Termin „terapia behawioralna” obejmuje szereg metod psychoterapeutycznych. Metody te wspierają pacjentów, pomagając im w samodzielnym opracowywaniu i rozwijaniu aktywnych strategii radzenia sobie z problemami. W centrum terapii behawioralnej znajduje się analiza zachowań.
Tutaj znajdziesz więcej informacji oraz listę wybranych terapeutów behawioralnych.
Czym jest terapia behawioralna?
Terapia behawioralna (TB) zaczęła się rozwijać w latach 50. XX wieku. Obecnie obejmuje ona wiele metod, które mają następujące cechy wspólne:
- są silnie oparte na aktualnych wynikach badań i na tej podstawie są stale udoskonalane
- wiele podejść jest ukierunkowanych na konkretne zaburzenia, tzn. stosuje się je tylko w przypadku określonych schorzeń
- poprawa objawów jest postrzegana jako proces rozwiązywania problemów, w którym pacjent musi aktywnie uczestniczyć. Celem jest zwiększenie jego kompetencji w zakresie rozwiązywania podobnych problemów w przyszłości. W tym sensie podejście terapii behawioralnej jest bardzo przejrzyste, zorientowane na cel i działanie.
- koncentrują się na zrozumieniu czynników wywołujących i podtrzymujących problem. Dzięki temu pacjent powinien być w stanie trwale rozwiązać problem
Terapia behawioralna jest zatem formą pomocy w samopomocy. Wspiera ona tworzenie i rozwijanie aktywnych strategii radzenia sobie oraz pomaga pacjentowi stać się ekspertem w zakresie własnego zaburzenia.
W centrum terapii behawioralnej: analiza zachowań
Podstawą diagnostyki w terapii behawioralnej jest analiza zachowań. Określa ona,
- w jakich warunkach pojawia się problem,
- jak osoba dotknięta problemem sobie z nim radzi oraz
- jakie są tego konsekwencje.
Na przykład ataki paniki często pojawiają się, gdy osoba dotknięta tym problemem jest poddana stosunkowo dużemu obciążeniu z powodu braku snu lub innego stresu. Jeśli atak paniki pojawia się np. w sklepie, osoby dotknięte tym problemem często uciekają z tej sytuacji. Nierzadko konsekwencją takich ataków jest to, że np. partner zaczyna robić zakupy.
Informacje te są bardzo ważne dla dalszego procesu rozwiązywania problemów w ramach terapii behawioralnej. Z jednej strony sugerują one bowiem, w jaki sposób można ewentualnie zmniejszyć prawdopodobieństwo wystąpienia ataków paniki. Może to być np. regularny sen i ograniczenie czynników stresogennych.
Z drugiej strony zwracają uwagę na to, że odciążenie przez partnera stanowi niejako nagrodę za ataki paniki. Takie efekty nagradzania przyczyniają się do utrwalenia problemowych zachowań – co ważne, bez bezpośredniego zamiaru osób dotkniętych tym problemem!
Narzędzia terapii behawioralnej
W ramach indywidualnych procesów rozwiązywania problemów stosuje się szereg sprawdzonych narzędzi terapii behawioralnej. Najważniejsze z nich zostaną pokrótce przedstawione poniżej.
Konfrontacja z bodźcem / ekspozycja
Wiele osób unika sytuacji, które wywołują objawy, takie jak lęki lub czynności kompulsywne. W ramach konfrontacji z bodźcem pacjent celowo je wyszukuje. Celem jest przezwyciężenie objawów i tym samym odzyskanie większej swobody działania.
Jest to bardzo skuteczna metoda terapii behawioralnej, która jednak jest dla pacjenta bardzo wyczerpująca. Wymaga od niego dużej motywacji. Dlatego przed każdą ekspozycją należy dokładnie zaplanować, na co pacjent chce się zdecydować i w jakich krokach możliwa jest poprawa.
Przykład: Pacjentka z zaburzeniami lękowymi z napadami paniki unika w szczególności zamkniętych pomieszczeń, w których przebywa wiele osób. Teraz, wspólnie ze swoją terapeutką, odwiedza najpierw zamknięte pomieszczenia, w których przebywa stosunkowo niewiele osób (np. urzędy). Następnie udaje się do pomieszczeń, w których jest średnia liczba osób (np. supermarket), a na koniec wchodzi do ciasnego i zatłoczonego domu towarowego.
Gdy opanuje te sytuacje, na kolejnym etapie terapii behawioralnej wykonuje te kroki samodzielnie.
Metody operacyjne
Metody operacyjne w sposób ukierunkowany sterują zachowaniem w ramach terapii behawioralnej. Metody sterowania to:
- „karanie” zachowań problemowych i (co jest znacznie ważniejsze!) „nagradzanie” pożądanych zachowań
- poprzez optymalne kształtowanie otoczenia
Przykładem może być leczenie napadów objadania się: z jednej strony sporządzenie planu posiłków pomaga pacjentowi w regularnym spożywaniu wystarczających ilości jedzenia, aby w miarę możliwości nie odczuwać głodu.
Jeśli pacjent przestrzega tego planu posiłków, nagradza się w uzgodniony wcześniej sposób (np. idzie do kina). Dodatkowo kształtowanie otoczenia przewiduje, że np. w domu nie są przechowywane duże ilości wysokokalorycznej żywności.
Gdy kontrolę nad zachowaniem w dużej mierze przejmuje sam pacjent, mówi się o rosnącym „samokontroli”.
Rozwijanie kompetencji
Wielu pacjentów ma trudności np.
- przestawić się w sytuacjach konfliktowych,
- samodzielnie rozwiązywać problemy.
- samodzielnie rozwiązywać problemy.
W takich sytuacjach wskazane jest szkolenie z zakresu kompetencji społecznych lub szkolenie z rozwiązywania problemów. Zazwyczaj najpierw w grupach omawia się, jakie zachowanie można uznać za właściwe, a następnie stopniowo je ćwiczy.
Metody poznawcze w terapii behawioralnej
W przypadku metod poznawczych terapeuta wspólnie z pacjentem ustala, w jaki sposób pacjent ma zniekształcony obraz rzeczywistości. Na przykład osoby cierpiące na depresję często postrzegają świat bardzo pesymistycznie, a pacjenci z lękiem oceniają wiele wydarzeń jako nadmiernie niebezpieczne. Omawiają alternatywne punkty widzenia, a pacjent je przyswaja.
Przykładem może być wspomniana wcześniej pacjentka cierpiąca na ataki paniki, która w trakcie tych ataków nieustannie obawia się, że może zemdleć. Terapeuta omawia z nią powody przemawiające za tym, że zemdleje w zamkniętych pomieszczeniach, oraz te, które temu przeczą.
Obejmuje to np.
- rozważenie, jak często do tej pory traciła przytomność (zazwyczaj bowiem nigdy!),
- jak często była świadkiem takich sytuacji oraz
- czy ewentualnie znane przypadki mają rozpoznawalne przyczyny (np. ciotka zemdlała w dusznym pomieszczeniu w upalny letni dzień. Jednak przez cały dzień prawie nic nie piła).
Na podstawie tego w rozmowie dochodzi się do wniosku, że jej obawy są bardzo nierealne. Jest to ważny warunek gotowości do aktywnego poszukiwania budzących strach sytuacji w kolejnym etapie terapii behawioralnej.