Protezy oczu – protezy szklane: wywiad z ekspertem, prof. Heindlem

Prof. dr dr Ludwig M. Heindl jest światowej sławy specjalistą w dziedzinie chirurgii powiek, oczodołu, dróg łzowych i nowotworów oraz okulistyki ogólnej, pracującym w Centrum Okulistyki Szpitala Uniwersyteckiego w Kolonii. Jest ekspertem w swojej dziedzinie, cieszącym się doskonałą reputacją dzięki bogatemu doświadczeniu i niezwykłemu zaangażowaniu w opiekę nad pacjentami. Prof. dr dr Heindl jest profesorem okulistyki i należy do najbardziej uznanych ekspertów w tej dziedzinie, zarówno w kraju, jak i za granicą. Znany jest ze swojego innowacyjnego wkładu w okulistyczną onkologię i chirurgię okuloplastyczną.

Profesor dr dr Heindl specjalizuje się w chirurgii powiek, chirurgii dróg łzowych oraz nowotworach powiek i spojówek. Jest uznanym ekspertem w dziedzinie zwężeń dróg łzowych i opracował bezinwazyjną technologię laserową, która jest skuteczna i nie pozostawia blizn. Dzięki swojej pionierskiej pracy wniósł decydujący wkład w rozwój technik operacyjnych o minimalnej inwazyjności, które znacznie poprawiają komfort pacjentów. Przykładem jego holistycznego podejścia jest interdyscyplinarna współpraca w ramach Tumorboard, gdzie wspólnie z innymi specjalistami opracowuje indywidualne koncepcje terapeutyczne dla pacjentów z nowotworami oczu. Ta kompleksowa opieka ma na celu zapewnienie pacjentom optymalnej opieki nie tylko chirurgicznej, ale także poprzez alternatywne terapie, takie jak radioterapia i leczenie farmakologiczne.

Co nie mniej ważne, ścisła i długoterminowa opieka pooperacyjna w Klinice Okulistycznej w Kolonii jest przykładem zaangażowania prof. dr. dr. Heindla w dbanie o dobro swoich pacjentów. Dzięki dogłębnemu zrozumieniu chorób oczu oraz optymalnemu połączeniu teorii z praktyką prof. dr dr Heindl jest wspaniałym lekarzem, który oferuje swoim pacjentom doskonałą i trwałą opiekę. Jego celem jest nie tylko zaspokojenie potrzeb medycznych pacjentów, ale także postrzeganie ich jako ludzi o wyjątkowych potrzebach terapeutycznych i traktowanie ich w ten sposób. W ten sposób zapewnia doskonałą opiekę i przyczynia się do znacznej poprawy jakości życia swoich pacjentów.

Redakcja Leading Medicine Guide przeprowadziła rozmowę z prof. dr dr Heindlem, aby dowiedzieć się więcej na temat protetyki oka.

Miliony ludzi na całym świecie cierpią na różne choroby oczu. Mogą one znacznie różnić się pod względem charakteru i nasilenia, od nieszkodliwych wad wzroku po poważne schorzenia, które mogą znacznie wpływać na wzrok i jakość życia. Do najczęstszych chorób oczu należą zaćma, jaskra, zwyrodnienie plamki żółtej oraz nowotwory, które nie tylko wpływają na fizyczne zdrowie oczu, ale mogą również powodować obciążenia emocjonalne i psychologiczne. Szczególnie delikatnym i często pomijanym obszarem w leczeniu chorób oczu jest protetyka oka. Utrata części lub nawet całego oka w wyniku urazów, chorób lub zabiegów chirurgicznych może prowadzić do znacznego obniżenia jakości życia. W takich przypadkach proteza oka może stanowić ważne rozwiązanie, które nie tylko uwzględnia aspekty estetyczne, ale także zapewnia korzyści funkcjonalne i psychologiczne.

Utrata oka może mieć różne przyczyny, zarówno traumatyczne, jak i medyczne. 

„Przyczyną utraty oka są często najcięższe urazy spowodowane wypadkami w domu, w pracy lub podczas uprawiania sportu. Inną częstą przyczyną utraty oka są duże guzy, w przypadku których nie można już zastosować radioterapii i konieczne jest usunięcie oka. Ponadto do utraty oka mogą prowadzić również niektóre schorzenia, takie jak przewlekłe choroby oczu lub ciężkie infekcje. Również zawał oka może prowadzić do utraty oka i często wiąże się z jaskrą. W przypadku zawału oka dochodzi do niedrożności naczyń w oku. W rezultacie tworzą się nowe naczynia, co prowadzi do wzrostu ciśnienia w gałce ocznej, a ostatecznie do zawału. Dlatego zaleca się, aby po osiągnięciu pewnego wieku co roku chodzić do okulisty i poddawać się badaniu ciśnienia wewnątrzgałkowego” – wyjaśnia prof. dr dr Heindl na początku naszej rozmowy.

Również choroby ogólnoustrojowe, takie jak cukrzyca, mogą w niektórych przypadkach odgrywać rolę, prowadząc do uszkodzeń struktur oka. Ponadto powikłania po zabiegach chirurgicznych, takich jak operacje zaćmy lub siatkówki, mogą prowadzić do konieczności usunięcia oka. W rzadkich przypadkach infekcje pooperacyjne lub inne nieoczekiwane reakcje mogą prowadzić do nieodwracalnych uszkodzeń. We wszystkich tych przypadkach, gdy konieczne było usunięcie oka, pojawia się potrzeba zastosowania protezy oka. 

Prof. dr dr Heindl komentuje to następująco: „Jako lekarz trzeba podchodzić do pacjenta z wielką starannością, rozwagą i poświęcić mu dużo czasu. Trzeba też rozróżniać różne grupy pacjentów. Na przykład pacjenci po urazach lub z nowotworami do niedawna widzieli tym okiem, które teraz nie jest już sprawne, więc utrata wzroku stanowi w tym przypadku ogromną zmianę w życiu. Z kolei inni pacjenci mają za sobą już liczne operacje oczu i długą historię cierpień, więc usunięcie oka postrzegają raczej jako ulgę. Wielu pacjentów twierdzi, że powinni byli wcześniej zdecydować się na usunięcie oka. W każdym razie utrata oka to wydarzenie zmieniające życie – ale perspektywy są bardzo różne”. 

Istnieją trzy różne metody operacyjne w przypadku utraty oka.

„Są to ewizercja, enukleacja i eksenteracja. Te trzy metody różnią się między sobą procedurą operacyjną i wskazaniami. W przypadku ewizercji wykonuje się nacięcie na granicy rogówki i usuwa całe wnętrze oka – naczyniówkę, siatkówkę, ciało szkliste – a następnie w powłokę oka wkłada się wypełnienie i zszywa ją jak piłkę baseballową. Dużą zaletą tego rozwiązania jest to, że mięśnie oka nie muszą być odcinane, lecz pozostają przytworze ocznej. Następnie zszywa się spojówkę, a na nią nakłada się protezę, która dzięki tej procedurze jest znacznie bardziej ruchoma. Metody tej nie można jednak zastosować we wszystkich przypadkach. Metoda ta nie sprawdza się zwłaszcza w przypadku nowotworów, ponieważ guzy często wrastają w powłokę oka, a dokładniej w skórkę. A w przypadku nowotworów złośliwych konieczne jest osiągnięcie całkowitej resekcji R0. Dlatego w tych szczególnych przypadkach należy wybrać drugą metodę operacyjną, czyli enukleację. Polega ona na otwarciu spojówki i usunięciu całej gałki ocznej wraz z powłoką oka poprzez przecięcie zewnętrznych mięśni oka i nerwu wzrokowego. Następnie do tej jamy umieszcza się wypełnienie, a mięśnie oka są zszywane nad nim. W tej procedurze ruchomość protezy jest nieco gorsza niż w przypadku ewisceracji. Trzecią metodą jest eksenteracja, stosowana w przypadku guza, który jest tak duży, że wrasta w oczodół. W tym przypadku konieczne jest oczyszczenie oczodołu aż do kości. Nie stosuje się wtedy protezy, lecz epitezę, która odtwarza jedynie wygląd oka. Jeśli oko uległo uszkodzeniu w wyniku urazu, można preferować ewizcję. Zasadniczo metody te należy omówić indywidualnie z pacjentem. „Już sama ewizercja, która jest zasadniczo preferowana, wiąże się z ryzykiem wystąpienia oftalmopatii współczulnej, czyli zapalenia wywołanego przez białka drugiego, zdrowego oka” – wyjaśnia prof. dr dr Heindl, opisując metody operacyjne.

---

Epiteza w przypadku eksenteracji oczodołu polega na wszczepieniu sztucznej protezy oka. Służy ona odtworzeniu wyglądu twarzy poprzez zastąpienie utraconego oka. Epiteza jest wykonywana indywidualnie, aby jak najbardziej zbliżyć się do wyglądu naturalnego oka, i zazwyczaj składa się z materiałów takich jak silikon lub akryl. Pomaga ona poprawić wygląd zewnętrzny.

---

Protezy szklane oferują w protetyce okulistycznej wiele korzyści, które dotyczą zarówno estetycznych, jak i funkcjonalnych aspektów zaopatrzenia w protezy oczu. 

„Proteza, którą nakłada się na kikut spojówki, jest w Niemczech powszechnie wykonana ze szkła. Szkło to, tzw. szkło kryolitowe, jest produkowane specjalnie w Niemczech, charakteryzuje się wyjątkową twardością, odpornością chemiczną i gładką powierzchnią oraz jest indywidualnie dopasowywane. W wyniku wydarzeń podczas II wojny światowej i po jej zakończeniu dostawy szkła z Niemiec zostały wstrzymane. Inne kraje musiały zatem znaleźć zamiennik dla szkła i opracowano tworzywo sztuczne PMMA (polimetakrylan metylu). W związku z tym w krajach niemieckojęzycznych nadal stosuje się przede wszystkim szkło, podczas gdy reszta świata korzysta z tworzywa sztucznego. Przeprowadzono wiele badań porównawczych dotyczących jakości, które wykazały, że szkło jako materiał jest znacznie lepsze od tworzywa sztucznego, dlatego też środowisko naukowe zaleca stosowanie szkła. Również pod względem estetycznym szkło jest znacznie lepsze, ponieważ odbicie w szkle jest najbardziej zbliżone do odbicia w ludzkiej rogówce. Szkło jest ponadto lepiej tolerowane niż tworzywo sztuczne, co znacznie zmniejsza ryzyko stanów zapalnych, a pacjenci odczuwają ogólnie mniej dolegliwości” – mówi prof. dr dr Heindl o wysokiej jakości szklanych gałek ocznych i dodaje:

„Protezę szklaną należy wymieniać raz w roku, ponieważ powierzchnia staje się bardziej szorstka pod wpływem łez. Natomiast protezę z tworzywa sztucznego należy po roku oszlifować, a pacjent zachowuje ją przez około cztery do pięciu lat. Tworzywo sztuczne ma oczywiście swoje zalety – szkło może pęknąć, jeśli proteza wypadnie na przykład podczas czyszczenia, co jednak zdarza się niezwykle rzadko. Jeśli pacjent uprawia sporty kontaktowe, radziłbym raczej wybrać tworzywo sztuczne. Jednak pod względem jakości materiału zdecydowanie wygrywa szkło”.

Proces dopasowania protezy oka jest starannym i wieloetapowym procesem, którego celem jest zapewnienie optymalnego dopasowania i naturalnego wyglądu. 

Proces ten rozpoczyna się zazwyczaj od pierwszej konsultacji, podczas której pacjent jest informowany o swoich indywidualnych potrzebach, oczekiwaniach i życzeniach. Omawiane są również aspekty medyczne, takie jak przyczyna utraty oka oraz ogólny stan zdrowia pacjenta. 

„Protezy wytwarzają wykwalifikowani protetycy – szkolenie tych tzw. okularystów trwa od pięciu do siedmiu lat, zanim będą mogli dopasowywać protezy oka. Aby wykonać protezę oka, należy zbadać oczodół w celu znalezienia odpowiednich wypukłości. Proteza jest następnie indywidualnie dopasowywana do pacjenta pod względem rozmiaru i kształtu z półgotowych protez wielkości piłeczki do ping-ponga, tak aby idealnie pasowała do oczodołu. Oczywiście uwzględnia się tu również kolor drugiego oka i odpowiednio dobiera protezę” – wyjaśnia prof. dr dr Heindl.

Gdy tylko ostateczna proteza jest gotowa, następuje ponowne dopasowanie. Na tym etapie proteza jest umieszczana w oczodole i ponownie sprawdzana pod kątem dopasowania, komfortu i estetyki. Proteza powinna być wygodna i nie powodować podrażnień. Opieka po zabiegu jest również ważnym elementem procesu dopasowania. Pacjent otrzymuje informacje na temat prawidłowej pielęgnacji i czyszczenia protezy, aby maksymalnie wydłużyć jej żywotność i zapewnić higienę. Ponadto regularnie sprawdza się, czy proteza nadal idealnie przylega, ponieważ warunki anatomiczne mogą się zmieniać z upływem czasu. W razie potrzeby konieczne są korekty, a nawet wymiana protezy, aby zapewnić jej dalszą dobrą funkcjonalność i estetykę.

„Na początku każdy pacjent ma oczywiście obawy związane z usunięciem oka i możliwym zniekształceniem estetycznym. Obawy te ustępują jednak ostatecznie przed strachem przed utratą wzroku w drugim oku. Po operacji problemem nie jest już estetyka, ale troska o drugie oko. I właśnie w tym momencie należy zdobyć zaufanie pacjenta” – stwierdza prof. dr dr Heindl. Oczywiście istnieje również pewne ryzyko. Specjalista okulista komentuje to następująco: „Szczególnie u młodszych pacjentów może dojść do bliznowacenia oczodołu. Ponadto może wystąpić niedobór objętości z powodu zapadnięcia się oczodołu. W takim przypadku konieczne jest przeszczepienie tłuszczu. Istnieje również „zespół suchej oczodołu”, czyli nadmierna suchość oka również po stronie protezy, dlatego bardzo często przepisujemy pacjentom środki zastępujące łzy”.

Pielęgnacja i konserwacja protezy szklanej ma kluczowe znaczenie dla maksymalizacji jej trwałości oraz zminimalizowania ryzyka infekcji lub innych powikłań. 

Regularna i staranna pielęgnacja nie tylko zapewnia estetyczny wygląd protezy, ale także przyczynia się do zdrowia otaczających tkanek. „Dawniej zalecano noszenie protezy tylko w ciągu dnia i wyjmowanie jej na noc, co dziś jest niedopuszczalne, ponieważ może to spowodować zrośnięcie się oczodołu. Dzisiaj wiemy więcej. Protezę oka należy nosić przez cały czas. Również w kwestii regularnego czyszczenia obowiązują obecnie inne zalecenia. Proteza powinna pozostawać w oczodole tak długo, jak to możliwe, ponieważ zbyt częste czyszczenie powoduje wypłukiwanie również zdrowych bakterii, co może zmienić mikrobiom oczodołu. Niektórzy pacjenci są w pełni zadowoleni, nosząc protezę nieprzerwanie przez pół roku, podczas gdy inni czyszczą ją raz w tygodniu lub raz w miesiącu – to bardzo indywidualna kwestia. W Stanach Zjednoczonych zaleca się nawet dłuższy czas noszenia, a ja również radzę moim pacjentom, aby pozostawiali protezę w oku tak długo, jak to możliwe” – radzi prof. dr dr Heindl i krótko wyjaśnia sposób czyszczenia: „Aby wyjąć protezę z oczodołu, używa się małej przyssawki, którą nakłada się na protezę, dzięki czemu pacjent może ją po prostu wyciągnąć. Oczodół jest przecież wyłożony spojówką – pacjent nie widzi więc zdrowym okiem pustej dziury. Niemniej jednak obawy pacjentów są tutaj duże, a cały proces jest w pewnym sensie intymnym aktem”.

Druk 3D protez oczu: szum, wyzwania i nieodzowna rola okulistów

„Dwa, trzy lata temu pojawił się prawdziwy szum wokół tworzenia protez oczu za pomocą drukarki 3D. Szczególnie Anglia mocno napędzała ten rozwój dzięki start-upowi – firmie, która obecnie już nie istnieje. Głównym problemem jest jednak to, że choć druk 3D protez z tworzyw sztucznych jest interesującym pomysłem, indywidualne dopasowanie do oczodołu stanowi szczególne wyzwanie. Kształt oczodołu musi być precyzyjnie zarejestrowany. Jest to trudne, ponieważ zarówno powieki, jak i samo oczodoło są ruchome. W tym przypadku rezonans magnetyczny (MRI) lub tomografia komputerowa (CT) nie są pomocne, ponieważ nie są w stanie w pełni odzwierciedlić dynamicznej struktury oczodołu. Teoretycznie protezę można by wykonać za pomocą druku 3D, ale wynik musiałby być następnie mocno dostosowany i poprawiony ręcznie. Właśnie z tego powodu zawód okulisty jest tak ważny i nie da się go zastąpić. W Niemczech istnieje stowarzyszenie zawodowe okularystów, które zajmuje się również projektami badawczymi dotyczącymi druku 3D protez oczu. Badania w tej dziedzinie posuwają się naprzód, ale obecnie odradzałbym każdemu pacjentowi wykonanie protezy opartej na druku 3D” – mówi prof. dr dr Heindl.

„Usunięcie oka jest zawsze przyznaniem się do porażki. Dlatego ważne jest opracowanie nowych i jeszcze lepszych metod leczenia, aby uchronić pacjenta przed tym bolesnym krokiem – usunięciem oka. Jeśli chodzi o produkcję szklanych oczu, należy podjąć więcej działań w tym zakresie. Ocularistami zajmowali się pierwotnie rzemieślnicy, jednak badania wskazują, że zintegrowana opieka może być rozwiązaniem przyszłościowym. Opieka ta powinna obejmować ocularistów, chirurgów okuloplastycznych, psychologów oraz specjalistę okulistę, który zajmie się pozostałym okiem. Również w kwestii materiałów mogą nastąpić zmiany w przyszłości. Na przykład powierzchnia szkła mogłaby zostać jeszcze bardziej zoptymalizowana, aby jeszcze bardziej poprawić jej tolerancję – jest to obszar, w którym obecnie również prowadzone są badania”, życzy sobie prof. dr dr Heindl. Na tym kończymy naszą rozmowę.”