Rak pęcherza moczowego – przyczyny, objawy, diagnostyka i możliwości leczenia

Rak pęcherza moczowego, zwany medycznie rakiem pęcherza moczowego, jest nowotworem złośliwym pęcherza moczowego. W Niemczech co roku u kilku tysięcy osób rozpoznaje się raka pęcherza moczowego, przy czym znacznie częściej dotyka on mężczyzn niż kobiety. Ponieważ choroba ta we wczesnych stadiach często nie powoduje wyraźnych objawów, często jest wykrywana dopiero w późnym stadium. Pierwszym sygnałem ostrzegawczym może być krew w moczu, co zawsze powinno zostać zbadane przez lekarza. Do najważniejszych czynników ryzyka należą palenie tytoniu oraz kontakt z szkodliwymi substancjami chemicznymi, na przykład w niektórych zawodach.
Dzięki nowoczesnym metodom diagnostycznym i indywidualnie dostosowanym terapiom szanse na wyleczenie raka pęcherza moczowego znacznie wzrosły. Decydujące znaczenie ma to, czy guz ogranicza się do błony śluzowej, czy też wkrótce wrośnie już w warstwę mięśniową. W wyspecjalizowanych ośrodkach dostępne są obecnie różne opcje leczenia – od endoskopowego usunięcia guza po skojarzone terapie chemioterapeutyczne i immunologiczne.

Rozpoznawanie raka pęcherza moczowego: objawy raka pęcherza moczowego często pojawiają się dopiero w późnym stadium

Pęcherz moczowy jest narządem mięśniowym, którego wnętrze wyściela błona śluzowa. W większości przypadków nowotwór pęcherza powstaje właśnie w tej błonie śluzowej i przez długi czas pozostaje niezauważony. Choroba dotyka znacznie częściej mężczyzn niż kobiety, co sprawia, że rak pęcherza moczowego jest jednym z najczęstszych nowotworów u mężczyzn.

Typowe dolegliwości związane z oddawaniem moczu w starszym wieku mogą być wskazówką, jednak często diagnoza raka pęcherza moczowego jest stawiana wyłącznie na podstawie przypadkowych wyników badań. Około 75 procent osób dotkniętych chorobą ma w momencie pierwszej diagnozy raka pęcherza moczowego we wczesnym stadium, w którym guz jest jeszcze ograniczony do błony śluzowej – w tym przypadku szanse na skuteczne leczenie są szczególnie wysokie.

Jednak w około 25 procentach przypadków występuje już zaawansowany rak pęcherza moczowego, w którym guz przebił warstwę mięśniową pęcherza i częściowo rozrasta się do sąsiednich narządów, takich jak prostata lub macica. Te stadia raka pęcherza moczowego wymagają zazwyczaj intensywniejszej terapii.

Przyczyny i czynniki ryzyka

Dokładne przyczyny raka pęcherza moczowego nie zostały dotychczas w pełni wyjaśnione. Znanych jest jednak kilka czynników ryzyka raka pęcherza moczowego, które znacznie zwiększają ryzyko zachorowania. Na pierwszym miejscu znajduje się palenie tytoniu, w tym bierne palenie: eksperci szacują, że 30 do 70 procent wszystkich nowotworów pęcherza moczowego wynika właśnie z tego.

Inne czynniki ryzyka to zagrożenia zawodowe – w szczególności

• powtarzający się kontakt z substancjami niebezpiecznymi, takimi jak rozpuszczalniki organiczne, dlatego w niektórych przypadkach rak pęcherza moczowego jest uznawany za chorobę zawodową
• przewlekłe stany zapalne, takie jak zapalenie pęcherza
• zakażenia wywołane przez określone patogeny / choroby przenoszone drogą płciową (np. schistosomatoza lub gonokoki (-> patogeny rzeżączki)), które sprzyjają powstawaniu nowotworu
• leki, takie jak cyklofosfamid, stosowany w terapii nowotworowej

mogą zwiększać ryzyko zachorowania na raka pęcherza moczowego.

Rak pęcherza moczowego jako choroba zawodowa: częsty kontakt z substancjami ryzykownymi

Według analiz największe ryzyko zawodowe zachorowania na raka pęcherza dotyczy określonych grup zawodowych. Szczególnie narażeni są

• pracownicy przemysłu metalowego
• żołnierze
• pracownicy sprzątający
• malarze
• fryzjerzy 
• Pracownicy przemysłu gumowego.

W ich przypadku kontakt z aminami aromatycznymi i wielopierścieniowymi węglowodorami aromatycznymi powoduje znacznie zwiększone ryzyko zachorowania na raka pęcherza moczowego. Substancje te występują między innymi w ropie naftowej, paliwach, sadzy, smołach, dymie tytoniowym, barwnikach, wyrobach gumowych, rozpuszczalnikach i plastyfikatorach.

Również inne grupy zawodowe – na przykład 

• pracownicy browarów
• elektrycy
• strażacy
• pracownicy służby zdrowia
• pracownicy wielkiego pieca
• kelnerzy

mogą być narażeni. W takich przypadkach rak pęcherza moczowego jest uznawany za chorobę zawodową, ponieważ związek między narażeniem a chorobą jest dobrze udokumentowany medycznie. Dla pacjentów z rakiem pęcherza moczowego, którzy byli narażeni zawodowo, ma to również znaczenie przy ocenie uprawnień do renty i ubezpieczenia.

Objawy raka pęcherza moczowego: krew w moczu jako sygnał ostrzegawczy

Rak pęcherza moczowego na początku jest prawie niewyczuwalny i dlatego trudno go wykryć. Do pierwszych objawów raka pęcherza moczowego należy tzw. krwiomocz – czyli obecność krwi w moczu. Ten sygnał ostrzegawczy należy zawsze traktować poważnie, ponieważ może on wskazywać na raka pęcherza moczowego i bezwzględnie wymaga badania lekarskiego.

Jednak krew w moczu może również występować w przypadku innych schorzeń, takich jak kamica nerkowa, zapalenie pęcherza moczowego lub ciężkie infekcje dróg moczowych. Dlatego ważne jest, aby wyjaśnić przyczynę u lekarza, aby wcześnie wykryć raka pęcherza moczowego.

Do innych typowych objawów raka pęcherza moczowego należą:

• bezbolesna krwiomocz (obecność krwi w moczu)
• częste parcie na mocz
• dolegliwości podczas oddawania moczu
• uczucie ucisku na pęcherz

W przypadku raka pęcherza moczowego ból pojawia się zazwyczaj dopiero w zaawansowanym stadium, gdy guz wrośnie już głęboko w warstwę mięśniową.

Diagnoza raka pęcherza moczowego: ważne badania i procedury

Podejrzenie raka pęcherza moczowego jest dla większości osób szokiem, ale zawsze musi zostać potwierdzone lub wykluczone poprzez celowe badanie. Ponieważ jak dotąd nie ma niezawodnego szybkiego testu moczu lub krwi, cystoskopia jest uważana za złoty standard.

Urolog najpierw zbiera wywiad, aby wyjaśnić czynniki ryzyka, takie jak palenie tytoniu lub zagrożenia zawodowe, a następnie bada okolice nerek i pęcherza. Paski do badania moczu mogą wykryć ukrytą krew w moczu – jest to ważna wskazówka wskazująca na możliwe raka pęcherza moczowego. Również zmienione wyniki badań krwi lub specjalne markery nowotworowe w moczu (np. NMP 22, BTA stat lub ImmunoCyt) mogą dostarczyć wskazówek, ale same w sobie nie są wystarczające.

Najważniejszym badaniem pozostaje cystoskopia, która zazwyczaj przebiega bezboleśnie. Polega ona na wprowadzeniu cienkiego endoskopu przez cewkę moczową do pęcherza, dzięki czemu specjalista może bezpośrednio ocenić błonę śluzową i rozpoznać ewentualne ogniska nowotworowe. Aby potwierdzić diagnozę, często wykonuje się biopsję: lekarz pobiera tkankę, która jest następnie badana w laboratorium. W ten sposób można określić typ nowotworu i stopień zaawansowania raka pęcherza moczowego – jest to ważna podstawa do zaplanowania indywidualnego, najlepszego możliwego leczenia raka pęcherza moczowego.

Zdjęcie błony śluzowej pęcherza moczowego wykonane podczas cystoskopii (cytoskopii) © Dzięki uprzejmości dr med. Roberta Hefty'ego, Urologia, Kliniki Heidenheim.

W przypadku zaawansowanego raka pęcherza moczowego, w którym guz wrosł już w warstwę mięśniową, zazwyczaj przeprowadza się szybką operację. Podczas zabiegu pęcherz moczowy jest całkowicie usuwany w specjalistycznej klinice – zabieg ten nazywa się radykalną cystektomią.

Następnie kluczową rolę odgrywa opieka pooperacyjna. Za pomocą technik obrazowania, takich jak rentgen lub tomografia komputerowa, sprawdza się, czy w przypadku raka pęcherza moczowego powstały przerzuty. Występują one szczególnie często w węzłach chłonnych, wątrobie, płucach lub kościach i znacznie pogarszają rokowanie w przypadku raka pęcherza moczowego.

Leczenie raka pęcherza moczowego: jakie są możliwości terapeutyczne?

Formy leczenia we wczesnym stadium

Leczenie raka pęcherza moczowego zależy w dużej mierze od rodzaju nowotworu, jego stadium i dokładnej lokalizacji. Z medycznego punktu widzenia rozróżnia się raka powierzchownego pęcherza moczowego i raka naciekającego pęcherza moczowego.

Jeśli jest to mały, ograniczony lokalnie nowotwór, zazwyczaj usuwa się go metodą minimalnie inwazyjną poprzez cystoskopię. Zabieg jest bezbolesny i odbywa się w znieczuleniu miejscowym. W zależności od tego, czy brzegi cięcia są wolne od nowotworu, może być konieczny drugi zabieg.

W wielu przypadkach po zabiegu następuje chemioterapia raka pęcherza moczowego, którą podaje się miejscowo bezpośrednio do pęcherza. Dzięki temu skutki uboczne są zazwyczaj niewielkie. Dodatkowo w leczeniu raka pęcherza moczowego pomocna może być immunoterapia z użyciem BCG (preparatu tuberkulinowego), która zapobiega nawrotom choroby.

Ponieważ ryzyko nawrotu raka pęcherza moczowego jest wysokie, kluczowe znaczenie mają regularne badania kontrolne. Szczególnie w pierwszych miesiącach po terapii kontrole odbywają się mniej więcej co trzy miesiące.

Terapie w zaawansowanym stadium

W przypadku zaawansowanego raka pęcherza moczowego, który rozprzestrzenił się już do warstwy mięśniowej, schemat leczenia wygląda zupełnie inaczej. W takich przypadkach wykonuje się rozległą operację raka pęcherza moczowego, podczas której usuwa się cały pęcherz oraz sąsiadujące węzły chłonne. Są one uważane za preferowane miejsca wczesnych przerzutów do węzłów chłonnych.

Do możliwych następstw należą zaburzenia libido oraz nietrzymanie moczu zarówno u mężczyzn, jak i u kobiet. Następnie zazwyczaj konieczna jest systemowa chemioterapia raka pęcherza moczowego, która jednak może wiązać się ze znacznymi skutkami ubocznymi.

W ostatnich latach skuteczna okazała się również systemowa immunoterapia raka pęcherza moczowego z wykorzystaniem nowoczesnych inhibitorów punktów kontrolnych, takich jak pembrolizumab lub niwolumab. Leki te pomagają układowi odpornościowemu w ukierunkowanym ataku na nowotwór.

W celu poprawy jakości życia u niektórych pacjentów tworzy się neopęcherz z tkanki jelita cienkiego. Alternatywnie można utworzyć sztuczne ujście moczu (przewód jelita krętego) z workiem zbiorczym, aby częściowo przywrócić kontrolę nad oddawaniem moczu.

Koniugaty przeciwciał z substancjami czynnymi w leczeniu raka pęcherza moczowego

Od 2022 roku po raz pierwszy dostępny jest koniugat przeciwciała z substancją czynną w leczeniu raka pęcherza moczowego. Stosuje się go zwłaszcza w przypadku raka pęcherza moczowego z przerzutami, gdy wcześniejsza chemioterapia lub immunoterapia nie były wystarczająco skuteczne lub nie są możliwe ze względu na silne skutki uboczne terapii raka pęcherza moczowego. Ta terapia celowana łączy działanie przeciwciał z lekiem chemioterapeutycznym, umożliwiając w ten sposób ukierunkowaną walkę z komórkami nowotworowymi.

Poradnictwo psychologiczne i terapia 

Oprócz leczenia medycznego duże znaczenie ma również wsparcie psychiczne. Wielu pacjentów z rakiem pęcherza czerpie korzyści z towarzyszącego wsparcia psychologicznego, takiego jak to oferowane w ramach psychoonkologii. Tam nie tylko osoby dotknięte rakiem pęcherza, ale także ich bliscy otrzymują profesjonalną pomoc w radzeniu sobie z diagnozą i jej konsekwencjami.

Również grupy wsparcia dla osób z rakiem pęcherza moczowego oferują możliwość wymiany doświadczeń z innymi osobami dotkniętymi tą chorobą. Wiele specjalistycznych klinik i ośrodków onkologicznych dysponuje odpowiednią ofertą, która zapewnia pacjentom i ich bliskim cenne wsparcie.

Rokowanie i opieka po leczeniu raka pęcherza moczowego

Im wcześniej wykryty zostanie nowotwór i im niższy jest stopień zaawansowania, tym większe są szanse na wyleczenie raka pęcherza moczowego. Niemniej jednak okazuje się, że rak pęcherza moczowego często nawraca już po kilku latach.

Taki nawrót raka pęcherza moczowego lub tworzenie się przerzutów w węzłach chłonnych, narządach lub szkielecie znacznie pogarsza rokowanie w przypadku raka pęcherza moczowego. Dlatego regularne badania kontrolne mają kluczowe znaczenie dla wczesnego wykrycia nawrotów i umożliwienia ich terminowego leczenia.

FAQ

1. Jakie pierwsze objawy mogą wskazywać na raka pęcherza moczowego?
Do najczęstszych objawów raka pęcherza moczowego należy obecność krwi w moczu (krwiomocz), często bez bólu. Mogą również wystąpić nasilone parcie na mocz, dolegliwości podczas oddawania moczu lub uczucie ucisku w pęcherzu. Ponieważ objawy te mogą mieć również inne przyczyny, ważne jest przeprowadzenie badań lekarskich w celu wczesnego wykrycia raka pęcherza moczowego.

2. Jak diagnozuje się raka pęcherza moczowego?
Najważniejszym krokiem w rozpoznaniu raka pęcherza moczowego jest cystoskopia. Podczas tego badania urolog może bezpośrednio ocenić błonę śluzową pęcherza i w razie potrzeby pobrać próbkę tkanki (biopsję). Dodatkowo stosuje się badania moczu, badania krwi oraz badania obrazowe, takie jak tomografia komputerowa (CT) lub rezonans magnetyczny (MRI), w celu określenia stopnia zaawansowania raka pęcherza moczowego.

3. Jakie są możliwości leczenia raka pęcherza moczowego?
Leczenie raka pęcherza moczowego zależy od rodzaju nowotworu i stopnia zaawansowania. We wczesnym stadium nowotwór często usuwa się metodą minimalnie inwazyjną, zazwyczaj w połączeniu z miejscową chemioterapią lub immunoterapią. W przypadku zaawansowanego raka pęcherza moczowego może być konieczna radykalna cystektomia (usunięcie pęcherza moczowego). Dodatkowo stosuje się systemową chemioterapię i immunoterapię, a także nowe metody, takie jak koniugaty przeciwciał z substancjami czynnymi.

4. Jakie jest rokowanie w przypadku raka pęcherza moczowego?
Szanse na wyleczenie raka pęcherza moczowego są największe, gdy nowotwór zostanie wykryty wcześnie i nie wniknął jeszcze w warstwę mięśniową. Jednak nawroty raka pęcherza moczowego są częste, dlatego bardzo ważne są regularne badania kontrolne. Jeśli pojawią się przerzuty do węzłów chłonnych, wątroby, płuc lub kości, rokowanie w przypadku raka pęcherza moczowego znacznie się pogarsza.