Sen – sejsmograf organizmu: wywiad z ekspertem, prof. Schöbelem

Profesor dr med. Christoph Schöbel jest wybitną postacią w dziedzinie medycyny snu, zarówno w kraju, jak i za granicą. Pełni funkcję pierwszego profesora medycyny snu i telemedycyny w Niemczech i znany jest ze swoich nowatorskich metod leczenia zaburzeń snu z wykorzystaniem technologii cyfrowych. Centrum Medycyny Snu w Ruhrlandklinik, w którym pracuje prof. Schöbel, jest wysoce wyspecjalizowane w diagnostyce i terapii wszelkiego rodzaju zaburzeń snu. Centrum oferuje szeroki wachlarz metod diagnostycznych i terapeutycznych. Obejmują one leczenie obturacyjnego i ośrodkowego bezdechu sennego, zaburzeń zasypiania i utrzymania snu, nocnych ruchów nóg, zespołu niespokojnych nóg oraz narkolepsji.

Interdyscyplinarny zespół Centrum Medycyny Snu składa się ze specjalistów z zakresu medycyny wewnętrznej, pulmonologii, kardiologii, neurologii, psychiatrii, radiologii i stomatologii. Ściśle ze sobą współpracują, aby zapewnić pacjentom najlepszą możliwą opiekę. Ambulatoryjne badania snu umożliwiają pacjentom zabranie urządzenia diagnostycznego do domu w celu zarejestrowania różnych aspektów zaburzeń snu. Badania stacjonarne odbywają się w specjalnie wyposażonych pokojach do snu, wyposażonych w najnowocześniejszą technologię.

Laboratorium snu w Ruhrlandklinik zostało certyfikowane przez Niemieckie Towarzystwo Badań nad Snem i Medycyny Snu, co świadczy o wyjątkowej jakości oferowanych usług. Prof. Schöbel i jego zespół nieustannie angażują się w poprawę medycyny snu i podnoszenie jakości życia pacjentów. Oprócz pracy w Centrum Medycyny Snu angażuje się również w działalność Ambulatoryjnego Centrum Płuc w Essen, ważnego partnera Ruhrlandklinik. Redakcja Leading Medicine Guide chciała dowiedzieć się więcej na temat jakości snu i zaburzeń snu i rozmawiała na ten temat z prof. dr Schöbelem.

Zaburzenia snu mogą mieć poważny wpływ na zdrowie fizyczne i psychiczne. Jednym z najbardziej oczywistych skutków jest utrzymujące się zmęczenie i wyczerpanie w ciągu dnia. „Krótkotrwałe zaburzenia snu mogą być całkowicie normalne. Każdy zna to uczucie, kiedy budzi się w środku nocy i przez jakiś czas nie może ponownie zasnąć. Sen można nazwać sejsmografem organizmu. Najpóźniej wtedy, gdy zaburzenia snu stają się przewlekłe, czyli trwają dłużej niż 1 do 3 miesięcy, wskazane jest leczenie” – tak prof. dr Schöbel rozpoczyna naszą rozmowę. Osoby z problemami ze snem często mają mniejszą wydajność i trudności w codziennym życiu. Prowadzi to do obniżenia zdolności poznawczych, czyli problemów z koncentracją, pamięcią i podejmowaniem decyzji. Zaburzenia snu wpływają również negatywnie na stabilność emocjonalną. Mogą pojawić się drażliwość, wahania nastroju, stany lękowe, a nawet depresja. „W dłuższej perspektywie problemy ze snem zwiększają ryzyko wystąpienia problemów ze zdrowiem psychicznym. Wpływają one również na zdrowie fizyczne. Brak snu może osłabiać układ odpornościowy, co zwiększa podatność na infekcje” – podkreśla prof. dr Schöbel. Ponadto chroniczny brak snu wiąże się ze zwiększonym ryzykiem nadciśnienia, cukrzycy i innych chorób sercowo-naczyniowych. Przyrost masy ciała jest kolejną możliwą konsekwencją, ponieważ zaburzenia snu mogą wpływać na odczuwanie głodu i sytości. Osoby, które śpią zbyt mało, mają tendencję do jedzenia większych ilości i są bardziej narażone na nadwagę. 

„Sen jest niezbędny dla naszego organizmu. Osoby z zaburzeniami snu często mają też trudności z czerpaniem radości z codziennych czynności i utrzymywaniem relacji społecznych. Sen ma kluczowe znaczenie dla regeneracji organizmu i utrwalania treści pamięciowych. Dlatego nie należy lekceważyć przewlekłych zaburzeń snu, które zazwyczaj wymagają leczenia i opieki medycznej. Zidentyfikowanie przyczyn zaburzeń snu ma kluczowe znaczenie dla zminimalizowania ich wpływu na zdrowie poprzez odpowiednią terapię” – wyjaśnia prof. dr Schöbel.

---

Ryzyko wystąpienia chorób przewlekłych, takich jak cukrzyca typu 2, choroby serca, udar mózgu, a nawet nowotwory, wzrasta u osób z problemami ze snem.

---

Jakość snu ma decydujący wpływ na sprawność poznawczą i zdolność uczenia się. 

Głęboki i regenerujący sen, zwłaszcza podczas faz głębokiego snu i faz REM, ma kluczowe znaczenie dla funkcjonowania mózgu. „Najlepiej śpimy w naszej biologicznej nocy. Czynniki zewnętrzne, takie jak światło, odgrywają tu rolę. Gdy na siatkówkę pada mniej światła, w szyszynce w mózgu wytwarzana jest melatonina, która odgrywa kluczową rolę w regulacji cyklu snu i czuwania oraz sprzyja zmęczeniu i gotowości do snu. Również regularny rytm dobowy jest ważny dla zdrowego snu. Każdy człowiek ma genetycznie ustalony czas snu zapewniający dobre samopoczucie. Średnio ludzie śpią 7–9 godzin na dobę. Istnieje kilka wyjątków, które zadowalają się mniej niż 6 godzinami, a także osoby, które potrzebują ponad 9 godzin snu, aby czuć się dobrze. Tak zwany chronotyp, sowa lub skowronek, jest uwarunkowany genetycznie, ale może się zmieniać w ciągu życia” – wyjaśnia prof. dr Schöbel.

---

REM to skrót od „Rapid Eye Movement”, co po polsku oznacza „szybki ruch gałek ocznych”. Faza REM jest ważną fazą cyklu snu u ludzi i innych ssaków. Podczas snu organizm przechodzi przez różne fazy snu, w tym fazy nie-REM (NREM) i fazę REM.

• W fazie REM oczy poruszają się szybko w tę i z powrotem pod zamkniętymi powiekami. Jest to charakterystyczna cecha tej fazy snu. 
• W fazie REM mózg jest bardzo aktywny. Aktywność elektryczna mózgu w tej fazie przypomina aktywność w stanie czuwania. To właśnie w fazie REM najczęściej pojawiają się sny. 
• Podczas fazy REM mięśnie ciała są w znacznym stopniu sparaliżowane, co określa się mianem atonii REM. Ta atonia mięśniowa zapobiega przekształcaniu snów w działania, co służy jako mechanizm ochronny, zapobiegający niekontrolowanym ruchom podczas snu. 
• W fazie REM może dojść do przyspieszenia akcji serca i oddechu. Są to reakcje fizjologiczne na intensywną aktywność mózgu w tej fazie snu. 
• W ciągu nocy fazy REM stają się dłuższe, podczas gdy fazy głębokiego snu (NREM) stają się krótsze. Jest to jeden z powodów, dla których sny często pojawiają się we wczesnych godzinach porannych. 

---

Sen odgrywa kluczową rolę w regulacji emocji i samopoczucia psychicznego. 

Podczas snu mózg przetwarza doświadczenia emocjonalne i pomaga sobie z nimi radzić. Umożliwia to zdystansowanie się od stresujących lub traumatycznych wydarzeń, dzięki czemu stają się one mniej obciążone emocjonalnie. Dobry sen sprzyja stabilności nastroju, chroniąc przed drażliwością, nerwowością i nasilonymi reakcjami na stres. Przyczynia się do zmniejszenia ryzyka wystąpienia depresji i zaburzeń lękowych. Ponadto sen ma kluczowe znaczenie dla radzenia sobie ze stresem. Podczas snu hormony stresu są rozkładane, a mózg może lepiej radzić sobie z czynnikami stresogennymi. 

Czynniki związane ze współczesnym stylem życia, w szczególności korzystanie z urządzeń elektronicznych przed snem, mogą mieć znaczący wpływ na sen. „Współczesny świat jest bardziej intensywny, ponieważ jesteśmy narażeni na znacznie więcej bodźców i wpływów. Ponadto wiele osób tuż przed pójściem spać jest nadal bardzo aktywnych, sprawdza pocztę elektroniczną lub uprawia sport późnym wieczorem. Ma to negatywny wpływ na jakość zasypiania. Czas przed snem warto uczynić rytuałem, na przykład poprzez wieczorny spacer, wypicie ciepłego (bezalkoholowego!) napoju lub czytanie książki. „W ten sposób łatwo wchodzi się w fazę odpoczynku i relaksu” – radzi specjalista ds. snu prof. dr Schöbel i dodaje: „Kto budzi się w nocy, zazwyczaj szybko ponownie zasypia. Te okresy czuwania zauważa się tylko wtedy, gdy trwają dłużej niż 3–5 minut. Inne przerwy w śnie, które występują, gdy na przykład przewracamy się w łóżku, często nie są w ogóle pamiętane następnego dnia rano. Kto więc budzi się świadomie, powinien najpierw pozostać w łóżku i proszę, nie denerwować się – to podnosi poziom napięcia! A napięcie jest naturalnym wrogiem snu. W tej sytuacji właściwym rozwiązaniem jest więc relaks – dozwolone jest wszystko, co pomaga się zrelaksować: czy to audiobook, podróż w wyobraźni, czy specjalne techniki relaksacyjne. Kto nie zdoła tego osiągnąć w ciągu 20–30 minut, powinien wstać i np. przeczytać na kanapie nudną książkę, aż znów pojawi się senność”. 

---

Sen ma również ogromne znaczenie dla długoterminowego zdrowia naszego mózgu, ponieważ chroniczny brak snu wiąże się ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia chorób neurodegeneracyjnych, takich jak demencja.

---

Różne rodzaje zaburzeń snu znacznie różnią się pod względem przyczyn, objawów i niezbędnych metod leczenia. 

Bezsenność, najczęściej występujące zaburzenie snu, charakteryzuje się trudnościami z zasypianiem lub utrzymaniem snu. W tym przypadku można zastosować metody terapeutyczne, takie jak terapia poznawczo-behawioralna (KVT-I) lub leczenie farmakologiczne. Z kolei bezdech senny charakteryzuje się przerwami w oddychaniu podczas snu, które wiążą się z chrapaniem i sennością w ciągu dnia. Parasomnie, takie jak lunatykowanie, koszmary senne i nocne zgrzytanie zębami, mogą mieć różne przyczyny i wymagają specyficznych metod leczenia, w tym leków, terapii behawioralnej lub psychoterapii. Zespół niespokojnych nóg (RLS) powoduje nieprzyjemne odczucia w nogach i potrzebę ich poruszania. Obejmuje to czasami mimowolne ruchy nóg podczas snu, które z kolei mogą zakłócać sen. 

„Istnieje ponad 80 zdefiniowanych rodzajów zaburzeń snu. Nie trzeba udawać się do laboratorium snu z powodu każdego zaburzenia. Badanie w laboratorium snu jest konieczne jedynie w celu wykluczenia lub wykrycia fizycznego zaburzenia snu. W laboratorium snu do ciała przymocowuje się około 20 kabli, a pacjent śpi w pokoju jednoosobowym wyposażonym w kamerę na podczerwień. Ponieważ większość ludzi początkowo gorzej śpi w obcym otoczeniu, pacjenci w laboratorium snu zazwyczaj potrzebują jednej nocy na aklimatyzację. Istnieją jednak również przypadki odwrotne, a mianowicie wtedy, gdy pacjent wykształcił zasadniczo negatywny stosunek do swojego łóżka w domu – oznacza to, że automatycznie kojarzy swoje łóżko z tematem zaburzeń snu i dlatego często lepiej śpi w obcym otoczeniu”, wyjaśnia prof. dr Schöbel i dodaje: „Chrapanie nie jest z zasady objawem medycznym. Dopiero w przypadku chrapania o charakterze patologicznym, któremu towarzyszą bezdechy, należy skonsultować się z lekarzem, który może przeprowadzić dalsze badania”. 

Szczególny przypadek narkolepsji – neurologicznego zaburzenia snu, które charakteryzuje się nadmierną sennością w ciągu dnia i zaburzeniami regulacji cyklu snu i czuwania. 

Choroba ta wpływa na zdolność organizmu do regulowania snu w normalnym rytmie. „Osoby cierpiące na narkolepsję mogą nagle i w sposób niekontrolowany zapadać w sen, nawet w aktywnych porach dnia, np. podczas jedzenia, rozmowy lub jazdy samochodem. Organizm wytwarza zbyt mało oreksyny, hormonu odpowiedzialnego za czuwanie. Objawy narkolepsji mogą być różnorodne, przy czym nadmierna senność w ciągu dnia i ataki snu są najbardziej charakterystyczne. Osoby dotknięte tą chorobą zgłaszają brak regenerującego snu i silną senność w ciągu dnia. Ponadto narkolepsja może być również związana z katapleksją, czyli nagłą utratą kontroli nad mięśniami, często wywołaną silnymi emocjami, takimi jak śmiech lub złość. Inne objawy to halucynacje podczas zasypiania lub budzenia się, a także paraliż senny, czyli chwilowa niemożność poruszania się lub mówienia tuż po przebudzeniu. Narkolepsję diagnozuje się w laboratorium snu. Tam przeprowadza się też badania w ciągu dnia. Czasami bada się również, czy występuje niedobór oreksyny w płynie mózgowo-rdzeniowym. Obecnie dobrze tolerowane leki mogą pomóc złagodzić objawy narkolepsji” – tak prof. dr Schöbel komentuje zjawisko narkolepsji. 

---

Narkolepsja jest chorobą przewlekłą, która często pojawia się w okresie młodzieńczym lub wczesnej dorosłości i trwa przez całe życie. Dokładna przyczyna nie jest w pełni poznana, ale przypuszcza się, że istnieje czynnik genetyczny.

---

Cyfrowe leczenie zaburzeń snu za pomocą telemedycyny oferuje innowacyjne podejścia do skutecznego wspierania osób z problemami ze snem. 

Umożliwia ona pacjentom monitorowanie wzorców snu i objawów z domu, przy użyciu specjalnych czujników i aplikacji do rejestrowania danych dotyczących snu. Informacje te można następnie przesłać do ekspertów ds. snu, którzy mogą postawić wstępną diagnozę bez konieczności fizycznej obecności pacjenta. „W ten sposób oferujemy tak zwaną „konsultację przez smartwatch” – w ramach której odbywa się konsultacja z zakresu medycyny snu w przypadku niepokojących wyników dotyczących snu uzyskanych za pomocą używanych trackerów lub aplikacji. Jeśli pacjenci byli u nas w klinice uniwersyteckiej w Essen, kontrole terapii mogą również odbywać się zdalnie. Dzięki telemedycynie można przeprowadzać telekonsultacje ze specjalistami ds. snu za pośrednictwem wideorozmów, co jest szczególnie pomocne w omawianiu objawów, sprawdzaniu postępów i dostosowywaniu planów leczenia. Daje to pacjentom możliwość korzystania z wiedzy specjalistów medycyny snu z domu. Częścią telemedycyny są również cyfrowe programy terapii snu, które wykorzystują techniki terapii behawioralnej i techniki relaksacyjne w leczeniu zaburzeń snu. Programy te można spersonalizować i prowadzą one pacjenta krok po kroku przez cały proces”, mówi prof. dr Schöbel o dalszej ofercie, kończąc tym samym naszą rozmowę. 

Profesorze dr Schöbel, serdecznie dziękujemy za rozmowę na temat fascynujących aspektów snu!