Choroby rogówki – informacje na temat chorób rogówki

Rogówka (cornea) znajduje się w przedniej części zewnętrznej powłoki oka i przechodzi w skórę właściwą w okolicy rąbka. W przeciwieństwie do skóry właściwej jest przezroczysta i wymaga stałego nawilżania płynem łzowym. Rogówka ma większą krzywiznę niż skóra i wystaje poza gałkę oczną. Do najczęstszych chorób zewnętrznej powłoki oka należą uszkodzenia rogówki. W zależności od przyczyny dzieli się je na urazy zapalne i niezapalne.

Budowa rogówki

Rogówka jest przezroczystą częścią zewnętrznej powłoki oka i pełni funkcję „szyby przedniej oka”. Tworzą ją keratynocyty, czyli wyspecjalizowane komórki tej struktury.

Przepuszczalność światła wynika z:

• Równoległego ułożenia blaszek kolagenowych
• Brak naczyń krwionośnych
• aktywnego odprowadzania nadmiaru płynów z rogówki za pomocą pomp endotelialnych

Rogówka oka jest pokryta nerwami. Rogówka oka, będąca przezroczystą płytką o średnicy 11,7 milimetra, znajduje się bezpośrednio przed źrenicą. Jej grubość w środkowej części wynosi około 0,6 milimetra – czyli około pół milimetra, a na brzegach około 0,8 milimetra. 

Rogówka chroni tęczówkę i wrażliwe wnętrze oka @ Vladimir /AdobeStock

Pięć warstw rogówki

Patrząc od zewnątrz do wewnątrz, pod mikroskopem można wyróżnić sześć warstw rogówki:

• Przedni nabłonek rogówki (Epithelium corneae) tworzy powierzchnię rogówki
• Błona Bowmana (Lamina limitans anterior) przylega do niej i dzięki swojej strukturze zapewnia utrzymanie zewnętrznej warstwy nabłonkowej
• Zrębu (warstwa właściwa) stanowi środkową warstwę rogówki i stanowi około 90 procent jej grubości. Oprócz włókien tkanki łącznej i nerwowych zawiera różne typy komórek. Pełnią one ważne funkcje, np. w zakresie odżywiania, obrony przed infekcjami oraz naprawy po urazach. Stroma, składająca się z regularnie ułożonych warstw włókien kolagenowych, zamyka się w kierunku przedniej komory błoną Descemeta
• Tylna błona Descemeta (Lamina limitans posterior) służy jako granica oddzielająca ją od śródbłonka rogówki (Endothelium corneae). Jest to zarówno najgrubsza, jak i najbardziej wytrzymała błona w ludzkim ciele. Dzięki temu stanowi skuteczną ochronę. Jej grubość wzrasta w miarę upływu czasu.
• Warstwa komórek śródbłonka odpowiada między innymi za utrzymanie odpowiedniego nawodnienia, a tym samym za zachowanie przezroczystości rogówki. Ostatnia warstwa tych komórek znajduje się na błonie podstawnej i aktywnie wypompowuje wodę z rogówki, aby pozostała ona przezroczysta i nie pęczniała.

Schemat przedstawiający różne warstwy rogówki

Funkcja rogówki

Rogówka w zewnętrznej powłoce oka, jako okno gałki ocznej, zapewnia ostrość widzenia. 

Pełni trzy ważne funkcje:

• Funkcja ochronna: chroni wrażliwe wnętrze oka przed czynnikami zewnętrznymi (ciała obce, woda). Można ją zatem porównać do przedniej szyby samochodu
• Przepuszczalność światła: podobnie jak okno, musi przepuszczać światło w miarę możliwości bez przeszkód
• Załamanie światła: regularne wygięcie rogówki załamuje światło, zanim dotrze ono do soczewki oka. Niewielkie nierówności mogą prowadzić do zaburzeń widzenia

Naturalna moc refrakcyjna rogówki wynosi około 40 dioptrii. Tym samym rogówka oka odpowiada za dwie trzecie całkowitego załamania światła, przyczyniając się do ogniskowania obrazu. Istotnym czynnikiem w tym procesie jest ciecz komorowa znajdująca się za rogówką oka.

Rogówka musi być stale nawilżana, aby nie wyschła. Zadanie to przejmują powieki: poprzez mruganie rozprowadzają one płyn łzowy równomiernie po rogówce. W przypadku zespołu suchego oka nawilżanie to jest zaburzone, co może wpływać na przezroczystość rogówki.

Warstwa śródbłonkowa rogówki, dzięki różnym procesom metabolicznym, zapewnia dehydratację. Odpowiada za odprowadzanie płynów do wewnątrz i zapewnia przezroczystość.

Gęstość komórek metabolicznych w śródbłonku rogówki zmniejsza się wraz z wiekiem. Komórki śródbłonka mają słabą zdolność regeneracji, dlatego należy je chronić.

Ochronę przed infekcjami, urazami i zniszczeniami zapewnia błona Descemeta. Nabłonek na powierzchni rogówki znajduje się w zewnętrznej warstwie oka. Może się odnawiać i zapewnia, że mniejsze rany zamykają się bez pozostawiania blizn.

Możliwe choroby rogówki

Do najczęstszych chorób zewnętrznej powłoki oka należą uszkodzenia rogówki. W zależności od przyczyny dzieli się je na zapalne i niezapalne uszkodzenia rogówki.

Urazy spowodowane ciałami obcymi z uszkodzeniem rogówki

W okulistyce często zdarzają się urazy zewnętrznej błony oka spowodowane ciałami obcymi. Silny przepływ łez wypłukuje ciało obce z oka, nie pozostawiając uszkodzeń zewnętrznej błony oka.

Pomocne jest przepłukanie oka butelką do płukania oczu lub pod bieżącą wodą, aż zniknie uczucie obecności ciała obcego. Należy unikać dodatkowego pocierania, ponieważ prowadzi to do powierzchownego uszkodzenia rogówki.

Szczególnym przypadkiem jest oparzenie zewnętrznej błony oka, które najczęściej występuje w wyniku wypadków przy pracy. Jest to stan nagły, wymagający natychmiastowej interwencji.

Pierwszym działaniem w przypadku oparzenia jest intensywne płukanie oka przez 20 do 30 minut. Następnie należy udać się do kliniki okulistycznej w celu dalszej diagnostyki, aby zapobiec utracie wzroku.

Wypaczenie rogówki

Zdrowa rogówka ma równomierną krzywiznę. Dzięki temu może optymalnie załamywać światło padające ze wszystkich stron, zanim dotrze ono do soczewki oka.

Jeśli rogówka jest bardziej lub mniej zakrzywiona w jednym kierunku, zmienia się również załamanie światła przez źrenicę. Prowadzi to do zaburzeń widzenia, np. obiekty okrągłe wydają się liniowe lub prętowate.

Ta anomalia nazywa się astygmatyzmem. Osoby dotknięte tą wadą widzą przedmioty z bliska i z daleka niewyraźnie i zniekształcone. Często cierpią na bóle głowy. 

W rzadkich przypadkach oprócz zmiany w rogówce dochodzi jeszcze zaburzenie w soczewce. Astygmatyzm jest często wrodzony i może być uwarunkowany genetycznie.

Najczęściej towarzyszy jej krótkowzroczność lub dalekowzroczność. Ponadto istnieją przyczyny nabyte. Należą do nich choroby lub blizny w zewnętrznej warstwie oka.

Najczęściej odchylenia dotyczą krzywizny w pionie (astygmatyzm pryzmatyczny). Drugim kryterium rozróżnienia jest to, czy rogówka jest zakrzywiona w różnych miejscach (astygmatyzm nieregularny), czy też nie (astygmatyzm regularny).

Lekarze korygują wady w postaci regularnej za pomocą specjalnych okularów lub soczewek kontaktowych. W przypadku astygmatyzmu nieregularnego odpowiednie są twarde soczewki kontaktowe, ale nie okulary. Zabiegi chirurgii refrakcyjnej są odpowiednie do korekcji większych odchyleń, przy czym najczęściej stosuje się laser.

Występujący z częstością jednego na 2000 przypadków stożek rogówki jest niezapalną chorobą rogówki. Ma charakter dziedziczny, a objawy pojawiają się już w wieku młodzieńczym. W jej przebiegu rogówka ulega ścieńczeniu w środkowej części i wybrzusza się do przodu, przyjmując kształt stożka. Powoduje to znaczne ograniczenie zdolności widzenia. Rokowanie w przypadku tej choroby zewnętrznej powłoki oka jest różne w zależności od stopnia zaawansowania. Stopień skrzywienia rogówki można określić poprzez rzutowanie pierścieni na rogówkę. Dzięki specjalnym urządzeniom do precyzyjnych pomiarów stożek rogówki można wykryć już we wczesnym stadium – ważne wskazówki dostarczają dane z pachymetrii oraz informacje o krzywiznie przedniej powierzchni rogówki.

Kobieta z keratokonusem @ Alessandro Grandini /AdobeStock

Zmętnienia rogówki

Zmętnienia rogówki powodują pogorszenie ostrości wzroku, a w niektórych przypadkach również ból.

Do najczęstszych przyczyn należą obrzęki (edemy) i blizny na rogówce. Blizny na rogówce w zewnętrznej warstwie oka są widoczne jako białawy zmętnienie. 

Powstają one w wyniku stanów zapalnych, owrzodzeń lub zaburzeń metabolicznych. Czynnikiem ryzyka wystąpienia stanu zapalnego jest wcześniejsze uszkodzenie rogówki, np. w wyniku nieprawidłowego stosowania soczewek kontaktowych. Wysiłek wzrokowy, taki jak czytanie lub praca przy komputerze, może dodatkowo pogorszyć objawy.

W przypadku zapalenia rogówki (keratitis) może dojść do infekcji bakteryjnej lub wirusowej wywołanej przez drobnoustroje lub do zakażenia grzybiczego. Nieleczone może to prowadzić do powstania wrzodu rogówki (ulcus corneaea). Może on rozprzestrzeniać się aż do stromy lub błony Descemeta i prowadzić do perforacji oka.

Rozległe blizny na zewnętrznej powłoce oka mogą powodować poważne uszkodzenia rogówki. W niektórych przypadkach blizny sprzyjają tworzeniu się naczyń krwionośnych (waskularyzacji). W ten sposób w obszarze zewnętrznej powłoki oka, który w innym przypadku byłby pozbawiony naczyń krwionośnych, tworzą się naczynia krwionośne, które dodatkowo upośledzają zdolność widzenia.

W przypadku uszkodzenia komórek warstwy śródbłonka do rogówki przedostaje się płyn. Ulega on zagęszczeniu, co prowadzi do obrzęków i zmętnienia.

Również dystrofia śródbłonka Fuchsa (choroba metaboliczna) uszkadza warstwę komórek śródbłonka wewnątrz rogówki. Dochodzi do gromadzenia się płynów. W przypadku znacznego upośledzenia wzroku pomocne są wyłącznie metody chirurgiczne, takie jak keratoplastyka perforacyjna. W przypadku dystrofii śródbłonka objawy są początkowo często niepozorne i ujawniają się dopiero w pewnym momencie w postaci słabego widzenia – szczególnie rano.

Obecnie najczęściej stosuje się keratoplastykę lamelarną. W tym przypadku lekarze wymieniają tylko błonę Descemeta (Descemet membrane endothelial keratoplasty DMEK). W tym celu oblicza się model 3D całej rogówki, aby precyzyjnie zaplanować zabieg.

W podeszłym wieku lub po urazach mogą pojawić się zmiany zwyrodnieniowe, w wyniku których rogówka traci swoją jednolitą i przejrzystą strukturę. Niektóre tego typu zmiany związane z wiekiem nie mają jednak charakteru chorobowego.

Przeszczepiona rogówka

Zmętnienia rogówki oka bardzo rzadko można wyleczyć za pomocą leczenia zachowawczego, czyli farmakologicznego. W zaawansowanym stadium uszkodzenia rogówki tylko przeszczep rogówki może zapobiec utracie wzroku. W tym przypadku rogówka biorcy otrzymuje zdrową tkankę dawcy, która została wcześniej poddana dokładnemu badaniu wewnętrznych komórek pompujących.

FAQ

1. Czym jest choroba rogówki? Chorobą rogówki nazywamy wszelkie zapalne lub niezapalne uszkodzenia rogówki – przezroczystej warstwy oka, która odpowiada za ochronę oka i załamanie światła.

2. Jak powstaje zmętnienie rogówki? Zmętnienie rogówki często powstaje w wyniku bliznowacenia po zapaleniu rogówki, owrzodzeniach lub zaburzeniach metabolicznych, takich jak dystrofia śródbłonka, w której płyn przedostaje się do rogówki i powoduje zmętnienie tkanki.

3. Kiedy należy zgłosić się do okulisty? W przypadku oparzeń chemicznych lub poważnych urazów rogówki konieczne jest natychmiastowe działanie. Należy również zgłosić się do kliniki w przypadku postępującego pogorszenia wzroku lub częstych zmian mocy okularów.

4. Jak leczy się stożek rogówki? Lżejsze przypadki można skorygować za pomocą twardych soczewek kontaktowych. W przypadku silniejszego wybrzuszenia można rozważyć operację rogówki lub, w zaawansowanym stadium, przeszczep rogówki.