Zaburzenia osobowości występują, gdy osoby wykazują zachowania odbiegające od typowych oczekiwań społecznych. Powodują one znaczne cierpienie albo po stronie osoby dotkniętej zaburzeniem, albo po stronie otoczenia.
Aby można było mówić o zaburzeniach osobowości, odbiegające od normy doświadczenia i zachowania muszą wyraźnie przejawiać się w co najmniej dwóch z poniższych obszarów:
- Kognicja (świat myśli)
- Afektywność (świat uczuć)
- Zaspokajanie potrzeb i kontrola impulsów
- Relacje międzyludzkie i sposób radzenia sobie z nimi
Zaburzenia osobowości pojawiają się w dzieciństwie i okresie dojrzewania i trwają aż do dorosłości. Utrzymują się przez długi czas. Osoby dotknięte tymi zaburzeniami często nie postrzegają ich jako „zaburzenia”, w przeciwieństwie np. do objawów depresji.
Nie ma mowy o zaburzeniu osobowości, jeśli zachowanie jest wynikiem innej choroby psychicznej lub organicznej. Na przykład zaburzenie funkcji mózgu może powodować odchylenia w zachowaniu. Nie określa się ich jednak wówczas jako zaburzenia osobowości.
Przyczyny zaburzeń osobowości nie są jednoznacznie wyjaśnione. Pewne jest jednak, że wynikają one z wzajemnego oddziaływania
- środowiska (wychowanie, otoczenie) oraz
- czynników wrodzonych (genów, dziedzictwa genetycznego)
.
Zaburzenia osobowości są bardzo powszechne. Szacuje się, że 10 procent ogółu populacji spełnia kryteria diagnostyczne zaburzeń osobowości.
Różne koncepcje próbują wyjaśnić przyczyny zaburzeń osobowości. W szczególności trudne warunki życiowe prowadzą do trwałych zaburzeń rozwoju osobowości. Zaburzenia osobowości są często związane również z zaburzeniami psychosomatycznymi.
Wyróżnia się kilka konkretnych zaburzeń osobowości. Przedstawiamy je poniżej.
Zaburzenie osobowości paranoicznej
Pacjenci z zaburzeniem osobowości typu paranoidalnego
- wykazują dominującą w ich osobowości, nieuzasadnioną nieufność wobec innych ludzi
- mają skłonność do przypisywania innym ludziom złych intencji
- mają skłonność do przekręcania rzeczywistości, interpretując neutralne lub przyjazne działania innych jako wrogie lub pogardliwe
- szczególnie często wykazują nieuzasadnioną nieufność wobec wierności seksualnej współmałżonka lub partnera seksualnego
- są zazwyczaj nadwrażliwi na krytykę
- z powodu swojej nadmiernej potrzeby autonomii mają skłonność do przyjmowania postawy opozycyjnej i reagowania agresywnie
Osoby z paranoicznym zaburzeniem osobowości mają poczucie, że inni chcą im wyrządzić krzywdę © Вячеслав Думчев | AdobeStock
Zaburzenie osobowości schizoidalnej
Pacjenci z schizoidowym zaburzeniem osobowości
- wykazują skłonność do izolacji społecznej i samotności
- nie mają żadnych lub mają bardzo niewiele bliskich relacji poza kręgiem najbliższej rodziny
- są chłodni i emocjonalnie zdystansowani w relacjach międzyludzkich oraz sprawiają wrażenie niedostępnych. Mają niewielką zdolność do okazywania ciepłych i czułych uczuć, a także gniewu wobec innych
- często są obojętni na zasady społeczne, ale także na pochwały i krytykę ze strony innych ludzi
- często wykazują niewielkie zainteresowanie doświadczeniami seksualnymi z inną osobą
Antyspołeczne zaburzenie osobowości
Pacjenci z antyspołecznym zaburzeniem osobowości
- wykazują wyraźną i trwałą nieodpowiedzialność oraz lekceważenie norm społecznych, zasad i zobowiązań
- mają zazwyczaj niską tolerancję na frustrację – są egocentryczni i niezdolni do prawdziwej miłości i więzi
- wykazują niski próg agresywnego, a nawet brutalnego zachowania
- często są powierzchownie czarujący, ale fałszywi i nieszczerzy
- nie znają ani wyrzutów sumienia, ani wstydu
- nie potrafią spojrzeć na siebie oczami innych
- nie są w stanie wczuć się w sytuację innych ludzi (brak empatii)
Zaburzenie osobowości typu borderline
Pacjenci z zaburzeniem osobowości typu borderline
- wykazują niestabilność w relacjach, w postrzeganiu siebie i w uczuciach, a także impulsywność
- często mają skłonności do samookaleczania i myśli samobójczych
Histrioniczne (histeryczne) zaburzenie osobowości
Pacjenci z histrionicznym zaburzeniem osobowości
- mają skłonność do przesadnego wyrażania uczuć
- mają zwiększoną potrzebę uwagi i podziwu
- mają skłonność do teatralności i dramatyzowania
- mają skłonność do nieodpowiednich, uwodzicielskich i prowokacyjno-manipulacyjnych zachowań
- są podatni na sugestie i łatwo ulegają wpływom
- pragną ekscytujących wrażeń i aktywności, w których znajdują się w centrum uwagi
- mają skłonność do zachowań manipulacyjnych w celu zaspokojenia własnych potrzeb
Narcystyczne zaburzenie osobowości
Pacjenci z narcystycznym zaburzeniem osobowości:
- mają skłonność do poczucia własnej wielkości
- mają potrzebę podziwu i brak empatii
Zaburzenie osobowości anankastycznej (kompulsywnej)
Pacjenci z anankastycznym (kompulsywnym) zaburzeniem osobowości
- mają skłonność do dokładności i sumienności, aż do pedanterii
- wykazują przesadną miłość do porządku i sztywność
- mają skłonność do perfekcjonizmu
- mają skłonność do silnych wątpliwości i zwiększonej ostrożności
- mają upodobanie do szczegółów, zasad, list, porządku, organizacji lub schematów
- mają ograniczoną zdolność do czerpania przyjemności
- często cierpią z powodu pojawiania się niepożądanych myśli i impulsów
Lękowo-unikające/niepewne zaburzenie osobowości
Pacjenci z lękowo-unikającym/niepewnym zaburzeniem osobowości
- mają skłonność do ciągłego i intensywnego odczuwania napięcia i niepokoju
- mają poczucie, że są społecznie gorsi, nieatrakcyjni lub gorsi od innych
- wykazują przesadną obawę przed krytyką lub odrzuceniem ze strony innych
- unikają działań społecznych lub zawodowych wymagających kontaktów międzyludzkich z obawy przed krytyką, dezaprobatą lub odrzuceniem
- są ograniczeni w swoim stylu życia przez potrzebę bezpieczeństwa
Zaburzenie osobowości astenicznej
Zaburzenie osobowości astenicznej (zależnej) nazywane jest również zaburzeniem osobowości zależnej. Pacjenci
- wykazują zależny wzorzec relacji
- mają skłonność do uległości i podporządkowania się osobom, z którymi pozostają w zależności
- mają skłonność do delegowania ważnych życiowych decyzji innym
- są pełni bezradności i lęku, że nie będą w stanie zadbać o siebie
- pasywnie polegają na innych przy podejmowaniu mniejszych lub większych decyzji życiowych
- odczuwają silny lęk przed rozstaniem
- boją się, że bliska osoba ich opuści i będą musieli sami o siebie zadbać
- nie radzą sobie z wymaganiami codziennego życia
- wydają się bezsilni w sferze intelektualnej (i) emocjonalnej
- mają tendencję do zrzucania odpowiedzialności na innych w obliczu trudności
Około 11 procent wszystkich Niemców cierpi na zaburzenia osobowości.
Ogólnie rzecz biorąc, zaburzenia osobowości dotykają w równym stopniu kobiety i mężczyzn. Jednak w przypadku poszczególnych zaburzeń osobowości występują czasami wyraźne różnice między płciami. Kobiety częściej cierpią np. na zaburzenie osobowości typu borderline lub lękowo-unikające. Natomiast zaburzenia osobowości antyspołecznej i obsesyjno-kompulsywnej występują częściej u mężczyzn.
Osoby z zaburzeniami osobowości są znacznie bardziej narażone na wystąpienie innych zaburzeń psychicznych. Często rozwijają się np.
Ponadto inne choroby psychiczne przebiegają u nich często ciężej i są bardziej skomplikowane niż u osób bez zaburzeń osobowości. Dlatego około 50 procent wszystkich pacjentów z chorobami psychicznymi cierpi na (dodatkowe) zaburzenie osobowości. Szczególnie często występują zaburzenia osobowości typu borderline oraz lękowo-unikające.
Jednak w ostrej fazie choroby psychicznej trudno jest z całą pewnością zdiagnozować zaburzenie osobowości. Prawie wszyscy pacjenci z ostrą depresją opisują siebie jako osoby niepewne siebie. Dopiero po ustąpieniu depresji ujawnia się ich pewna siebie strona.
Obecnie do diagnozowania zaburzeń osobowości dostępne są standardowe kwestionariusze. Lekarz wypełnia je wspólnie z pacjentem.
Zazwyczaj zaburzone wzorce osobowości ujawniają się już w dzieciństwie lub w okresie dojrzewania. Pod względem swoich specyficznych cech pozostają one stosunkowo stabilne.
Jednak to, czy osoba dotknięta zaburzeniem (i jej otoczenie) bardzo cierpi z powodu tych wzorców, lub w jakim stopniu nabierają one prawdziwego „charakteru zaburzenia”, zależy w dużej mierze od
- zewnętrznych okolicznościach życiowych,
- wymaganiach życiowych oraz
- osobach bliskich danej osoby
.
Poważne zmiany, takie jak
- przeprowadzka,
- zmiana miejsca pracy lub
- zmiana osób bliskich
wymagają elastyczności i umiejętności rozwiązywania problemów. W takich sytuacjach osoby z zaburzeniami osobowości mogą napotkać poważne trudności.
Na przykład młoda kobieta z lękowo-unikającym zaburzeniem osobowości może stosunkowo dobrze wypełniać swoje role społeczne, dopóki mieszka w sąsiedztwie rodziców, odbywa praktykę w firmie starego przyjaciela rodziny i utrzymuje kontakty głównie z byłymi koleżankami ze szkoły. Przeprowadzka do partnera mieszkającego 50 km dalej, w połączeniu ze zmianą miejsca pracy oraz koniecznością odnalezienia się w nowym środowisku społecznym, może jednak spowodować
- poważnych problemów,
- lęku,
- rozmyślania,
- zniechęcenie i
- rozpaczy
- aż po pełnoobjawową depresję
.
Większość zaburzeń osobowości ma przebieg przewlekły. U około 30 procent osób dotkniętych tymi zaburzeniami należy spodziewać się bardzo niekorzystnego przebiegu z wyraźnymi upośledzeniami.
Około 50 procent pacjentów może odnieść znaczne korzyści z terapii.
Leczenie zaburzeń osobowości obejmuje
- interwencję kryzysową oraz
- długoterminową pracę nad zaburzeniami relacji.
Leczeniem z wyboru jest psychoterapia. Leki psychotropowe pełnią jedynie funkcję wspomagającą. Wśród metod psychoterapeutycznych można zastosować:
- zmodyfikowane podejścia analityczne z zastosowaniem środków psychoterapeutycznych służących budowaniu struktur, mających na celu odbudowę niedostatecznych struktur jaźni, takich jak
- kontrola afektu,
- kontrola impulsów,
- różnicowanie afektów,
- poprawa kompetencji interpersonalnych.
- podejścia behawioralno-terapeutyczne z
- kompleksowym treningiem społecznym,
- systematyczną desensytyzacją oraz
- terapią ekspozycyjną.
- Podejścia terapeutyczne oparte na terapii poznawczej mają na celu modyfikację dysfunkcyjnych przekonań dotyczących własnej osoby i świata.
- W przypadku pacjentów po traumatycznych przeżyciach należy stosować psychoterapie ukierunkowane na traumę.
Bardzo często zaburzenia osobowości są leczone psychoterapeutycznie w warunkach szpitalnych.
Przykład 1: zaburzenie osobowości typu borderline
35-letnia pielęgniarka zgłasza się do programu psychoterapii. Otwarcie opowiada o swoich problemach i bardzo szybko nawiązuje dobry kontakt. Jej największymi problemami są skrajne stany napięcia i silna nienawiść do samej siebie. Objawy te występują zazwyczaj jednocześnie i są dla niej nieprzewidywalne.
Problemy te istnieją od czasu, gdy w dzieciństwie przez długi okres była regularnie wykorzystywana seksualnie przez krewnego. Aby złagodzić napięcie, tnie sobie obie ręce oraz nadużywa alkoholu i leków. Ma wąskie grono znajomych, a większość jej związków jest burzliwa i skomplikowana. Nie ma większego pragnienia niż stały związek.
Pacjentka bardzo szybko czuje się odrzucona i niekochana. Dlatego podczas leczenia szpitalnego pojawiają się różne konflikty z innymi pacjentami lub personelem medycznym. Takie sytuacje są dokładnie analizowane. Dodatkowo pacjentka otrzymuje intensywną terapię indywidualną i grupową ukierunkowaną na objawy.
Po zakończeniu leczenia jest w stanie zmniejszyć napięcie bez samookaleczania i nadużywania substancji psychoaktywnych. Problemy w relacjach i nienawiść do siebie nadal występują, ale pacjentka potrafi nieco lepiej się od nich zdystansować.
Przykład 2: Schizoidalne zaburzenie osobowości
31-letni pan P. jest pacjentem stacjonarnego programu odwykowego. Wydaje się bardzo spokojny i zamknięty w sobie. Rzadko patrzy na rozmówcę i prawie nie reaguje na żarty ani przyjazne słowa.
Jeśli chodzi o jego sytuację społeczną, mówi, że matka jego dziecka niedawno się z nim rozstała. Nie do końca rozumie, dlaczego tak się stało. Oczywiście uważa to za szkoda. Ogólnie jednak inni ludzie nie są dla niego zbyt ważni, a ich opinia na jego temat jest mu stosunkowo obojętna. Najlepiej radzi sobie sam, a relacje seksualne również nie są dla niego zbyt istotne.
Odkąd dwa lata temu stracił pracę jako murarz, prawie nie spotyka się z ludźmi. Jednak w tym czasie jego spożycie alkoholu znacznie wzrosło.
Przykład 3: Zaburzenie osobowości związane z brakiem pewności siebie
26-letnia P., z wykształcenia ogrodniczka, pracuje w sprzedaży i musi doradzać klientom. Jest to dla niej niezwykle trudne, boi się, że zrobi z siebie pośmiewisko. Dlatego często zgłaszała chorobę i ciągle miała kłopoty ze swoją szefową. Również w życiu prywatnym jest niezwykle nieśmiała, czuje się gorsza od rówieśników, nie ma odwagi zagadać do osób, których nie zna zbyt dobrze. Przeważnie czuje się niezdarna i niezręczna.
Pani P. przechodzi dwuletnią terapię behawioralną, skupiającą się na ćwiczeniu unikania problemów. Po jej zakończeniu jest w stanie pewnie wykonywać swoje obowiązki zawodowe i prowadzi bardziej satysfakcjonujące życie towarzyskie. Nadal jednak określa się jako nieśmiała i nękana kompleksami niższości.
