Zespół stresu pourazowego (PTSD): rozpoznawanie i leczenie

Zespół stresu pourazowego (PTBS) może rozwinąć się po traumatycznym wydarzeniu, które wiązało się z wyjątkowym zagrożeniem lub miało charakter katastrofy. Jako traumę określa się tutaj doświadczenie, które jest odczuwane jako zagrożenie egzystencjalne. Może ono wstrząsnąć postrzeganiem własnej osoby i świata oraz wywołać chorobę psychiczną.

PTBS i PTSD oznaczają tę samą chorobę. PTSD to skrót od angielskiego terminu „Posttraumatic Stress Disorder”. Sposób, w jaki rozwijają się skutki traumy, nie wynika wyłącznie z rodzaju przeżycia.

W Niemczech około 2–3% ludności doświadcza PTSD przynajmniej raz w życiu. Należy to odróżnić od częstości występowania w ciągu jednego miesiąca. Opisuje ona odsetek osób dotkniętych tym zaburzeniem w ciągu danego miesiąca i wynosi 1,5%.

Zespół stresu pourazowego (PTBS) często objawia się utrzymującym się wewnętrznym stanem gotowości alarmowej. Osoby dotknięte tym zaburzeniem czują się spięte lub zagrożone nawet w bezpiecznym otoczeniu. Rodzaj i nasilenie dolegliwości różnią się w zależności od osoby.

• Podwyższona czujność może powodować, że osoby dotknięte tym zaburzeniem nieustannie sprawdzają otoczenie pod kątem potencjalnych zagrożeń.
• Silną nadwrażliwość mogą wywołać nawet nieoczekiwane dźwięki, ruchy lub inne bodźce.
• Zaburzenia snu mogą zakłócać nocny odpoczynek i zmniejszać wydajność w ciągu dnia.
• Flashbacki to nagłe, intensywne przeżycia, podczas których wydarzenia mogą wydawać się aktualne.
• Powtarzający się koszmar może nawiązywać do treści lub uczuć związanych z przeżytym doświadczeniem.
• Drażliwość może objawiać się wewnętrznym niepokojem, brakiem cierpliwości lub gwałtownymi reakcjami na codzienne sytuacje.
• Zapach, dźwięk lub określone otoczenie mogą wywoływać wspomnienia i silne reakcje fizyczne.
• Silne poczucie winy może dotyczyć własnego zachowania podczas zdarzenia lub po nim.
• Poczucie wstydu może utrudniać rozmowę o tym, co się przeżyło, lub przyjęcie pomocy.

Również unikanie może być częścią zespołu stresu pourazowego (PTSD). Osoby dotknięte tym zaburzeniem unikają wówczas na przykład miejsc lub osób, które mogłyby przywołać wspomnienia związane z traumą.

Uciążliwe uczucia po traumie nie oznaczają automatycznie, że występuje zespół stresu pourazowego (PTSD). Decydujące znaczenie mają między innymi czas trwania dolegliwości i ich wpływ na codzienne życie. Również inne problemy psychiczne mogą wiązać się z podobnymi objawami.

Punktem wyjścia jest wydarzenie, które jest odczuwane jako wyjątkowo groźne lub katastrofalne. Trauma może wywołać poczucie bezradności i zachwiać podstawowymi przekonaniami dotyczącymi bezpieczeństwa, kontroli i zaufania. Takie doświadczenie nie prowadzi jednak nieuchronnie do zespołu stresu pourazowego.

Możliwymi czynnikami wywołującymi są na przykład poważny wypadek lub klęska żywiołowa, jeśli zdarzenie to jest odczuwane jako wyjątkowe zagrożenie lub wydarzenie o katastrofalnym zasięgu. Decydujące znaczenie ma nie tylko nazwa zdarzenia, ale także jego wpływ na daną osobę.

Sposób, w jaki dana osoba radzi sobie z traumą, zależy od wielu czynników. Czynniki ryzyka nie pozwalają na pewne przewidywania. Nawet w przypadku zwiększonej podatności nie musi dojść do wystąpienia zespołu stresu pourazowego (PTSD).

• Czynniki genetyczne mogą zwiększać prawdopodobieństwo wystąpienia zespołu stresu pourazowego (PTSD) po traumatycznym przeżyciu.
• Czynniki środowiskowe mogą wpływać na to, jak bardzo stresujące jest dane wydarzenie oraz w jaki sposób jest ono przetwarzane.
• Wcześniejsze doświadczenia związane z uczeniem się mogą wpływać na to, jak dana osoba reaguje na zagrożenie i długotrwały stres.

Powstanie zespołu stresu pourazowego (PTSD) nie wynika zatem zazwyczaj z jednej przyczyny. Niektóre osoby zapadają na tę chorobę, podczas gdy inne po podobnym doświadczeniu nie rozwijają trwałego zaburzenia. Obwinianie osób dotkniętych tym zaburzeniem nie ma uzasadnienia merytorycznego.

Zespół stresu pourazowego o złożonym przebiegu to odrębna diagnoza dotycząca skutków długotrwałych lub powtarzających się ekstremalnych przeżyć stresowych. Takie traumatyczne doświadczenia mogą głęboko wpływać na obraz własnej osoby, regulację emocji oraz kształtowanie relacji międzyludzkich.

Oprócz opisanych już reakcji mogą pojawić się trwałe trudności w kontrolowaniu emocji, utrzymaniu stabilnego obrazu siebie oraz nawiązywaniu relacji międzyludzkich. Specjalistyczna diagnoza pozwala odróżnić tę formę od innych zaburzeń psychicznych.

Zespół stresu pourazowego (PTSD) rozpoznaje się, gdy dolegliwości utrzymują się dłużej niż cztery tygodnie i ograniczają funkcjonowanie w ważnych obszarach życia. Może to dotyczyć na przykład pracy lub szkoły, życia rodzinnego, kontaktów społecznych oraz radzenia sobie z codziennymi zadaniami.

Podczas rozmowy diagnostycznej rejestruje się dolegliwości związane z przeżytym doświadczeniem. Zwraca się przy tym uwagę na ich czas trwania oraz wpływ na życie osoby dotkniętej zaburzeniem. Ocena specjalistyczna służy ponadto wykluczeniu innych możliwych przyczyn objawów.

Więcej informacji na ten temat można znaleźć w artykułach poświęconych psychiatrii i psychoterapii oraz psychosomatyce i psychoterapii.

Więcej informacji można znaleźć w artykule poświęconym zaburzeniom psychicznym u dzieci.

Leczenie polega przede wszystkim na psychoterapii skoncentrowanej na traumie. Terapeuci w sposób ukierunkowany uwzględniają w swojej pracy traumatyczne wydarzenie i jego konsekwencje. Aktualne wytyczne S3 zalecają, aby osobom z PTSD w pierwszej kolejności proponować tę metodę.

Do najlepiej zbadanych metod należą terapia poznawczo-behawioralna skoncentrowana na traumie oraz Eye Movement Desensitization and Reprocessing, w skrócie EMDR. W terapii EMDR wspomnienia są przetwarzane między innymi za pomocą kierowanych ruchów gałek ocznych. Pacjenci nie wpadają przy tym w trans.

Zespół stresu pourazowego (PTSD) można z reguły leczyć ambulatoryjnie. Jeśli jednak ze względu na nasilenie objawów takie warunki okazują się niewystarczające, wskazane może być przyjęcie do kliniki specjalizującej się w leczeniu PTSD. Dotyczy to również sytuacji, gdy osoba dotknięta tym zaburzeniem potrzebuje specjalnej przestrzeni zapewniającej bezpieczeństwo.

Procedury i warunki organizacyjne wyjaśniono w artykule poświęconym psychoterapii. Leki mogą w określonych sytuacjach stanowić uzupełnienie psychoterapii. Wsparcie farmakologiczne może polegać na stosowaniu leków przeciwdepresyjnych; często minie kilka tygodni, zanim odczuwalne będą efekty. Szczególną ostrożność należy zachować w przypadku leków nasennych i uspokajających z grupy benzodiazepin.

Przebieg zespołu stresu pourazowego różni się w zależności od osoby. Objawy mogą ustąpić, utrzymywać się przez dłuższy czas lub wykazywać wahania w nasileniu. Jeśli utrzymują się przez długi czas, przebieg choroby może przybrać charakter przewlekły. Samo zdarzenie wywołujące nie pozwala na wiarygodne przewidywanie dalszego rozwoju choroby.

Według danych zamieszczonych na stronie stowarzyszenia specjalistycznego około połowa osób z PTSD wraca do zdrowia nawet bez leczenia. Nie daje to jednak gwarancji spontanicznej poprawy.

Leczenie może być wskazane nawet wtedy, gdy osoba dotknięta zaburzeniem nadal w pewnym stopniu radzi sobie z codziennym życiem. Ma ono na celu ukierunkowaną pracę nad objawami i ich skutkami. To, czy i jak szybko nastąpi poprawa, zależy od osobistej sytuacji i indywidualnego przebiegu choroby.

Bezpośrednio po traumatycznym przeżyciu pomocne jest przede wszystkim niezawodne wsparcie emocjonalne i praktyczne. Bliscy mogą uważnie słuchać, traktować uczucia poważnie i pomagać w konkretnych codziennych zadaniach. Osoba dotknięta tym problemem powinna w miarę możliwości sama decydować, z jakiego wsparcia skorzysta.

Opieki psychologicznej po traumatycznym przeżyciu nie należy narzucać. Podczas wczesnego debriefingu psychologicznego zdarzenie jest omawiane w krótkim czasie i w uporządkowany sposób. Badania wykazały, że podejście to nie zmniejsza ryzyka wystąpienia zespołu stresu pourazowego (PTSD) w przyszłości. Należy zatem odróżnić je od wsparcia dostosowanego do życzeń osoby dotkniętej traumą.

Niektórym osobom może pomóc wczesna terapia psychoterapeutyczna po traumatycznym przeżyciu. Potrzeba takiej terapii zależy od dolegliwości, poziomu stresu oraz życzenia osoby dotkniętej traumą. Troskliwe wsparcie społeczne może ułatwić dostęp do pomocy, nie zastępuje jednak profesjonalnego leczenia.

Ocena specjalistyczna zależy od czasu trwania i skutków dolegliwości. Aby postawić diagnozę zespołu stresu pourazowego (PTSD), objawy muszą utrzymywać się dłużej niż cztery tygodnie i ograniczać sprawność funkcjonowania.

W przypadku myśli samobójczych konieczne jest podjęcie natychmiastowych działań. Jeśli osoba dotknięta problemem wyraża takie myśli, należy niezwłocznie zwrócić się o pomoc medyczną. W przypadku ostrego zagrożenia samobójczego bliscy powinni zorganizować profesjonalną pomoc.

Bliscy powinni poważnie traktować wypowiedzi dotyczące samobójstwa.

Co oznaczają skróty PTBS i PTSD?

PTBS to skrót od zespołu stresu pourazowego. Angielska nazwa brzmi „Posttraumatic Stress Disorder” i jest skracana do PTSD. Oba terminy odnoszą się do tej samej choroby.

Jak rozpoznać, czy moje dolegliwości mogą wskazywać na PTBS?

Do możliwych objawów należą zwiększona czujność, silna drżliwość oraz zaburzenia snu. Mogą również wystąpić retrospekcje, nawracające koszmary senne lub wyraźne unikanie pewnych sytuacji. Czy rzeczywiście mamy do czynienia z PTBS, można ustalić jedynie w drodze specjalistycznej diagnozy.

Jak długo objawy muszą utrzymywać się, aby można było postawić diagnozę?

Decydujące znaczenie ma czas trwania dłuższy niż cztery tygodnie oraz ograniczenia w ważnych obszarach życia. W przypadku silnego obciążenia osoby dotknięte tą chorobą nie muszą czekać do upływu tego okresu, zanim zwrócą się o pomoc.

Od jakiego leczenia należy zacząć w przypadku PTSD?

W pierwszej kolejności należy zaproponować psychoterapię skoncentrowaną na traumie. Leki mogą stanowić wsparcie w określonych sytuacjach, ale nie mogą jej zastąpić.

Kiedy PTSD można leczyć w klinice?

Klinika wchodzi w grę przede wszystkim wtedy, gdy dolegliwości są zbyt silne, by można je było leczyć ambulatoryjnie. Również potrzeba zapewnienia specjalnej przestrzeni ochronnej może przemawiać za przyjęciem na oddział szpitalny. Z reguły jednak możliwe jest leczenie ambulatoryjne.

Czy zespół stresu pourazowego (PTSD) może ustąpić bez leczenia?

Wyzdrowienie bez terapii jest możliwe. Strona stowarzyszenia specjalistycznego podaje, że około połowa osób z zespołem stresu pourazowego wraca do zdrowia nawet bez leczenia. Nie pozwala to jednak przewidzieć indywidualnego przebiegu choroby. Dla postawienia diagnozy decydujące znaczenie mają czas trwania objawów oraz ograniczenia w ważnych obszarach życia.

Co mogą zrobić bliscy po traumatycznym przeżyciu?

Bliscy mogą uważnie słuchać, traktować uczucia poważnie i oferować praktyczną pomoc. Nie powinni jednak narzucać pomocy psychologicznej. Jeśli osoba dotknięta zespołem wyraża myśli samobójcze, należy natychmiast zorganizować pomoc medyczną.