Zespół czołowego wyrostka rzepki (kolano skoczka): objawy, leczenie i uprawianie sportu przy bólach kolan

Staw kolanowy jest największym stawem w ludzkim ciele i musi wytrzymywać ogromne obciążenia zarówno w życiu codziennym, jak i podczas uprawiania sportu. Szczególnie u sportowców, którzy często skaczą lub wykonują gwałtowne ruchy zatrzymujące, może dojść do bolesnego przeciążenia ścięgna rzepki. Ten obraz kliniczny jest medycznie określany jako zespół czubka rzepki, ale w krajach anglojęzycznych i wśród sportowców lepiej znany jest jako Jumper's Knee lub kolano skoczka. Choroba objawia się zazwyczaj kłującym bólem kolana bezpośrednio w dolnej części rzepki. To, co początkowo zaczyna się jako lekkie podrażnienie, bez odpowiedniej diagnozy i leczenia może stać się przewlekłe i znacznie ograniczyć wydajność sportową.

Informacje ogólne

Zespół czołowego krawędzi rzepki – zwany również „kolanem skoczka” – powoduje ból w dolnej części rzepki (patelli). Osoby dotknięte tym schorzeniem odczuwają go podczas biegania i innych aktywności sportowych.

Staw kolanowy jest stawem w ludzkim ciele, który podlega największym obciążeniom. Różka kolanowa, zwana w języku fachowym rzepką, wraz z kością udową i piszczelową tworzy tzw. kostny korpus stawowy. Ścięgno rzepki łączy kość piszczelową z dolnym końcem rzepki. Głównym zadaniem tego ścięgna jest przenoszenie siły z podudzia na udo. Dlatego też, zwłaszcza podczas uprawiania sportu, jest ona narażona na ciągłe obciążenia. Reguluje ona rozkład nacisku w stawie kolanowym. Jeśli obciążenie podczas biegania jest nieprawidłowe lub zbyt duże, powoduje to silny ból u osób dotkniętych tym problemem.

© westfotos.de / Fotolia

Różne stopnie nasilenia zespołu szczytu rzepki

Zgodnie z definicją medyczną z 1978 roku zespół szczytu rzepki dzieli się na cztery różne stopnie nasilenia:

• W stopniu I osoby dotknięte tym schorzeniem odczuwają ból w ścięgnie rzepki bezpośrednio po biegu.
• W stopniu II ból pojawia się już na początku biegu. Ból stopniowo ustępuje podczas biegu, ale po jego zakończeniu powraca z taką samą intensywnością.
• W stopniu III osoby dotknięte tym schorzeniem odczuwają ciągły ból, który pojawia się zarówno podczas siedzenia, jak i biegania lub chodzenia.
• W stopniu IV ścięgno rzepki jest całkowicie zerwane, przez co osoby dotknięte tym schorzeniem nie są już w stanie wyprostować stawu kolanowego bez pomocy.

Jakie objawy wywołuje zespół czołowego wyrostka rzepki?

W przypadku dużego obciążenia stawu kolanowego, np. podczas maratonu lub skoków, może pojawić się ból uciskowy pod rzepką. W zależności od stopnia zaawansowania dolegliwości są odczuwalne tylko podczas rozgrzewki i ustępują tymczasowo wraz ze wzrostem obciążenia, aż do momentu, gdy po sesji treningowej znów stają się odczuwalne.

W przypadku znacznego nasilenia dolegliwości są odczuwalne podczas wszystkich sytuacji obciążających. W szczególnie ciężkich przypadkach ból w ścięgnie rzepki może utrzymywać się w sposób trwały (przewlekły). W przypadku zespołu czołowego rzepki rozprostowanie stawu kolanowego przy oporze często powoduje ból.

Jakie są możliwe przyczyny wystąpienia zespołu czoła rzepki?

Zespół czołowego krawędzi rzepki jest spowodowany przeciążeniem ścięgna rzepki (ścięgna rzepkowego) w wyniku nietypowych, powtarzających się lub gwałtownych obciążeń rozciągających. Istnieją zarówno czynniki wewnętrzne, jak i zewnętrzne, które mogą wywołać tzw. „kolano skoczka”.

Czynniki zewnętrzne

Należą do nich odpowiednie – najczęściej sportowe – aktywności, które często są przyczyną dolegliwości. Szczególnie w sportach skokowych dochodzi do maksymalnego obciążenia ścięgna rzepki, dlatego też sporty takie jak koszykówka, skok w dal lub wzwyż, a także siatkówka są potencjalnymi czynnikami wywołującymi zespół czołowego wyrostka rzepki. Z tego powodu zespół ten znany jest również pod potoczną nazwą „kolano skoczka”.

W przypadku zespołu czołowego rzepki istotne znaczenie ma to, jak intensywne lub nietypowe było obciążenie kolana. Zespół czołowego rzepki może więc wystąpić również podczas

• podnoszeniu ciężarów,
• gry w tenisa,
• jazdy na rowerze lub
• biegania po twardym podłożu

.

Czynniki wewnętrzne

Wysokie położenie rzepki również sprzyja wystąpieniu zespołu czołowego rzepki, podobnie jak wrodzona słabość więzadeł lub zmniejszona elastyczność mięśni nóg.

Jak zdiagnozować zespół szczytu rzepki?

Lekarz, zazwyczaj ortopeda lub traumatolog sportowy, najpierw zapyta pacjenta o jego nawyki sportowe. Uprawianie sportów skokowych, kulturystyka lub bieganie po twardym podłożu sugerują, że dolegliwości mogą wynikać z zespołu czołowego rzepki.

Kolejne badanie fizykalne często wykazuje ból przy ucisku nad czubkiem rzepki. Równie charakterystyczne jest to, że ruch prostowania podudzia przy oporze powoduje ból u pacjenta. Raczej rzadkimi objawami zespołu czubka rzepki są widoczne obrzęki lub zaczerwienienia. Niektórzy pacjenci zgłaszają również ból po dłuższym siedzeniu, na przykład po dłuższych podróżach samochodem.

W niektórych przypadkach staw kolanowy może jednak wyglądać zupełnie normalnie. Wtedy diagnozę wstępną można postawić tylko na podstawie wywiadu z pacjentem.

Badania obrazowe w diagnostyce

Badanie ultrasonograficzne (USG) jest prostą i bezbolesną dla pacjenta metodą diagnozowania kolana skoczka. Aby lekarz mógł prawidłowo ocenić ewentualne zmiany, zawsze bada również (rzekomo) zdrową stronę przeciwległą. Typowe zmiany w przypadku kolana skoczka, które można rozpoznać w badaniu ultrasonograficznym, to na przykład: 

• nierównomierną strukturę ścięgien,
• pogrubienia ścięgien oraz
• nieregularnie ograniczona tkanka ślizgowa ścięgien.

Zdjęcia rentgenowskie nie są pomocne w przypadku kolana skoczka i służą jedynie wykluczeniu innych schorzeń kolana.

Za pomocą rezonansu magnetycznego (MRI) lekarz może jednak bardzo dokładnie zlokalizować obszar dotknięty zmianami zwyrodnieniowymi. Ponadto MRI jest pomocne w diagnostyce różnicowej. Dzięki temu często już na podstawie badania MRI można wykluczyć, czy dolegliwości są spowodowane artrozą kolana.

Jak przebiega leczenie zespołu szczytowego rzepki?

Jeśli pacjent odczuwa ból podczas biegania, warto przerwać lub zakończyć trening i zgłosić się do lekarza. Lekarze i pacjenci mają do dyspozycji następujące metody leczenia „kolana skoczka”:

Rozciąganie

Regularne rozciąganie mięśni ud pozwala zmniejszyć napięcie w okolicy rzepki. Stosowanie gorących lub zimnych okładów poprawia ponadto ukrwienie w okolicy przyczepu ścięgna, co poprawia odżywienie ścięgna nad rzepką.

Fizjoterapia

Leczenie fizjoterapeutyczne jest możliwe zwłaszcza we wczesnych stadiach choroby. W tym przypadku wskazana jest terapia falami uderzeniowymi i ultradźwiękami, a także elektroterapia lub terapia manualna. Fizjoterapeuta najpierw zapyta pacjenta o dolegliwości, a następnie, w zależności od stopnia zaawansowania choroby, wybierze odpowiednie opcje terapeutyczne i na tej podstawie opracuje indywidualny plan leczenia.

Aquajogging

Zajęcia aquajoggingu są dobrym rozwiązaniem w przypadku już wyraźnych objawów bólowych. W wodzie zmniejsza się ciężar kończyn i często można nawet wykonywać skoki bez bólu.

Leczenie farmakologiczne

W celu złagodzenia bólu podczas ostrego epizodu pomocne mogą być dostępne w handlu środki przeciwbólowe. W każdym razie należy jednak wcześniej zgłosić się do lekarza, choćby po to, aby dokładnie zdiagnozować przyczynę występowania bólu. Ponadto środki przeciwbólowe nie są zalecane do długotrwałej terapii.

Zabiegi chirurgiczne jako opcja leczenia

W przypadku zespołu czubka rzepki zabiegi chirurgiczne powinny zawsze stanowić ostateczność, mającą na celu umożliwienie pacjentowi życia bez dolegliwości lub przywrócenie jego sprawności sportowej. Podczas takiego zabiegu chirurgicznego najpierw usuwa się stan zapalny warstwy tłuszczowej wokół ścięgna rzepki. Odpowiadające im obszary ścięgna są wycinane, a nieprawidłowe naczynia krwionośne poddawane zabiegowi obliteracji. Zabieg może być przeprowadzony metodą otwartą lub minimalnie inwazyjną, w znieczuleniu miejscowym lub ogólnym.

Jak zapobiegać zespołowi czołowego kości rzepki?

Najlepszym sposobem zapobiegania zespołowi czołowego kości rzepki jest regularne rozciąganie mięśni po bieganiu. Dzięki temu zmniejsza się napięcie mięśni w udzie. Ponadto niezwykle ważne jest dokładna rozgrzewka przed bieganiem oraz umiarkowane zwiększanie intensywności treningu w trakcie treningu. Równie ważne jest zapewnienie organizmowi wystarczającej ilości czasu na regenerację pomiędzy poszczególnymi sesjami treningowymi – niezależnie od uprawianej dyscypliny sportowej.

Osoby z nadwagą powinny również rozważyć redukcję masy ciała. Niższa masa ciała zmniejsza obciążenie ścięgna rzepki oraz stawów kolanowych, dzięki czemu dolegliwości występują rzadziej – lub przynajmniej są mniej dotkliwe.

FAQ: 8 najważniejszych pytań dotyczących zespołu rzepki (kolano skoczka)

Jakie są typowe objawy zespołu szczytu rzepki?

Charakterystycznym objawem wiodącym jest miejscowy ból kolana bezpośrednio w dolnej części rzepki, czyli w tak zwanym czubku rzepki. We wczesnych stadiach ból ten pojawia się zazwyczaj jako ból początkowy na początku aktywności sportowej i ustępuje po fazie rozgrzewki. W miarę postępu choroby ból utrzymuje się również podczas wysiłku fizycznego i może być odczuwalny nawet w codziennym życiu, na przykład podczas wchodzenia po schodach lub po długim siedzeniu z ugiętymi nogami. Często obszar ten jest wrażliwy na ucisk i może być widoczny niewielki obrzęk.

Jakie dyscypliny sportowe zwiększają ryzyko wystąpienia kolana skoczka?

Jak sugeruje nazwa „kolano skoczka”, dotyczy to przede wszystkim dyscyplin sportowych wymagających częstych skoków i lądowań oraz szybkich zmian kierunku. Należą do nich klasycznie siatkówka, koszykówka, skok w dal i skok wzwyż. Jednak również dyscypliny sportowe o dużej intensywności biegania po twardym podłożu lub obciążenia typu „stop-and-go”, takie jak tenis, piłka nożna czy trening fitness, mogą przeciążać ścięgno rzepki i wywoływać dolegliwości.

Jak wygląda leczenie zachowawcze zespołu rzepki?

Leczenie zachowawcze jest prawie zawsze pierwszym krokiem i ma na celu zmniejszenie podrażnienia ścięgna oraz wyeliminowanie przyczyn. Obejmuje to przede wszystkim dostosowanie obciążenia lub tymczasową przerwę w uprawianiu sportu. Dodatkowo stosuje się leki przeciwzapalne, takie jak ibuprofen, oraz środki fizyczne, takie jak okłady z lodu. Kluczowym elementem jest fizjoterapia z ukierunkowanymi ćwiczeniami rozciągającymi i wzmacniającymi przednie mięśnie uda, a także trening ekscentryczny, który zwiększa wytrzymałość ścięgna. Również terapia falami uderzeniowymi okazała się skuteczną metodą stymulującą regenerację tkanki.

Czy można skutecznie zapobiegać zespołowi czołkowi rzepki?

Tak, dzięki ukierunkowanemu treningowi i odpowiedniemu przygotowaniu można znacznie zmniejszyć ryzyko wystąpienia tego schorzenia. Dokładna rozgrzewka przed uprawianiem sportu przygotowuje mięśnie i ścięgna do obciążenia. Regularne rozciąganie mięśni ud i zginaczy bioder zmniejsza napięcie w rzepce. Ponadto ważne jest, aby intensywność treningu zwiększać powoli i zapewnić organizmowi wystarczającą regenerację. Również noszenie odpowiedniego obuwia z dobrą amortyzacją pomaga złagodzić szczytowe obciążenia podczas lądowania po skoku.

Kiedy konieczna jest operacja w przypadku zespołu czołowego rzepki?

Zabieg chirurgiczny rozważa się zazwyczaj dopiero wtedy, gdy wszystkie środki zachowawcze stosowane przez co najmniej trzy do sześciu miesięcy nie przyniosły wystarczającej ulgi w dolegliwościach lub gdy ścięgno wykazuje już wyraźne pęknięcia. Podczas operacji najczęściej usuwa się przewlekle zapalną tkankę w miejscu przyczepu ścięgna, a w razie potrzeby stymuluje się gojenie ścięgna poprzez nacięcia wzdłużne.

Jaka jest różnica między zespołem czołowego krawędzi rzepki a kolanem biegacza?

Chociaż obie choroby powstają w wyniku przeciążenia podczas uprawiania sportu, różnią się one miejscem występowania bólu. W przypadku zespołu czołowego rzepki punkt bólowy znajduje się z przodu, pośrodku, bezpośrednio pod rzepką. W przypadku kolana biegacza, zwanego również zespołem pasma biodrowo-piszczelowego, ból występuje natomiast zazwyczaj po zewnętrznej stronie stawu kolanowego. Przyczyny i metody leczenia różnią się zatem, dlatego ważna jest dokładna diagnoza postawiona przez specjalistę.

Czy bandaże lub taśmy pomagają w leczeniu?

Specjalne bandaże na ścięgno rzepki lub taśmy kinezjologiczne mogą mieć działanie wspomagające. Bandaż wywiera lekki nacisk na ścięgno i może w ten sposób nieco rozłożyć siłę naciągania na przyczepie ścięgna, co wiele osób odczuwa jako złagodzenie bólu. Nie zwalczają one jednak przyczyny przeciążenia, a służą jedynie łagodzeniu objawów i zawsze powinny być łączone z ćwiczeniami fizjoterapeutycznymi.

Jak długo trwa leczenie zespołu czołowego rzepki?

Przebieg leczenia jest bardzo indywidualny i zależy w dużej mierze od stopnia zaawansowania choroby. Jeśli zespół zostanie wcześnie rozpoznany i leczony, wystarczy kilkutygodniowa przerwa w uprawianiu sportu. Jeśli jednak stan zapalny stał się już przewlekły lub występują strukturalne uszkodzenia ścięgna, rehabilitacja może trwać kilka miesięcy. Cierpliwość i dyscyplina podczas wykonywania ćwiczeń mają decydujące znaczenie dla trwałego sukcesu terapii.