Koślawe i szpotawe nogi (kod ICD dla obu schorzeń: Q74.15) to wady ustawienia kolan. Koślawe nogi nazywane są również genu valgum lub postawą koślawą. W przypadku koślawych nóg kąt między podudziem a środkiem ciała wynosi ponad 185°. Zjawisko to określa się również jako zgięcie kolanowe.
Natomiast u osób z kośmiotem (genu varum) nogi są szeroko rozstawione na wysokości kolan. Kolana nie stykają się więc nawet przy zamkniętych nogach.
Porównanie koślawych i szpotawych nóg z normalną, zdrową postawą nóg © Double Brain / Fotolia
Zarówno koślawe, jak i szpotawe nogi rzadko są wrodzone. Wady postawy pojawiają się najczęściej w dzieciństwie, często w wyniku niedoboru witaminy D (krzywicy) w okresie niemowlęcym. Organizm sam wytwarza witaminę D, niezbędną do zdrowego wzrostu kości. Niedobór wynika na przykład z wrodzonej wady lub jest skutkiem zbyt małej ekspozycji na światło słoneczne.
Bez wystarczającej ilości witaminy D kości nie stają się wystarczająco twarde. Nie są w stanie utrzymać rosnącego ciężaru ciała, co z biegiem lat prowadzi do powstania koślawych lub szpotawych nóg.
Wady postawy pojawiają się po raz pierwszy między pierwszym a piątym rokiem życia.
Ponadto koślawe i szpotawe nogi mogą być skutkiem płaskostopia lub stopy koślawiej. W tym przypadku stopy przyjmują pochyłą pozycję względem kolan. Wadliwe ułożenie stóp powoduje więc w dłuższej perspektywie dodatkowe wadliwe ułożenie stawów kolanowych.
U dorosłych koślawe i szpotawe nogi pojawiają się prawie wyłącznie po wypadku. Inną przyczyną jest długotrwałe siedzenie w określonej pozycji. Typowym przykładem jest tu dżokej, który z powodu częstego siedzenia na koniu rozwija wyraźnie widoczne koślawe kolana.
Inne, choć raczej rzadkie przyczyny wad postawy stawów kolanowych to:
Koślawe i szpotawe nogi są powszechnie uważane przede wszystkim za wadę kosmetyczną. Osoby dotknięte tym problemem cierpią jednak również na bóle stawów. Bóle mogą nasilać się podczas deszczowej i zimnej pogody lub przy zmianie pogody.
Do tego dochodzą problemy z postawą, które mają negatywny wpływ na inne stawy (np. na staw biodrowy). Nierównomierne obciążenie struktur stawowych powoduje nadmierne zużycie chrząstki, kości i łąkotek. Zwiększa to ryzyko wystąpienia artrozy stawu kolanowego (tzw. gonartrozy) lub uszkodzenia łąkotki. U dzieci często dochodzi również do zaburzeń wzrostu.
Koślawe i szpotawe nogi nie zawsze są widoczne na pierwszy rzut oka. Zwłaszcza gdy wada postawy nie jest jeszcze mocno widoczna, chód często nie budzi żadnych podejrzeń. To kolejny powód, dla którego warto regularnie zabierać dzieci do lekarza, aby móc podjąć działania na wczesnym etapie. Lekarz może wykonać różne pomiary i potwierdzić diagnozę za pomocą zdjęcia rentgenowskiego.
Warto zwracać uwagę na ewentualne wady postawy już u dzieci. Należy regularnie zabierać dziecko na badania kontrolne do pediatry.
Początkowo wady postawy są zazwyczaj tylko obserwowane, ponieważ możliwe jest ich samoistne cofnięcie się. W wielu przypadkach stosuje się również
- wkładki do butów,
- szyn nocnych lub
- fizjoterapii
.
Jeśli te środki okażą się niewystarczające, rozważa się zabieg operacyjny – jednak dopiero pod koniec okresu wzrostu.
Korygowanie wad postawy jest ważne, aby uniknąć długotrwałych uszkodzeń stawów, które mogą wiązać się z dożywotnim bólem kolan. Bez terapii dochodzi do trwałego nieprawidłowego obciążenia stawów. W związku z tym wzrasta ryzyko wystąpienia ciężkiej artrozy już w młodym wieku – od 30. roku życia.
Trening osi nóg (specjalne ćwiczenia gimnastyczne) może pomóc w zapobieganiu pogłębianiu się wady postawy. Ponadto służy on zmniejszeniu bólu i innych dolegliwości.
Ćwiczenia muszą być nadzorowane przez doświadczonego fizjoterapeutę. Z reguły pacjent otrzymuje jednak również instrukcje dotyczące ćwiczeń gimnastycznych, które może wykonywać w domu.
Typowymi ćwiczeniami w ramach treningu osi nóg są na przykład specjalne przysiady. Podczas ich wykonywania zwraca się szczególną uwagę na ułożenie nóg, a ćwiczenia te przyczyniają się w szczególności do wzmocnienia mięśni ud.
Również stanie na jednej nodze stanowi prosty sposób na
- siły,
- koordynacji oraz
- równowagi
. Pozycję na jednej nodze można modyfikować – na przykład poprzez użycie miękkiej podkładki. Najlepiej wykonywać ćwiczenia samokontroli przed lustrem. Innym sposobem leczenia koślawych i szpotawych nóg są ortezy. Stosuje się je zwłaszcza u dorosłych, u których nie skorygowano wady postawy we wczesnym stadium.
Orteza nie jest w stanie całkowicie wyeliminować wady postawy. Może jednak znacznie zmniejszyć ból dzięki skutecznemu podparciu i jednoczesnemu wzmocnieniu nogi. Bez ortezy istnieje natomiast ryzyko, że wada postawy będzie się coraz bardziej pogłębiać.
Dlatego należy pamiętać: wady postawy należy leczyć wcześnie! Im wcześniej rozpocznie się leczenie koślawych i szpotawych nóg, tym większe są szanse na życie w dużej mierze wolne od bólu i dolegliwości. Rodzice powinni zatem regularnie poddawać swoje dzieci badaniom. U osób dorosłych ortezy mogą znacznie zmniejszyć negatywne skutki wady postawy kolan.
Czym są koślawe i szpotawe nogi?
Koślawe i szpotawe nogi to wady postawy nóg lub osi nóg. W przypadku koślawych nóg kolana są skierowane do wewnątrz, natomiast w przypadku koślawych nóg nogi są wygięte na zewnątrz. Ta wada osiowa nóg zmienia obciążenie stawu kolanowego i może w dłuższej perspektywie powodować zużycie stawu.
Jakie są przyczyny nieprawidłowego ustawienia osi nóg?
Przyczynami nieprawidłowego ustawienia osi nóg są często wrodzone zmiany, niedobór witaminy D, krzywica lub zaburzenia metabolizmu kostnego. Również nadwaga, złamania kości lub nieprawidłowe ustawienie płytki wzrostowej mogą powodować nieprawidłowe ustawienie osi nóg. W wieku dziecięcym i młodzieżowym łagodne koślawości nóg występują zazwyczaj fizjologicznie.
Kiedy koślawe lub szpotawe nogi powodują dolegliwości?
Dolegliwości pojawiają się zazwyczaj wtedy, gdy obciążenie stawu kolanowego jest trwale nierównomiernie rozłożone. Osoby dotknięte tym problemem często skarżą się na bóle kolan, odchylenie osi lub problemy z chodzeniem. Szczególnie wewnętrzna strona stawu kolanowego lub strona zewnętrzna mogą stać się obszarami obciążonymi w wyniku nieprawidłowego ustawienia.
Jak leczy się koślawość i szpotawość?
Leczenie wad osiowych nóg zależy od przyczyny i stopnia zaawansowania. Ortopedzi i ortopedia często stosują wkładki, fizjoterapię lub środki zachowawcze. W przypadku wyraźnych wad osiowych konieczna może być operacja z osteotomią lub korekcją osi, aby przywrócić prostą oś nogi.
Jak diagnozuje się koślawość i szpotawość nóg?
Diagnoza opiera się na badaniu klinicznym, analizie chodu oraz zdjęciu rentgenowskim osi nóg. Ortopeda ocenia wówczas ustawienie nóg, strukturę kości oraz ewentualne odchylenia osi. Również u niemowląt, małych dzieci, dorosłych i dzieci wady osiowe nóg są badane radiologicznie w celu wczesnego wykrycia powikłań i artrozy.
