Wywiad z ekspertem, dr. med. Alfredem Tyllą: Innowacyjna terapia zastępcza chrząstki: nowe sposoby na trwałe wyleczenie stawów

Dr med. Alfred Tylla jest cenionym i wysoko wykwalifikowanym specjalistą w dziedzinie chirurgii kolana, znanym ze swojej wyjątkowej wiedzy specjalistycznej w zakresie zachowania stawów, ortopedii sportowej oraz złożonych zabiegów rekonstrukcyjnych. Jako kierownik certyfikowanego przez szpital Rummelsberg Centrum Kolanowego od wielu lat pracuje nad zapewnieniem pacjentom w aglomeracji Norymbergi najlepszej możliwej opieki. Przywiązuje przy tym szczególną wagę do zachowania naturalnej chrząstki oraz łagodnego leczenia uszkodzeń łąkotki, więzadeł i chrząstki, aby na długo zachować zdrowie stawu kolanowego.

Jego kompetencje przejawiają się nie tylko w nowoczesnej i opartej na podstawach naukowych opiece, ale także w jego szczególnym doświadczeniu w zakresie zabiegów minimalnie inwazyjnych, takich jak artroskopia. Dzięki delikatnym operacjom metodą „keyhole” rozpoznaje i leczy urazy chrząstki, łąkotki i więzadeł krzyżowych na międzynarodowym poziomie. Dzięki swoim wszechstronnym kwalifikacjom w zakresie chirurgii urazowej, chirurgii jamy brzusznej oraz innowacyjnych metod operacyjnych jest poszukiwanym ekspertem zarówno w leczeniu ostrych urazów, jak i chorób przewlekłych.

Centrum Kolan w szpitalu Rummelsberg, certyfikowane od 2019 roku przez Niemieckie Towarzystwo Kolanowe, cieszy się w regionie doskonałą reputacją. Pacjenci korzystają tu z leczenia, w ramach którego co roku wykonuje się ponad 900 wysoce złożonych zabiegów zgodnie z najwyższymi standardami jakości. Dr Tylla nie tylko aktywnie działa w codziennej praktyce klinicznej, ale także angażuje się w międzynarodowe badania i naukę.

Jako członek renomowanych stowarzyszeń specjalistycznych regularnie publikuje innowacyjne wyniki badań i zawsze jest na bieżąco z najnowszymi osiągnięciami w chirurgii kolana. Oprócz pracy na sali operacyjnej dr Tylla działa również jako specjalista medycyny ratunkowej i traumatolog. Jego szybkie diagnozy i precyzyjne decyzje dotyczące leczenia w nagłych wypadkach zapewniają szybką i profesjonalną opiekę nad urazami. Dla wielu pacjentów z problemami z kolanami nowoczesna terapia zastępcza chrząstki jest dobrym rozwiązaniem. Redakcja Leading Medicine Guide mogła dowiedzieć się więcej na ten temat podczas rozmowy z dr. Tyllą. 

Terapia zastępowania chrząstki oferuje nowoczesne i innowacyjne podejścia do odbudowy lub zastąpienia naturalnej chrząstki w stawie. Dzięki zaawansowanym procedurom udaje się dziś trwale zregenerować uszkodzoną lub zużytą chrząstkę, złagodzić ból i zachować ruchomość w dłuższej perspektywie. Te możliwości terapeutyczne są szczególnie odpowiednie dla pacjentów, u których pojawiają się już pierwsze oznaki artrozy i którzy chcą zachować funkcjonalność stawów. 

U niektórych osób zanik chrząstki występuje z różnych powodów, przy czym rolę może odgrywać kilka czynników. 

„Zużycie chrząstki wynika zasadniczo z różnych przyczyn. W wielu przypadkach odpowiedzialne są za to skutki urazowe, czyli wypadki lub kontuzje, które prowadzą do ostrej zmiany powierzchni chrząstki. Takie uszkodzenia powstają często w wyniku nacisku lub uderzenia, które bezpośrednio uszkadza chrząstkę. Również procesy zwyrodnieniowe odgrywają ważną rolę, czyli zużycie związane z wiekiem, które jest sprzyjane na przykład przez nieprawidłowe ustawienie osi lub wcześniejsze operacje, np. w przypadku uszkodzenia łąkotki.

Kolejnym ważnym czynnikiem są tzw. niestabilności funkcjonalne, które również mogą uszkadzać chrząstkę. Są to pacjenci, którzy często cierpieli na zanik mięśni, czy to z powodu braku treningu, wieku, czy procesów zużycia, które sprawiają, że staw jest mniej stabilny. Ta zmniejszona stabilność powoduje, że staw dopuszcza niewielkie mikroruchy, podobne do działania papieru ściernego, co z kolei może powodować zużycie chrząstki. Również zbyt duża aktywność fizyczna może uszkodzić chrząstkę. Zależy to jednak w dużym stopniu od stabilności stawu.

Jeśli staw jest dobrze utrzymywany przez silne mięśnie i stabilne więzadła, ruch zazwyczaj nie powoduje uszkodzeń, zwłaszcza gdy chrząstka jest dobrze wytrenowana i zdrowa. Sytuacja komplikuje się, gdy nagle, na przykład po kontuzji lub w przypadku niestabilności stawu, dopuszcza się do bardzo intensywnego ruchu. „Jeśli brakuje stabilności, nawet duża aktywność fizyczna może prowadzić do uszkodzenia chrząstki, ponieważ nieprawidłowe funkcjonowanie może powodować mikropęknięcia lub zużycie” – wyjaśnia dr Tylla, opisując przyczyny uszkodzeń chrząstki. 

W terapii zastępczej chrząstki dostępne są obecnie różne metody, które są indywidualnie dostosowane do rodzaju, wielkości i lokalizacji uszkodzenia chrząstki, a także do cech danego pacjenta. Metody te różnią się sposobem działania, używanymi materiałami i obszarami zastosowania, przy czym celem zawsze jest jak najtrwalsza odbudowa naturalnej chrząstki w stawie oraz poprawa ruchomości i jakości życia pacjentów. 

„Obecnie istnieje wiele różnych metod terapii zastępczej chrząstki, które stosuje się w różny sposób w zależności od wielkości i lokalizacji uszkodzenia. Jedną z najbardziej znanych jest tzw. metoda OATS (OATS = osteochondralny autologiczny przeszczep), w której komórki chrzęstne i kostne pobierane są z obszarów własnego stawu nieobciążonych i przeszczepiane do strefy uszkodzenia. Metoda ta jest szczególnie odpowiednia w przypadku niewielkich ubytków, ponieważ podczas operacji można wykorzystać własny obszar chrzęstno-kostny bez konieczności stosowania materiału obcego.

U młodszych pacjentów stosuje się również metody regeneracyjne. Polega to na wykonaniu niewielkich otworów w miejscu uszkodzenia w celu zmobilizowania komórek macierzystych znajdujących się w głębi tkanki, które mogą przekształcić się tam w komórki chrzęstne lub struktury komórkowe przypominające chrzęst. Aby utrzymać komórki macierzyste w miejscu, czasami nakłada się membranę, co ma zastosowanie w procedurze AMIC – autologicznej chondrogenezie indukowanej macierzą. Dzięki temu krew i komórki macierzyste, które dyfundują w to miejsce, są zatrzymywane w tym obszarze w taki sposób, że mogą tam tworzyć chrząstkę. „Można również wstrzyknąć biologiczny kolagen, substancję o konsystencji żelu, bezpośrednio do oczyszczonej ubytku, przy czym metoda ta ma sens tylko w przypadku mniejszych ubytków”, wyjaśnia dr Tylla i dodaje: 

„W przypadku większych ubytków stosuje się metody takie jak autologiczny, indukowany macierzą przeszczep komórek chrzęstnych, w skrócie MACT. Polega to na pobraniu fragmentów chrząstki od pacjenta, hodowli komórek w laboratorium i ponownym wszczepieniu ich do ubytku po około trzech tygodniach. Procedura ta jest zazwyczaj dwuetapowa, co oznacza, że przeprowadza się ją w dwóch operacjach. W przypadku mniejszych ubytków można również bezpośrednio rozdrobnić fragmenty komórek i ponownie je wszczepić podczas jednej sesji, co określa się jako Minced Cartilage.

Zazwyczaj pierwsza operacja to artroskopia, podczas której ocenia się uszkodzenie. Po szczegółowej rozmowie z chirurgiem, wspólnie z pacjentem ustala on, która metoda jest odpowiednia. Decyzja zależy przede wszystkim od lokalizacji i wielkości uszkodzenia. Podczas drugiej operacji, wykonywanej po trzech tygodniach, przeprowadza się właściwy przeszczep. Operacja ta trwa zazwyczaj tylko 30 do 45 minut. Po zabiegu pacjent zazwyczaj może od razu swobodnie się poruszać, chociaż w przypadku uszkodzeń w określonych miejscach konieczne jest zazwyczaj częściowe obciążenie wynoszące około 25 kilogramów przez pierwsze cztery do sześciu tygodni. W tym czasie o kulach wspomagane jest poruszanie się i regeneracja”.

---

W praktyce wybór optymalnej metody zależy zawsze od indywidualnej sytuacji pacjenta. Decydującą rolę odgrywają tu takie czynniki, jak wiek, poziom aktywności, wielkość i lokalizacja ubytku, stan stawu oraz wcześniejsze leczenie. Celem jest stworzenie trwałej, wytrzymałej chrząstki, która w znacznym stopniu przywróci naturalną funkcję stawu i znacznie zmniejszy dolegliwości związane z artrozą. Postępy w badaniach nad materiałami, technologii komórkowej i technikach minimalnie inwazyjnych obiecują ciągłą poprawę wyników leczenia i otwierają przed pacjentami długoterminowe perspektywy na życie bez bólu i pełne aktywności.

---

Chociaż obecnie na rynku nie ma idealnej sztucznej chrząstki, naukowcy intensywnie poszukują innowacyjnych rozwiązań. 

„W rzeczywistości nie ma obecnie prawdziwego, gotowego do wprowadzenia na rynek sztucznego chrząstki, która byłaby identyczna z oryginałem. Dostępne są co prawda różne rozwiązania, takie jak membrany kolagenowe lub płyny zawierające kolagen, na przykład metoda AMIC, w której wykorzystuje się kolagen pochodzący ze świń. Materiały te nie stanowią jednak prawdziwego zamiennika chrząstki w skali 1:1, a raczej substancje wspomagające. Istnieją również metody, w których chrząstka jest hodowana z własnej tkanki pacjenta – na przykład z kolagenu z nosa lub innych źródeł tkankowych – a następnie ponownie wszczepiana.

Obecnie w fazie rozwoju znajduje się wiele badań, w których takie hodowle są już stosowane u pacjentów, ale nie ma jeszcze długoterminowych danych dotyczących ich skuteczności. Nie jest jasne, czy metody te przyniosą rzeczywistą, trwałą korzyść w dłuższej perspektywie, czyli po 15, 20 latach. Problem polega na tym, że nie chce się narzucać pacjentom procedur, w przypadku których nie jest jasne, co stanie się w kolejnych latach. Badania mają jednak na celu dostarczenie w przyszłości miarodajnych wyników dotyczących tego, jak te metody sprawdzają się w dłuższej perspektywie – stwierdza dr Tylla. 

Zdarza się, że pacjenci zwlekają z leczeniem i zgłaszają się dopiero w zaawansowanym stadium choroby, przez co terapia zastępcza chrząstki nie ma już sensu. 

„Podczas konsultacji przeprowadzamy wstępną analizę deformacji, podczas której dokładnie omawiamy ryzyko. Szczególnie ważny jest szczegółowy wywiad, aby ustalić, czy pacjent w ogóle kwalifikuje się do tego zabiegu. Ponieważ powodzenie leczenia w dużym stopniu zależy od współpracy pacjenta – czyli od tego, czy konsekwentnie przestrzega zaleceń rehabilitacyjnych, wytycznych dotyczących obciążenia i kroków opieki pooperacyjnej. Jeśli ktoś nie jest w stanie zapewnić wymaganej współpracy, terapia ma mniejsze szanse powodzenia, dlatego przeprowadzamy rygorystyczną selekcję.

Przed operacją zawsze informujemy pacjentów, że w trakcie zabiegu może się okazać, czy rzeczywiście kwalifikują się do leczenia. Jeśli podczas zabiegu stwierdzimy, że artroza jest już zbyt zaawansowana lub uszkodzenie chrząstki jest większe niż wcześniej zakładano – co czasami nie jest dokładnie odzwierciedlone w wynikach rezonansu magnetycznego – w razie potrzeby dostosujemy procedurę jeszcze podczas operacji lub przejdziemy na alternatywne metody leczenia. W ten sposób zapewniamy, że leczeni są tylko ci pacjenci, u których szanse na sukces są naprawdę wysokie”. 

Terapia zastępcza chrząstki jest szczególnie odpowiednia dla pacjentów cierpiących na lokalne, stabilne uszkodzenia chrząstki, które upośledzają normalne funkcjonowanie stawu i których dotychczas nie udało się w wystarczającym stopniu wyleczyć za pomocą zachowawczych metod leczenia. Należą do nich przede wszystkim pacjenci młodsi i w średnim wieku, u których nie występuje jeszcze zaawansowana artroza w dotkniętym stawie, ponieważ ich stawy zachowują dobrą resztkową funkcjonalność i są nadal wystarczająco zdolne do regeneracji. W szczególności osoby, u których dolegliwości związane z chrząstką wynikają z wyraźnie ograniczonego ubytku chrząstki stawowej, odnoszą korzyści z ukierunkowanej rekonstrukcji. 

Dr Tylla komentuje to następująco: „Graniczne przypadki w terapii zastępczej chrząstki występują przede wszystkim wtedy, gdy w stawie występuje kilka ubytków, które się stykają, co określa się mianem tzw. »kissing lesions«. W takich przypadkach uszkodzone powierzchnie kości udowej (femur) i podudzia stykają się ze sobą, zwłaszcza gdy oba obszary wykazują poważne uszkodzenia. W takich przypadkach pacjenci raczej nie kwalifikują się do terapii zastępczej chrząstki, takiej jak np. MACT (przeszczep chondrocytów aktywowanych matrycą).

Podobnie leczenie to nie wchodzi w grę w przypadku zaawansowanej artrozy, gdy cały staw jest poważnie dotknięty chorobą. Aby terapia zakończyła się sukcesem, wielkość uszkodzeń nie powinna z reguły przekraczać 10 do maksymalnie 11 centymetrów kwadratowych. U pacjentów, którzy mają już za sobą pierwsze próby chodzenia, pierwsze wyraźne poprawy pojawiają się zazwyczaj po kilku tygodniach. Ból, który początkowo pojawił się w wyniku operacji, powinien w dłuższej perspektywie ustąpić dzięki leczeniu.

Problem polega jednak na tym, że bóle obciążeniowe po operacji często nadal występują, ponieważ dostęp do stawu jest nadal bolesny. Pierwsze oznaki poprawy zauważa się szczególnie podczas mobilizacji biernej, po której pacjenci często wracają do domu z szyną ruchową. Ostatecznym celem jest, aby pacjent całkowicie pozbył się bólu rany, mógł ponownie bez bólu obciążać staw i swobodnie nim poruszać”, a dr Tylla opisuje jeszcze specyfikę osób szczególnie aktywnych: 

„W przypadku młodych, aktywnych sportowo pacjentów, którzy na przykład grają w tenisa, tak zwany „powrót do sportu” następuje zazwyczaj między trzecim a szóstym miesiącem po operacji. W tym okresie należy zachować ostrożność, ponieważ punktowe obciążenia, szybkie zmiany kierunku oraz dyscypliny sportowe wymagające powtarzających się zatrzymań i startów, takie jak tenis czy squash, mogą obciążać nowo utworzoną strefę chrzęstną. Szczególnie jeśli pierwotne uszkodzenie było spowodowane wadami ustawienia nóg, na przykład kośmiotem lub kośmiotem krzyżowym, lub niestabilnością, te choroby współistniejące muszą zostać wcześniej wyleczone. Tylko wtedy, gdy warunki biomechaniczne są odpowiednie, operacja chrząstki może odnieść długotrwały sukces. Właściwa terapia chrząstki jest więc raczej „wisienką na torcie”, którą należy zastosować dodatkowo w celu optymalizacji podstawowej biomechaniki, aby osiągnąć trwałe wyniki”.

Długoterminowe wyniki terapii zastępczej chrząstki są ogólnie obiecujące, przy czym wielu pacjentów odczuwa stabilną poprawę funkcji stawu i znaczne zmniejszenie bólu przez okres co najmniej pięciu do dziesięciu lat. W przypadku optymalnie dobranych pacjentów i profesjonalnie przeprowadzonych zabiegów komórki naprawcze chrząstki lub materiały zastępcze mogą utrzymać się na stałe, dzięki czemu staw w znacznym stopniu zachowuje swoją funkcję, a dolegliwości ulegają znacznemu złagodzeniu. Istnieją przykłady, w których pozytywne efekty można było zaobserwować nawet ponad dziesięć lat po zabiegu, co wskazuje na wysoką trwałość nowoczesnych metod. 

Jednak trwałość wyników jest różna u poszczególnych osób i zależy od wielu czynników. Jednym z najważniejszych jest dobór pacjentów: szczególnie w przypadku młodszych, aktywnych pacjentów do około połowy pięćdziesiątki, którzy nie mają jeszcze wyraźnej artrozy ani rozległego zniszczenia stawów, rokowania dotyczące trwałej stabilizacji i zachowania funkcji są szczególnie dobre. 

„Ważną radą jest, aby zawsze zwracać się do lekarzy, którzy stosują podejście holistyczne i mają doświadczenie w leczeniu. Z pewnością istnieją wyspecjalizowani lekarze, których warto dokładniej sprawdzić, ponieważ wyzwania związane z takimi terapiami są bardzo duże. Decydującym kryterium jest to, aby lekarz brał pod uwagę całe staw kolanowy oraz ogólny stan pacjenta, zamiast postrzegać terapię zastępczą chrząstki w oderwaniu od całości. Podczas leczenia istotne jest, aby pamiętać, że za kolanem stoi zawsze człowiek.

Oznacza to, że nie należy patrzeć wyłącznie na zdjęcia, takie jak rentgen czy rezonans magnetyczny, ale leczyć pacjenta jako całość. Lekarz powinien być w stanie kompleksowo doradzić pacjentowi i wyjaśnić mu, że powodzenie leczenia zależy przede wszystkim od jego współpracy. Oznacza to, że budowa i wzmacnianie mięśni odgrywają kluczową rolę – niezależnie od tego, czy dąży się do przeszczepu chrząstki, rekonstrukcji więzadeł czy wszczepienia protezy. Moja rada dla pacjentów i kolegów brzmi: jeśli chcą Państwo coś zrobić dla swojego kolana, priorytetem powinny być zawsze mięśnie. Stabilne, silne mięśnie stwarzają najlepsze warunki do długotrwałego sukcesu i zapewniają, że staw pozostanie w dobrej kondycji również po leczeniu”, wyjaśnia dr Tylla i dodaje: 

„Jeśli chodzi o popyt, zauważam, że coraz więcej pacjentów zgłasza się do nas, ponieważ zdobyliśmy duże doświadczenie w terapii zastępczej chrząstki. Szczególnie w ostatnich latach wzrosła liczba osób dotkniętych tym problemem. Jednocześnie obserwuję, że u wielu pacjentów stan mięśni coraz bardziej się pogarsza. Wielu ma nadzieję, że operacja będzie panaceum i wierzy, że wtedy wszystkie problemy zostaną rozwiązane. Jest to jednak błędne przekonanie. Sukces zależy w dużej mierze od współpracy i gotowości pacjenta do aktywnego udziału w rehabilitacji i budowaniu mięśni.

Bez ukierunkowanego treningu, fizjoterapii i konsekwentnej pielęgnacji stawu nawet najlepsza operacja nie przyniesie trwałego sukcesu. Ostatecznie to zaangażowanie pacjenta decyduje o sukcesie – a nie tylko technika lekarza. Jeśli na przykład starszy pacjent ma jeszcze stabilną muskulaturę i nie ma innych ograniczeń zdrowotnych, może być brany pod uwagę do leczenia. Mój „najstarszy” pacjent, który przeszedł terapię zastępczą chrząstki, miał 64 lata.

---

Obecnie terapia zastępcza chrząstki jest w wielu przypadkach refundowana przez kasę chorych, a od 2007 roku takie zabiegi są zazwyczaj objęte ubezpieczeniem. Szczególnie w przypadku bardziej skomplikowanych technik, takich jak MACT, finansowanie przez kasy chorych jest jak dotąd powszechne, ale to, jak długo tak pozostanie, zależy w dużej mierze od aktualnej sytuacji w polityce zdrowotnej.

---

Terapia zastępcza chrząstki jest stosunkowo bezpieczną opcją leczenia, jednak podobnie jak w przypadku wszystkich zabiegów chirurgicznych i regeneracyjnych, należy wziąć pod uwagę pewne ryzyko i możliwe powikłania. 

„W przypadku terapii zastępczej chrząstki występują zasadniczo typowe ryzyka operacyjne, takie jak infekcje, ból, krwawienia pooperacyjne lub krwiaki. Ponadto mogą wystąpić zmiany zapalne w stawie. Jednak w przypadku chrząstki istnieje szczególne zagrożenie, o którym należy wspomnieć: W najgorszym przypadku implantacja przeszczepu nie powiedzie się, ponieważ organizm odrzuca przeszczepioną tkankę chrzęstną. Może się to zdarzyć, gdy integracja biologiczna nie przebiega pomyślnie, zwłaszcza w strefie przejściowej między chrząstką a kością. Jeśli warunki biologiczne nie są optymalne lub nie uwzględniono odpowiednio struktur towarzyszących w stawie, istnieje większe ryzyko niepowodzenia. Na szczęście szanse powodzenia są bardzo wysokie przy starannej ocenie wskazań i uwzględnieniu wszystkich czynników” – mówi dr Tylla.

Centrum Kolanowe w szpitalu Rummelsberg uzyskało ponowną certyfikację i posiada uznany certyfikat jakości. Certyfikacja potwierdza wysokie kompetencje specjalistyczne i doskonałe możliwości leczenia w zakresie chirurgii rekonstrukcyjnej i endoprotezoplastyki kolana. Regularne recertyfikacje gwarantują, że standardy pozostają aktualne i są stale ulepszane. 

„Nasz zespół jest obecnie bardzo dobrze przygotowany, ponieważ otrzymaliśmy recertyfikację jako niemieckie centrum kolanowe i zatrudniamy czterech certyfikowanych chirurgów kolanowych. To naprawdę wyjątkowe, bo większość klinik ma tylko jednego takiego specjalistę. Wraz ze wzrostem wiedzy specjalistycznej zwiększyliśmy też liczbę zabiegów operacyjnych: obecnie wykonujemy prawie 900 zabiegów rekonstrukcyjnych kolana rocznie. Jakość fachowa i doświadczenie zespołu są więc bardzo wysokie.

Jeśli chodzi o rozwój i technologię, uważam, że postęp nie jest dziś tak pilny. Wcześniej, w początkowych latach, wiązaliśmy większe nadzieje z innowacyjnymi lekami lub zastrzykami, które mogłyby poprawić procesy zachodzące w kolanie. Dzisiaj moim głównym celem jest raczej to, aby koledzy ponownie skupili się bardziej na pacjencie. Często zdarza się, że pacjentom przychodzącym do gabinetu od razu zaleca się protezę kolana, bez rozważania innych możliwości. Wynika to również z tego, jak system jest przedstawiony w ramach diagnozy: Wynagrodzenie za zabiegi rekonstrukcyjne jest niewielkie w porównaniu z kosztownymi endoprotezami, co sprawia, że proteza często pozostaje pierwszym wyborem. Tymczasem wielu pacjentów dzięki dobrej chirurgii rekonstrukcyjnej kolana mogłoby zachować własne kolano jeszcze przez wiele lat, bez konieczności stosowania protezy.

Temat ten jest obecnie poruszany zdecydowanie zbyt rzadko, ponieważ powstaje wrażenie, że znacznie bardziej opłacalne finansowo protezy dominują w leczeniu. Obecne ramy polityczne i finansowanie w służbie zdrowia utrudniają planowanie. Wiele klinik nie wie obecnie, jak będzie wyglądała przyszłość, ponieważ ostateczne decyzje są nadal w toku. Odkładanie i zwlekanie z ważnymi kwestiami powoduje niepewność w kalkulacjach, co utrudnia planowanie na najbliższe lata. Niemniej jednak widzę w tym duży problem, ponieważ ostatecznie to pacjent ponosi straty”, wyjaśnia dr Tylla i podsumowuje naszą rozmowę: 

„Pomimo wszystkich obciążeń i niepewności w systemie nie można zapominać: to pacjent cierpi, gdy decyzje gospodarcze lub polityczne są podejmowane jego kosztem. Z pewnością wielu kolegów i pacjentów zgłasza, że trudno jest umówić się na wizytę. Trudno jest w ogóle znaleźć specjalistów i uzyskać leczenie w odpowiednim czasie, co znacznie utrudnia opiekę. Moje życzenia skupiają się jednak raczej na tym, aby na pierwszym planie znalazł się człowiek. Terapie powinny służyć przede wszystkim indywidualnym celom pacjenta, a nie wyłącznie interesom ekonomicznym”. 

Dr Tylla – bardzo dziękujemy za wyjaśnienia!