İçeriğe geç
Leading Medicine Guide logosu

Haberler

Son zamanlarda yapılan araştırmalar, sigara içmeyenlerde akciğer kanserinin olası bir tetikleyicisi olarak ince partiküllerin önemini artırmaktadır

Sabine_Schneider.png

Sabine Schneider ·

Akciğer kanseri teşhisi, sigara içmeyenlerde de giderek daha sık görülmektedir. Küresel ölçekte bakıldığında, bu hastalık artık kansere bağlı ölüm nedenleri arasında beşinci sırada yer almaktadır. Nisan 2023’te Nature dergisi, sigara içmeyenlerde ince partikül kirliliği ile akciğer kanseri arasındaki ilişkiyi araştıran uluslararası bir çalışmayı yayınladı. 

Miami Üniversitesi’nden bir bilim insanı ekibi, 2025 yılında EClinicalMedicine dergisinde, dünya genelinde tüm akciğer kanseri vakalarının yüzde 20’sinin kirli dış hava nedeniyle ortaya çıktığını açıkladı. Çin, Hindistan, Pakistan, Bangladeş ve Nijerya gibi ülkelerde bu oranın %25'e kadar çıktığı belirtiliyor. İnce partikül kirliliği akciğer kanserini nasıl tetikleyebilir? Akciğer hastalıkları nasıl önlenebilir?

İnce toz neyden oluşur ve solunum yollarına nasıl girer?

Sigara içmek hâlâ akciğer kanseri için bir numaralı risk faktörü olarak kabul ediliyor. Ancak gerçek şu ki, bronşiyal karsinom sigara içmeyenlerde de teşhis ediliyor ve bu eğilim artıyor. Çoğu durumda hastalar, küçük hücreli dışı akciğer kanseri olarak bilinen bir kanser türü olan adenokarsinom geliştirir. Zehirli ince toz akciğerlerine nasıl ulaşır, bu partiküller aslında nelerden oluşur?

Çoğu durumda, PM10 – tanecik boyutu on mikrometreden küçük olan ve “ince toz” olarak adlandırılan – ve PM2,5, insan kaynaklı süreçler sonucu oluşur; örneğin, başlıca olarak trafik, tarım ve ayrıca ısınma faaliyetleri:

  • dizel motorlar
  • lastik, fren ve yol kaplamalarından kaynaklanan aşınma
  • tarım makineleri
  • gübrelerden
  • yoğun hayvancılık faaliyetleri (bu faaliyetler sırasında büyük miktarda amonyak oluşur ve bu da ikincil ince toz oluşturur)
  • Evlerde, dairelerde ve binalardaki ısıtma sistemleri ve sobalar

Nadiren de olsa, yalnızca belirli koşullar altında (hava kirliliği bulutu) görülebilen partiküller doğal kaynaklardan da oluşabilir:

  • Toprak erozyonu
  • Volkanik patlamalar
  • Çalı yangınları

Küçük ve zararlı askıda kalan toz taneleri, boyutlarının küçük olması nedeniyle insanların solunum yollarına kolayca girer. PM2,5 partikülleri o kadar küçüktür ki, akciğer alveollerine bile ulaşabilirler.

Maruz kalma düzeyini düşük tutmak için halihazırda geçerli sınır değerler bulunmaktadır, ancak bu değerler uluslararası düzeyde farklılık göstermektedir.Ülkemizde PM10 (24 saatlik sınır değeri) için yıllık ortalama değerler şu anda metreküp hava başına 40 µg, PM2,5 (yıllık ortalama hedef değer) için ise 25 µg/m³ seviyesindedir. Bu değerler, WHO’nun önerdiği 15 ve 5 µg/m³ değerlerinin oldukça üzerindedir. Feinstaub der Größe PM2,5 kann sogar direkt die Lungenbläschen erreichen.

İnce toz, akciğer kanserini nasıl tetikleyebilir?

Başlangıçta bilim insanları, ince partiküllerin akciğer hücrelerinin genetik yapısını değiştirebileceğini varsaymışlardı. Çünkü adenokarsinom hastalarının büyük bir kısmında doktorlar, EGF reseptörü (Epidermal Büyüme Faktörü Reseptörü) adlı bir proteinde belirli bir genetik mutasyon tespit etmektedir. Bu mutasyon, tümör hücrelerinin kontrolsüz büyümesine neden olabilir. 

Araştırmacılar, 2023 yılında yaptıkları çalışmada, Birleşik Krallık, Kanada, Tayvan ve Güney Kore'den dört farklı grup üzerinde topladıkları epidemiyolojik veriler yardımıyla, akciğer kanseri ile PM2,5 maruziyeti arasında bir bağlantı olması gerektiğini ortaya koydu. Ekip, daha sonra gerçekleştirdiği fare deneyiyle, ince partiküllü tozun EGFR mutasyonunu tek başına tetiklemediğini, ancak bu mutasyonun – en azından kısmen – vücutta zaten mevcut olması gerektiğini kanıtladı. Ancak – ve bu çok önemli bir nokta – mutasyona uğramış reseptör ile ince partikül kirliliğinin birleşimi, hayvanlarda kanser büyümesini teşvik etti. Bu durum, ince toz tanelerinin tetiklediği akciğer dokusundaki sürekli iltihaplanma reaksiyonları yoluyla gerçekleşti.

Bir haberci maddenin önemi

Bu bağlamda bilim insanları, bağışıklık sisteminin bir haberci maddesi olan interlökin 1ß’nin de belirleyici bir rol oynadığını keşfettiler. Zira, ince toz maruziyetinden önce antikor verilen fareler, tedavi edilmeyen akranlarına kıyasla daha nadir akciğer kanserine yakalandılar. Sonuç olarak, interlökin 1ß, özellikle ince toz kirliliğinin yoğun olduğu bölgelerdeki kişilere profilaktik tedavi uygulamak için bir seçenek olabilir. Ancak Münih’teki Helmholtz Merkezi’nde Moleküler Toksikoloji ve Farmakoloji Enstitüsü Direktörü Prof. Dr. Martin Göttlicher, bunu uygun bir önleme yöntemi olarak görmüyor. Bunun yerine, ince partikül sınır değerlerinin daha da düşürülmesinden yana olduğunu belirtti. 

Geçtiğimiz yıl, 2030'dan itibaren geçerli olacak yeni PM10 ve PM2,5 sınır değerlerini de içeren yeni bir Avrupa hava kalitesi direktifi hazırlandı. Direktif, 2024'ün sonunda resmi olarak yürürlüğe girdi.

Sonuç

Prof. Dr. Martin Göttlicher, sigara içenlerin akciğer kanserine yakalanma riskinin sigara içmeyenlere göre hâlâ yaklaşık on kat daha yüksek olduğunu açıklıyor. Ancak, ince partikül kirliliğiyle mücadelede dünya çapında bir değişiklik yapmanın ne kadar acil olduğu, diğer araştırmalar tarafından da ortaya konmaktadır. Bu araştırmalar, hava kirliliğinin kalp-damar sistemi hastalıkları ve Alzheimer gibi diğer hastalık riskini artırdığını göstermektedir. 

Bu bağlamda, ince partikül emisyonlarının uluslararası düzeyde azaltılması büyük önem taşımaktadır. Zira, bu yılın Mart ayında Polonya ve Almanya’da yaşanan bir hava olayı da açıkça gösterdiği gibi, komşu ülkelerden gelen hava kirliliği bu ülkelere yayılabilir. Bunu mümkün kılan, ince partikül bulutlarını uzaklara taşıyabilen belirli rüzgârlardır. Ayrıca, uzun süre devam eden yüksek basınç alanları, havanın yenilenmemesine ve ince tozun bu şekilde uzun bir süre boyunca havayı kirletmesine neden olmaktadır. Almanya’da Federal Çevre Dairesi güncel hava kalitesi hakkında bilgi vermektedir.

Kaynaklar

Yazıyı paylaş

Sabine_Schneider.png

Tıp yazarı hakkında

Sabine Schneider

Baş editör

Haberler

Sıradaki okuma