Sen należy bowiem do podstawowych potrzeb człowieka. Zaburzenia snu mogą zatem wiązać się z poważnym cierpieniem i prowadzić do problemów, takich jak spadek wydajności i wypadki.
Jednak różnorodne funkcje snu są jak dotąd znane tylko częściowo. Oprócz relaksu prawdopodobnie odpowiada on za
- procesy uczenia się i pamięć,
- układ odpornościowy oraz
- metabolizm
.
Zasadniczo można rozróżnić zaburzenia snu spowodowane
- przyczyn fizycznych
- bez przyczyn fizycznych
Zaburzenia snu bez przyczyn fizycznych
Gdy ludzie przez dłuższy czas, bez przyczyn organicznych, regularnie mają trudności z zasypianiem lub przespaniem nocy w stopniu, który znacznie pogarsza ich samopoczucie i wydajność, mówi się o bezsenności pierwotnej.
Pierwotną bezsenność zazwyczaj można skutecznie leczyć za pomocą terapii behawioralnej. Jej celem jest ograniczenie czynników zakłócających sen, a tym samym umożliwienie normalnego snu. Czynnikami zakłócającymi sen mogą być np.:
- spożywanie kofeiny i alkoholu,
- ciężkie posiłki wieczorem,
- drzemki w ciągu dnia.
Zaburzenia snu mogą znacznie wpływać na codzienne życie © stokkete | AdobeStock
Pacjenci uczą się również przerywać błędne koło rozmyślania o złym śnie oraz poznają techniki relaksacyjne. Leki powinny być stosowane wyłącznie w połączeniu z psychoterapią.
Pierwotna hipersomnia to zwiększona potrzeba snu bez przyczyn organicznych przez dłuższy czas. Osoby dotknięte tym schorzeniem są w ciągu dnia ciągle zmęczone lub zasypiają, mimo długiego snu w nocy. Podobnie jak bezsenność, leczy się ją przede wszystkim psychoterapeutycznie (lepsza „higiena snu”), a tylko w pojedynczych przypadkach za pomocą leków pobudzających.
Pojawianie się sporadycznych koszmarów sennych jest w dzieciństwie stosunkowo normalne. U dorosłych często wiążą się one z bardzo stresującymi wydarzeniami życiowymi lub chorobami psychicznymi. W przypadku częstego występowania koszmary senne można leczyć psychoterapeutycznie, a w razie potrzeby również farmakologicznie.
O pavor nocturnus („nocnym strachu”) mówi się, gdy osoba dotknięta tym problemem siada w łóżku lub podskakuje w panice, nie pamiętając jednak później o tym. Nie da się jej wtedy uspokoić. Pavor nocturnus często występuje w połączeniu z lunatykowaniem (somnambulizmem).
Zaburzenia snu o podłożu fizycznym
Złe samopoczucie podczas snu może wynikać z wielu różnych przyczyn organicznych. Należą do nich przede wszystkim choroby fizyczne lub przyjmowanie leków zakłócających sen lub środków odurzających.
Choroby, które mogą wpływać na sen, to na przykład
Również wiele chorób psychicznych, takich jak np. depresja, często wiąże się ze złym snem.
Do leków i substancji zakłócających sen należą np.
- beta-blokery,
- leki na astmę,
- preparaty hormonalne,
- niektóre antybiotyki,
- kofeina,
- nikotyna oraz
- alkohol.
W przypadku tzw. zespołu bezdechu sennego (SAS) podczas snu występują przerwy w oddychaniu trwające od 10 do 60 sekund. Osoby dotknięte tą dolegliwością chrapią głośno i nieregularnie. Bezdech senny może prowadzić do problemów z sercem.
Czynniki ryzyka wystąpienia SAS to
Dlatego zaleca się takie środki terapeutyczne, jak redukcja masy ciała oraz abstynencja od alkoholu i nikotyny. W ciężkich przypadkach stosuje się specjalną metodę wentylacji (wentylację CPAP).
W przypadku narkolepsji występuje zmęczenie i napady zasypiania. Inne objawy to
- napadowe osłabienie mięśni,
- żywe doznania zmysłowe podczas zasypiania oraz
- rodzaj krótkotrwałego paraliżu po przebudzeniu.
Zespół niespokojnych nóg objawia się nocnymi
- rozproszonych zaburzeniach czucia,
- bólu oraz
- silnej potrzebie poruszania nogami.
Często mija bardzo dużo czasu, zanim zostanie rozpoznany jako poważne zaburzenie. Zespół niespokojnych nóg często można skutecznie leczyć farmakologicznie.
W przypadku zaburzeń snu należy najpierw dokładnie określić rodzaj zaburzenia oraz okoliczności, które mu towarzyszą. Osoby dotknięte tym problemem powinny dokumentować istotne zdarzenia:
- godziny snu
- Czas trwania snu
- Zmęczenie w ciągu dnia
- nocne rozmyślania
- sen w ciągu dnia
- Czas spędzony w łóżku
- Organizacja wieczoru
- Hałas i światło w sypialni itp.
Istotne jest również odnotowanie ewentualnych zmian w rytmie snu, np. spowodowanych pracą zmianową. Do tego dochodzi jeszcze zażywanie narkotyków i leków, a także ogólny stan psychiczny i wyniki badań internistycznych.
Aby uzyskać szczegółowy obraz sytuacji, często zaleca się prowadzenie dziennika snu, w którym pacjent zapisuje godziny snu. Często po pierwszym badaniu nie można ustalić przyczyny. Wówczas należy przeprowadzić badanie w tzw. laboratorium snu, aby wykryć inne przyczyny zaburzeń snu.
Najważniejszym sposobem leczenia zaburzeń snu bez przyczyn fizycznych jest terapia poznawczo-behawioralna. Można ją z powodzeniem przeprowadzić w formie krótkiego programu grupowego. W ramach tego programu osoby dotknięte zaburzeniami otrzymują informacje na temat normalnego snu i korzystnych nawyków związanych ze snem („higiena snu”) oraz uczą się technik relaksacyjnych.
Do higieny snu należą na przykład
- regularny nocny odpoczynek trwający maksymalnie 8 godzin,
- rezygnacja z drzemek w ciągu dnia i zasypiania przed telewizorem,
- rezygnacja z kofeiny, alkoholu i ciężkich posiłków po godz. 16:00 oraz
- regularną aktywność fizyczną w ciągu dnia.
Pacjenci
- powinni kłaść się do łóżka tylko w przypadku silnego zmęczenia,
- nie wolno im w nocy patrzeć na zegarek, a
- jeśli w nocy leżą dłużej bez snu, nie powinni pozostawać w łóżku, zamartwiając się, lecz zamiast tego wstać i poczytać lub wykonać podobną czynność.
Tylko w wyjątkowych przypadkach należy dodatkowo podawać leki. Na pierwszym miejscu powinny być preparaty ziołowe, takie jak waleriana lub herbata chmielowa. W nielicznych przypadkach wskazane jest stosowanie innych leków psychotropowych. W przypadku zaburzeń snu o podłożu fizycznym istnieją specyficzne metody leczenia farmakologicznego i inne metody terapeutyczne.
Wiele osób cierpiących na zaburzenia snu boryka się z ciągłym zmęczeniem, problemami z koncentracją i znacznym pogorszeniem jakości życia. Osoby, które źle śpią lub mają problemy z zasypianiem lub utrzymaniem snu, powinny wcześnie zbadać przyczyny zaburzeń snu.
Istnieją różne rodzaje zaburzeń snu, które mogą mieć zarówno przyczyny psychiczne, jak i organiczne. Przewlekłe zaburzenia snu często wynikają ze stresu, zaburzeń oddychania związanych ze snem, chorób fizycznych lub przyjmowania leków. Również niespokojny sen i brak wystarczającej ilości snu mogą w dłuższej perspektywie powodować konsekwencje zdrowotne.
Niemieckie Towarzystwo Badań nad Snem oraz Towarzystwo Badań nad Snem i Medycyny Snu zalecają ukierunkowaną diagnostykę i terapię zaburzeń snu, aby przywrócić regenerujący sen. Podstawą do tego są między innymi wytyczne S3 dotyczące snu, który nie jest regenerujący. Szczególnie w przypadku podejrzenia bezdechu sennego lub innych zaburzeń oddychania związanych ze snem wskazane może być badanie w laboratorium snu. Terapia poznawczo-behawioralna bezsenności jest obecnie uważana za szczególnie skuteczną w promowaniu lepszego snu i normalnego rytmu snu.
Ponieważ zaburzenia snu mogą powodować obniżenie wydajności i pogorszenie stanu zdrowia, osoby dotknięte tym problemem powinny poważnie traktować jego liczne przyczyny i poddać się wczesnemu leczeniu.
Czym są zaburzenia snu?
Zaburzenia snu to długotrwałe problemy ze snem, które utrudniają zasypianie, przespanie całej nocy lub uzyskanie regenerującego snu. Do najczęstszych form zaburzeń snu należą bezsenność, bezdech senny i trudności z zasypianiem. Wiele osób cierpiących na zaburzenia snu odczuwa w ciągu dnia uciążliwe zmęczenie.
Jakie są przyczyny zaburzeń snu?
Problemy ze snem często wynikają ze stresu, chorób psychicznych, zaburzeń lękowych lub chorób fizycznych. Również kofeina, praca zmianowa, leki lub zaburzony rytm snu i czuwania mogą zakłócać sen. Ponadto ważną rolę odgrywają nawyki związane ze snem i higiena snu.
Kiedy należy udać się do lekarza z powodu problemów ze snem?
Jeśli zaburzenia snu stają się przewlekłe, spada wydajność lub pojawiają się dolegliwości nocne, należy zwrócić się o pomoc medyczną. Szczególnie w przypadku chrapania, bezdechu sennego, narkolepsji lub zespołu niespokojnych nóg wskazane może być badanie w laboratorium snu. Również długotrwały brak snu należy traktować poważnie.
Jak leczy się zaburzenia snu?
Leczenie zaburzeń snu zależy od przyczyny i rodzaju schorzenia. Często pomocna jest higiena snu, terapia behawioralna lub terapia poznawczo-behawioralna. W niektórych przypadkach stosuje się środki nasenne, preparaty ziołowe, takie jak waleriana, lub inne leki.
Jak można poprawić jakość snu?
Aby lepiej spać, warto mieć stały rytm snu, regularnie kłaść się spać i unikać kofeiny wieczorem. Zdrowy sen wspierają też spokojne otoczenie, odpowiednia długość snu i relaks przed snem. Dzięki temu często można znacznie zmniejszyć problemy ze snem.
