Zaburzenia lękowe i choroby lękowe: rozpoznawanie lęku, zaburzeń panicznych, ataków paniki, a także fobii i zaburzeń lękowych uogólnionych

Lęk jest zaburzeniem, gdy

• występuje ona wielokrotnie w sytuacjach, które w rzeczywistości nie stanowią żadnego zagrożenia ani niebezpieczeństwa oraz
• nie ma fizycznej przyczyny tych lęków (np. zaburzeń czynności tarczycy lub chorób serca).

Osoby dotknięte tym problemem mają tendencję do unikania sytuacji, które wywołują u nich lęk. Dlatego wiele zaburzeń lękowych prowadzi do ogromnego ograniczenia jakości życia i wydajności. Na przykład osoby z fobią społeczną rzadko wychodzą do ludzi i nie są w stanie próbować nowych rzeczy.

Zaburzenia lękowe dzielą się zgodnie z ICD-10 na kilka obrazów klinicznych:

• Agorafobia (F 40.0): występowanie napadów lęku, a także zachowania unikowe w przypadku oddalenia się od bezpiecznych miejsc (głównie od domu). Lęk jest specyficzny dla danej sytuacji i pojawia się np. w domach towarowych, kinach, restauracjach, podczas jazdy samochodem, na wysokości itp.
• Fobie społeczne (F 40.1.): Silny, nieadekwatny lęk w sytuacjach związanych z innymi ludźmi lub unikanie takich sytuacji z powodu lęku. Na pierwszym planie jest strach przed ośmieszeniem się, porażką lub nieprzyjemnym zwróceniem na siebie uwagi. Lękom tym towarzyszą reakcje wegetatywne, takie jak pocenie się, drżenie, rumienienie się.
• Fobie specyficzne (F 40.2): Obiektami wywołującymi lęk są np. psy, koty, pająki, myszy lub konkretne sytuacje, takie jak wysokość, zamknięte pomieszczenia, latanie, a także widok krwi, pobieranie krwi lub zastrzyki.
• Zaburzenia lękowe z napadami paniki (F 41.0): ostre napady lęku w postaci ograniczonych czasowo epizodów, często z objawami fizycznymi, takimi jak kołatanie serca, przyspieszone bicie serca, duszności, zawroty głowy, oszołomienie, pocenie się, a także uczucie ucisku lub ściskania w klatce piersiowej
• Zaburzenia lękowe uogólnione (F 41.1): długotrwałe utrzymywanie się lęków przez ponad 6 miesięcy. Dotyczą one różnych dziedzin życia, a osoby dotknięte tym zaburzeniem mają trudności z ich kontrolowaniem. W związku z tym obawy często zajmują znaczną część dnia i prowadzą do napięcia, zaburzeń snu, trudności z koncentracją oraz innych objawów.

Jeśli nie są leczone, zaburzenia lękowe często mają charakter przewlekły. Często towarzyszy im depresja. Ze względu na częste stosowanie uzależniających środków uspokajających mogą również wystąpić zaburzenia związane z uzależnieniem.

Niepokój o charakterze chorobowym często ujawnia się w różnego rodzaju sytuacjach stresowych. Często osoby dotknięte tym problemem mają jako „wzór do naśladowania” rodzica, który sam cierpi na lęki. Lęki utrwalają się, przekształcając się w zaburzenie, gdy osoby dotknięte tym problemem zaczynają unikać sytuacji wywołujących lęk.

Większość zaburzeń lękowych można skutecznie leczyć za pomocą ambulatoryjnej terapii behawioralnej. Na początku leczenia szuka się modelu wyjaśniającego lęk.

Częścią leczenia jest kontrolowane konfrontowanie osób dotkniętych tym problemem z sytuacjami wywołującymi lęk. Wraz z terapeutą szukają oni właśnie tych sytuacji, których normalnie unikają z powodu lęków. Mogą to być na przykład

• tłumy ludzi,
• wysokie wieże oraz
• sytuacje społeczne

. Z doświadczenia wynika, że w ten sposób można skutecznie zmniejszyć lęk. Ponadto osoby dotknięte tym problemem często muszą nauczyć się lepiej rozpoznawać czynniki stresogenne i redukować swój stres.

Pojedyncze ataki paniki nie są jeszcze uznawane za zaburzenie lękowe z napadami paniki. Zaburzenie lękowe z napadami paniki występuje, gdy panika powoduje cierpienie u osób dotkniętych tym zaburzeniem i wpływa negatywnie na ich funkcjonowanie w życiu codziennym.

Objawy zaburzeń lękowych z napadami paniki

Dla osoby dotkniętej tym zaburzeniem ataki paniki, przynajmniej na początku, pojawiają się jak grom z jasnego nieba.

Objawiają się one czasami dramatycznymi symptomami, takimi jak

• kołatanie serca,
• zawroty głowy,
• uczucie osłabienia,
• duszności,
• napadami potliwości lub
• biegunka.

Do tego dochodzą silne obawy, np.

• przeżycia zawału serca lub udaru mózgu,
• utraty przytomności lub
• oszołomienie.

Objawy te są często nasilane przez hiperwentylację. Osoby dotknięte tym problemem oddychają bardzo szybko, co powoduje, że przyjmują zbyt dużo tlenu. Najczęściej osoby dotknięte tym problemem ucieczkowo opuszczają sytuacje, w których występują ataki paniki.

Ataki paniki trwają różnie długo, ale zazwyczaj nie dłużej niż 30 minut.

O agorafobii mówi się, gdy osoby dotknięte tym zaburzeniem unikają określonych miejsc z powodu lęku przed atakami paniki, na przykład

• domów towarowych,
• kin,
• środki transportu publicznego,
• tłumne miejsca itp.

Osoby dotknięte tym problemem odczuwają niemal ciągły lęk przed kolejnymi atakami paniki (lęk oczekiwania). Problem ten znacznie ogranicza ich wydajność i swobodę poruszania się. Jednocześnie są one w pełni świadome irracjonalności swojego lęku.

Częstość występowania zaburzeń lękowych z napadami paniki

Około 15 do 30 procent wszystkich ludzi przynajmniej raz w życiu doświadcza ataku paniki. Jednak tylko około 3 procent rozwija zaburzenia lękowe z napadami paniki, przy czym dotyka to około dwa razy więcej kobiet niż mężczyzn. Zaburzenia te pojawiają się zazwyczaj w młodym wieku dorosłym.

Leczenie zaburzeń lękowych z napadami paniki

Zaburzenia lękowe z napadami paniki najskuteczniej leczy się za pomocą psychoterapii behawioralnej. Jak wspomniano powyżej, najważniejszym elementem terapii jest konfrontacja z sytuacjami wywołującymi lęk.

Wiele osób dotkniętych tym problemem odczuwa również wsparcie i ulgę w związku z atakami paniki. Na przykład bliscy robią za nich zakupy, częściej towarzyszy im partner itp.

Często osobom dotkniętym tym zaburzeniem niezwykle trudno jest bezpośrednio poprosić o wsparcie i ulgę. W związkach pacjenci cierpiący na ataki paniki w jakiś sposób „nie są traktowani sprawiedliwie”. Takie problemy muszą być rozwiązywane w ramach terapii.

W leczeniu zaburzeń lękowych z napadami paniki można również stosować leki, zwłaszcza leki przeciwdepresyjne o działaniu serotoninergicznym. Ze względu na wysokie ryzyko uzależnienia środki uspokajające, takie jak benzodiazepiny (np. Tavor®), powinny być podawane tylko tymczasowo, przez krótki okres czasu.

Przykład kliniczny: zaburzenia lękowe z napadami paniki

35-letnia kobieta, pracująca zawodowo, zamężna, matka syna, została skierowana przez swojego lekarza rodzinnego do poradni terapii behawioralnej po tym, jak dokładne i wielokrotne badania organiczne nie wykazały żadnych oznak choroby fizycznej.

Od dwóch lat cierpi na nawracające, przytłaczające uczucie strachu przed śmiercią i paniki. Po raz pierwszy wystąpiło to, gdy odwiedziła na oddziale intensywnej terapii swojego wujka, który zupełnie niespodziewanie doznał zawału serca. Była bardzo zdenerwowana, musiała długo czekać przed oddziałem, w tym czasie wypiła dwie filiżanki kawy. Kiedy w końcu stanęła przed swoim wujkiem, który leżał zupełnie bez życia, ogarnął ją straszny strach. Ponadto miała wrażenie, że zaraz zemdleje, więc musiała szybko opuścić oddział.

Od tego czasu lęk pojawia się zawsze w związku z kontaktem z rodziną wujka. Ujawnia się również w gabinetach lekarskich i szpitalach, a od kilku miesięcy także w mieście, w domach towarowych i miejscach, gdzie jest dużo ludzi. Obecnie nie jest już w stanie sama pójść z synem do lekarza i prawie nie może sama robić zakupów.

Wspólnie z pacjentką ustalono, że ataki paniki są co prawda niezwykle nieprzyjemne, ale nie są niebezpieczne. Zaczęła ona, początkowo pod opieką terapeutyczną, celowo szukać sytuacji, w których doświadcza paniki. Stwierdziła, że początkowo silne ataki paniki z każdym ćwiczeniem stają się coraz słabsze. Po 9 miesiącach pacjentka znów prowadzi normalne życie i odczuwa jedynie lekkie napady paniki.

W przypadku fobii społecznej głównym problemem jest lęk przed sytuacjami „publicznymi” i unikanie ich, np.

• jedzenie z innymi,
• wygłaszanie referatów,
• udział w prywatnych lub zawodowych wydarzeniach lub uroczystościach.

Osoby dotknięte tym problemem obawiają się przede wszystkim kompromitacji lub negatywnej oceny ze strony innych. Oprócz typowych objawów lękowych, takich jak te występujące podczas ataku paniki, w sytuacjach budzących strach często pojawia się rumieniec lub drżenie.

Wiele osób jest nieśmiałych. Fobia społeczna występuje natomiast wtedy, gdy

• osoby dotknięte tym problemem w ogóle nie narażają się na takie sytuacje lub
• przechodzą przez nie tylko w stanie ogromnego lęku.

Fobie społeczne są bardzo powszechne. Dotyczą one około 13 procent wszystkich ludzi, przy czym kobiety nieco częściej niż mężczyźni. Zazwyczaj zaczynają się już w okresie szkolnym.

Dotyczy to zwłaszcza osób, które zawsze miały skłonność do silnych wątpliwości co do siebie, a jednocześnie stawiają sobie wysokie wymagania. Zwracają one dużą uwagę na to, co dzieje się w ich wnętrzu („zwiększona samoświadomość”).

W terapii behawioralnej stosuje się również konfrontację z sytuacją wywołującą lęk. Ponadto na pierwszym planie znajduje się trening kompetencji społecznych, np.

• nauka asertywności,
• nauka mówienia „nie”,
• nauka akceptowania własnych błędów.

Optymalna jest terapia grupowa, ponieważ pacjenci mogą się tu wzajemnie wspierać. Z drugiej strony w grupie automatycznie stają przed jedną ze swoich budzących lęk sytuacji.

Fobia specyficzna występuje, gdy osoba dotknięta tym zaburzeniem odczuwa lęk przed określonym

• obiektu (np. pająka, owadów, psów) lub
• sytuacji (np. ciasnej windy, burzy, latania samolotem, wizyty u dentysty)

. Taki lęk definiuje się jako zaburzenie tylko wtedy, gdy ogranicza on osobę dotkniętą w radzeniu sobie z codziennością. Tak byłoby np. w przypadku osoby podróżującej służbowo, która boi się latania.

Takie ograniczające fobie można bardzo skutecznie leczyć poprzez konfrontację z budzącą lęk sytuacją.

Osoby z zaburzeniami lękowymi uogólnionymi bardzo często rozmyślają z niepokojem i lękiem o sprawach codziennych. Martwią się o swoje samopoczucie i dobrobyt swojej rodziny, mimo że w rzeczywistości nie ma powodu do obaw.

W związku z tym są oni stale spięci i przerażeni i nie są w stanie samodzielnie zakończyć tego stanu. O zaburzeniu mówi się dopiero wtedy, gdy objawy utrzymują się dłużej niż pół roku.

Dotyczy to około 5 procent wszystkich ludzi, częściej kobiet niż mężczyzn. Zespół lęku uogólnionego zaczyna się zazwyczaj w okresie młodzieńczym lub wczesnej dorosłości.

Osoby dotknięte tym zaburzeniem zazwyczaj nie zgłaszają się od razu na terapię psychoterapeutyczną. Podejrzewają choroby fizyczne i dlatego wielokrotnie konsultują się z lekarzami rodzinnymi i innymi specjalistami medycyny ogólnej.

W przypadku zaburzeń lękowych uogólnionych wskazana jest przede wszystkim terapia poznawcza. W jej ramach

• osoby dotknięte tym zaburzeniem uczą się, że ich rozmyślania i obawy są jednostronnie pesymistyczne,
• celowo ćwiczą stosowanie innych myśli oraz
• nabywają lepsze strategie rozwiązywania problemów oraz strategie radzenia sobie z lękiem, takie jak odwracanie uwagi lub regularne treningi relaksacyjne.

Terapia ta jest jednak mniej skuteczna niż terapia konfrontacyjna w przypadku lęków o bardziej konkretnym charakterze.