanowić wskazówkę podczas rozmowy diagnostycznej.
Choroba może rozpocząć się wcześnie. Pierwsze objawy pojawiają się często już w dzieciństwie lub w okresie dojrzewania. Zgodnie z wytycznymi dla pacjentów kobiety zapadają na tę chorobę często później niż mężczyźni. Objawy kompulsywne mogą zatem ujawniać się w różnych fazach życia, w zależności od osoby.
Jakie objawy są typowe?
Typowe są myśli lub czynności, które narzucają się i są trudne do kontrolowania. Objawy różnią się w zależności od osoby. Decydujące znaczenie ma to, w jakim stopniu pojawiające się kompulsje zakłócają codzienne życie.
- Myśli obsesyjne: natrętne myśli powracają wielokrotnie
- Czynności kompulsywne: powtarzanie określonych czynności
- Kompulsja kontrolna: wielokrotne sprawdzanie rzeczy
- Kompulsja porządkowa: porządek lub symetria wymagają dużej uwagi
- Kompulsja związana z myciem i sprzątaniem: mycie lub czyszczenie staje się rytuałem
- Kompulsja liczenia: przedmioty lub czynności muszą być policzone
U dzieci często występują kompulsje związane z myciem i sprzątaniem. Często pojawiają się również kompulsje związane z kontrolą, porządkiem i liczeniem. Rodzice powinni zwrócić uwagę, gdy mycie rąk lub inny rytuał w coraz większym stopniu determinuje codzienność dziecka.
Choroba wraz z jej rytuałami kompulsywnymi może być również dużym obciążeniem dla bliskich. Doświadczają oni ponadto, ile czasu zajmują te czynności. W dalszym przebiegu choroby może dojść do izolacji i wycofania się z życia społecznego.
Co wywołuje kompulsje?
Przyczyn zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych nie da się sprowadzić do jednego konkretnego czynnika. To, jakie czynniki mają znaczenie, różni się w zależności od osoby.
- Czynniki genetyczne: możliwy wpływ biologiczny
- Czynniki środowiskowe: doświadczenia i zewnętrzne warunki życia
- Wydarzenia życiowe: osobiste doświadczenia mogą współdziałać z innymi czynnikami
Czynniki genetyczne mogą współdziałać z czynnikami środowiskowymi, takimi jak wydarzenia życiowe, w procesie powstawania zaburzenia. Nie można na tej podstawie wywnioskować jednej konkretnej przyczyny. Nie jest również możliwe pewne przewidywanie wystąpienia choroby. Dlatego też rzekome wydarzenie wywołujące zaburzenie nie wyjaśnia automatycznie w pełni występujących objawów.
Jak rozpoznaje się zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne?
Diagnoza opiera się przede wszystkim na ukierunkowanej rozmowie dotyczącej myśli i zachowań. Dotyczy to również ich konsekwencji w życiu codziennym. Należy wyraźnie zapytać o ewentualne objawy. Samotest nie może zastąpić tej rozmowy klinicznej.
Specjalista pyta na przykład, w jakim stopniu dana osoba przywiązuje wagę do porządku i symetrii.
Opisz jak najszczerzej, jakie myśli nasuwają się na myśl i jakie czynności kompulsywne po nich następują. Pomocne jest również wskazanie, jak dużą część życia zajmują te dolegliwości. Stres w rodzinie lub w pracy może mieć znaczenie dla oceny sytuacji. To samo dotyczy szkoły, kształcenia i kontaktów społecznych.
Kiedy należy zwrócić się o profesjonalną pomoc?
Pomoc specjalisty jest wskazana, gdy myśli lub rytuały pojawiają się wielokrotnie i zakłócają codzienne życie. Gabinet psychoterapeutyczny oferuje wstępną konsultację w przypadku podejrzenia choroby psychicznej.
Aby umówić się na wizytę w poradni psychoterapeutycznej, nie jest potrzebne skierowanie od lekarza. Leczeniem mogą zajmować się psychoterapeuci medyczni z dziedziny psychiatrii i psychoterapii, a także psychoterapeuci psychologiczni.
Rodzice, którzy podejrzewają u swojego dziecka zaburzenia obsesyjno-kompulsywne wymagające leczenia, nie powinni wahać się przed zwróceniem się o profesjonalną pomoc. Bliscy mogą spokojnie i wyraźnie przekazać osobie dotkniętej zaburzeniem, że konieczna jest fachowa diagnoza.
Jaka terapia pomaga w zaburzeniach obsesyjno-kompulsyjnych?
Jako leczenie pierwszego wyboru należy zaproponować terapię poznawczo-behawioralną ukierunkowaną na dany zaburzenie, połączoną z ekspozycją. Ekspozycja oznacza, że podczas terapii osoby dotknięte zaburzeniem zmagają się z sytuacjami wywołującymi kompulsje. W ramach zarządzania reakcjami ćwiczą one powstrzymywanie się od wykonywania nawykowej czynności kompulsywnej.
Psychoterapia może odbywać się w trybie ambulatoryjnym lub stacjonarnym. Rozważana jest również terapia farmakologiczna. Selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny, w skrócie SSRI, zwiększają stężenie neuroprzekaźnika serotoniny w mózgu.
| Metody | Dla kogo | Czas trwania | Zalety i wady |
|---|---|---|---|
| Terapia poznawczo-behawioralna z ekspozycją | Pierwszy wybór w przypadku zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych | Zazwyczaj jedna sesja tygodniowo; sesja indywidualna trwa około godziny | Działa bezpośrednio na kompulsje |
| Leczenie farmakologiczne | Zgodnie z indywidualną oceną lekarza | Czas trwania leczenia ustala indywidualnie zespół terapeutyczny | Może być stosowana terapeutycznie; możliwe są skutki uboczne |
| Połączenie terapii behawioralnej i leków | Gdy obie metody wchodzą w skład indywidualnego planu leczenia | Nie jest ogólnie skuteczniejsza niż sama terapia poznawczo-behawioralna |
Kiedy warto rozważyć leczenie w klinice specjalizującej się w zaburzeniach obsesyjno-kompulsyjnych?
Leczenie w klinice jest formą opieki stacjonarnej. Terapia poznawczo-behawioralna ukierunkowana na konkretne zaburzenia jest oferowana zarówno w trybie ambulatoryjnym, jak i stacjonarnym. Zespół terapeutyczny omawia z osobą dotkniętą zaburzeniem, która forma leczenia najlepiej pasuje do jej indywidualnej sytuacji.
W przypadku terapii ambulatoryjnej sesje odbywają się zazwyczaj raz w tygodniu. Sesja indywidualna trwa zazwyczaj około godziny. Całkowity czas trwania leczenia zależy od rodzaju zaburzenia. Wpływ na to mają również jego nasilenie oraz wybrana metoda.
Klinika zajmująca się zaburzeniami obsesyjno-kompulsyjnymi zapewnia leczenie stacjonarne. Nie da się jednoznacznie stwierdzić, czy odpowiednia jest ta forma, czy opieka ambulatoryjna. Zespół terapeutyczny powinien wyjaśnić wybór w oparciu o indywidualną sytuację pacjenta.
Jak wygląda przebieg choroby i jakie są rokowania?
Bez odpowiedniego leczenia zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne mają zazwyczaj charakter przewlekły. Nasilenie objawów może się przy tym zmieniać. Nie można zatem jednoznacznie stwierdzić, czy i kiedy choroba całkowicie ustąpi.
Utrzymujące się kompulsje mogą utrudniać kontakty społeczne i prowadzić do wycofania się lub izolacji. Również bliscy mogą odczuwać duże obciążenie związane z zaburzeniami obsesyjno-kompulsyjnymi. Osoby dotknięte chorobą powinny uzgodnić z zespołem terapeutycznym, czy i w jaki sposób zaangażować bliskich.
Po zakończeniu leczenia grupy wsparcia mogą pomóc w zapobieganiu nawrotom. Nie zastępują one jednak profesjonalnego leczenia.
Często zadawane pytania dotyczące zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych
Jaka jest różnica między myślami obsesyjnymi a czynnościami kompulsywnymi?
Myśli kompulsywne to powtarzające się, natrętne myśli. Czynności kompulsywne to rytuały lub zachowania, do których osoby dotknięte tym zaburzeniem czują się zmuszone. Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne zazwyczaj obejmuje obie te formy.
Kiedy myśli lub rytuały stają się czymś więcej niż tylko nawykiem?
Decydujące znaczenie ma to, jak często występują objawy i w jakim stopniu zakłócają codzienne życie. Ocena powinna nastąpić podczas specjalistycznej konsultacji, ponieważ same w sobie pojedyncze nawyki nie pozwalają na postawienie diagnozy.
Czy zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne mogą występować już u dzieci?
Pierwsze objawy często pojawiają się już w dzieciństwie lub w okresie dojrzewania. Typowymi postaciami są kompulsje związane z myciem się lub sprzątaniem. Występuje również powtarzające się sprawdzanie, porządkowanie i liczenie. W razie podejrzeń rodzice powinni zwrócić się o profesjonalną pomoc.
Czy zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne można leczyć bez leków?
Tak. Terapia poznawczo-behawioralna z ekspozycją, dostosowana do tego zaburzenia, jest uznawana za psychoterapię pierwszego wyboru. Łączenie jej z lekami nie jest zasadniczo skuteczniejsze niż sama terapia behawioralna.
Jakie skutki uboczne mogą powodować selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny?
Podczas stosowania selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny mogą wystąpić nudności lub nerwowość. Możliwe są również zaburzenia snu. Należy omówić z lekarzem prowadzącym, jakie dolegliwości mogą wystąpić w konkretnym przypadku.
Co może zapobiec nawrotom?
Po zakończeniu leczenia grupy wsparcia mogą pomóc w zapobieganiu nawrotom. Zespół terapeutyczny powinien wspólnie z Państwem ustalić, jakie dalsze kroki będą odpowiednie w Państwa indywidualnej sytuacji.
Udostępnij artykuł