Walka z rakiem za pomocą immunoterapii jest w medycynie określana również jako immunoonkologia.
Ludzki układ odpornościowy bardzo skutecznie zwalcza obce i szkodliwe komórki. Z reguły rozpoznaje i zwalcza również komórki nowotworowe. Jednak w niektórych przypadkach ten naturalny mechanizm samoleczenia organizmu przestaje działać.
Dzieje się tak na przykład wtedy, gdy komórki nowotworowe i ich cechy powierzchniowe uległy znacznym zmianom. Komórki odpornościowe nie są wtedy w stanie ich rozpoznać. Komórki nowotworowe mogą również wytwarzać cząsteczki obronne, które sygnalizują układowi odpornościowemu, że są nieszkodliwe. W ten sposób unikają działania układu odpornościowego.
W obu przypadkach układ odpornościowy nie reaguje już na złośliwe komórki nowotworowe, a guz może rosnąć.
Zadaniem immunoterapii jest pokazanie układowi odpornościowemu, które komórki musi zniszczyć. W ten sposób organizm sam zwalcza nowotwór.
Dzięki immunoterapii komórki odpornościowe są w stanie samodzielnie zwalczać złośliwe komórki nowotworowe © Juan Gärtner | AdobeStock
Inhibitory punktów kontrolnych
Inhibitory punktów kontrolnych to przeciwciała. Hamują one określone sygnały komunikacyjne między komórką nowotworową a komórką odpornościową. Najczęściej są to sygnały, które umożliwiają komórce nowotworowej dezaktywację komórek odpornościowych i w ten sposób uniknięcie odpowiedzi immunologicznej.
Najbardziej znane są tutaj układ PD-1/PD-L1 oraz CTLA-4 jako cząsteczki powierzchniowe. Przeciwciała, które działają np. jako inhibitory PD-1, blokują hamowanie komórek odpornościowych przez nowotwór. Dzięki temu komórki odpornościowe pozostają aktywne i mogą atakować komórki nowotworowe.
Inhibitory punktów kontrolnych są obecnie dopuszczone do stosowania w następujących nowotworach:
Niektóre zezwolenia są jednak związane z tzw. statusem PD-1-dodatnim pacjentów. Oznacza to, że osoby dotknięte chorobą muszą wykazywać obecność określonych cząsteczek powierzchniowych na komórkach nowotworowych. Tylko wtedy układ odpornościowy może pozytywnie reagować na hamowanie punktów kontrolnych.
Zastosowanie immunoterapii z użyciem inhibitorów punktów kontrolnych jest ustalane indywidualnie dla każdego pacjenta. Zależy to również od ewentualnych wcześniejszych terapii.
Terapia komórkami CAR-T
W terapii komórkami CAR-T pobiera się od pacjenta komórki T i modyfikuje je genetycznie poza organizmem. Komórki te otrzymują sztuczny receptor komórek T. Umożliwia on wiązanie się z określonymi komórkami nowotworowymi pacjenta i wywołanie w ten sposób reakcji immunologicznej. Następnie pacjent otrzymuje z powrotem zmodyfikowane komórki CAR-T w postaci „leku”.
Dzięki tym nowym komórkom T układ odpornościowy może rozpoznać złośliwe komórki nowotworowe i zwalczać je.
Cytokiny
Cytokiny są jedną z najbardziej znanych terapii immunologicznych w onkologii. Cytokiny to małe cząsteczki podobne do hormonów. Są one wymieniane między komórkami odpornościowymi w celu przekazywania informacji lub sterowania aktywnością komórek.
Dodanie określonych cytokin pozwala wzmocnić odpowiedź immunologiczną, np. na komórki nowotworowe.
Jednym z obszarów badań w onkologii, nad którym obecnie bardzo intensywnie się pracuje, są szczepionki przeciwnowotworowe. Zasadniczo działają one podobnie jak szczepionka przeciw grypie. Układ odpornościowy jest profilaktycznie przygotowywany do zwalczania określonych komórek.
W przypadku nowotworu przeciwciała wiążą się ze specjalnymi cząsteczkami powierzchniowymi guza. Podobnie jak latarnia morska, przyciągają one kolejne komórki odpornościowe, które następnie niszczą komórki nowotworowe.
Taka szczepionka jest z powodzeniem stosowana od lat. STIKO zaleca szczepienie przeciwko wirusom brodawczaka ludzkiego (HPV) dla chłopców i dziewcząt w wieku od 9 do 17 lat. Zapobiega ona zakażeniom wirusami HPV wywołującymi nowotwory, które są odpowiedzialne między innymi za
.
Już sama nazwa wskazuje, że immunoterapie oddziałują na ludzki układ odpornościowy. Nie można przy tym wykluczyć wpływu na wiele innych reakcji immunologicznych. Reakcja immunologiczna zostaje aktywowana, a ważne mechanizmy kontrolne są tymczasowo wyłączone. Układ odpornościowy może na przykład zareagować zbyt gwałtownie i uszkodzić również zdrowe tkanki.
Typowe są objawy grypopodobne, takie jak
- gorączką,
- bólem głowy i kończyn,
- dreszcze,
- osłabieniem lub
- zmęczenie.
Może jednak również dojść do
- obrzęków (nagromadzenie wody w tkankach),
- biegunki lub
- zwiększonej podatności na infekcje
.
Bardzo rzadko występują również ciężkie działania niepożądane o charakterze alergicznym lub zapalnym. W pojedynczych przypadkach doprowadziły one już do zgonów.
Immunoonkologia otwiera przed niektórymi pacjentami dodatkową opcję leczenia. Jednak immunoterapia nie jest panaceum na raka. Jej skuteczność zależy w dużym stopniu
- od indywidualnego stanu zdrowia pacjenta,
- od danego nowotworu, a także
- od ewentualnych wcześniejszych terapii
.
Terapie immunologiczne powodują mniej poważnych skutków ubocznych niż konwencjonalne terapie przeciwnowotworowe, np. radioterapia czy chemioterapia.
Ponadto w większości przypadków immunoterapie są skuteczniejsze w zwalczaniu nowotworu niż chemioterapia. Chemioterapia zawsze uszkadza również zdrowe komórki i tkanki.
Terapie immunologiczne są obecnie rutynowo stosowane w wyspecjalizowanych ośrodkach onkologicznych oraz klinikach uniwersyteckich. W placówkach lokalnych wyspecjalizowani lekarze mogą monitorować terapie i przejąć opiekę nad pacjentami w trybie ambulatoryjnym.
Ze względu na szeroki zakres chorób onkologicznych zaangażowanych jest wiele różnych dyscyplin specjalistycznych. Należą do nich m.in.
