„Plamiste przebarwienia” skóry są często postrzegane jako nieestetyczne i negatywnie wpływają na wygląd zewnętrzny. W Ameryce Łacińskiej i Azji są one nawet jedną z najczęstszych przyczyn wizyt u dermatologa.
Takie ciemne plamy nazywane są przebarwieniami i mają tendencję do nasilania się wraz z wiekiem. Dlatego też znane są również jako plamy starcze. Termin medyczny to lentigines senile i/lub aktiniczne (senile = starcze; aktiniczne = uszkodzone przez światło). Plamy pojawiają się głównie w miejscach ciała, które są często narażone na działanie promieni słonecznych.
W wielu przypadkach plamy starcze są nieszkodliwe. Jednak osoby dotknięte tym problemem, które poza tym są zdrowe, pragną poddać się terapii ze względu na pogorszenie wyglądu.
Plamy pigmentowe innego pochodzenia, w szczególności zmiany nowotworowe (złośliwe) skóry, mogą wiązać się z nasileniem pigmentacji. Dlatego przed podjęciem jakiegokolwiek zabiegu kosmetyczno-medycznego niezbędna jest konsultacja z dermatologiem. Lekarz ustala, czy jest to plama starcza, czy objaw innej choroby.
Plamy starcze to ciemne przebarwienia skóry, które nasilają się wraz z wiekiem © Symfonia | AdobeStock
Powszechnie występujące plamy starcze należy odróżnić między innymi od następujących schorzeń:
Melasma (chloasma)
Melasma objawia się nieregularnymi, szaro-brązowymi plamami na twarzy, zwłaszcza na
- policzkach,
- nosie,
- czole,
- na brodzie oraz
- górnej wardze.
Dotyczy to głównie kobiet o fototypach IV–VI. Melasma to nabyta, symetryczna hipermelanoza.
Jako najważniejsze przyczyny należy wymienić predyspozycje genetyczne i ekspozycję na promieniowanie UV, a także
- ciąża,
- leki (np. doustne środki antykoncepcyjne/pigułki),
- terapie hormonalne,
- zaburzenia czynności tarczycy,
- kosmetyki oraz
- substancje fototoksyczne.
Badanie histologiczne melasmy wykazuje na poziomie komórkowym, że melanocyty nie są zwiększone w liczbie, ale powiększone. Wykazują one ponadto wyraźne dendryty.
Przebarwienia pozapalne
Przebarwienia pozapalne mogą pojawić się w dowolnym miejscu na ciele. Powstają one po wygojeniu się różnych zmian zapalnych skóry, najczęściej np. po
- trądziku pospolitego,
- wyprysku,
- urazów,
- łuszczycy,
- liszaj płaski (lichen ruber planus) lub
- wysypki polekowe.
Im ciemniejszy typ skóry osoby dotkniętej chorobą, tym większe prawdopodobieństwo wystąpienia przebarwień pozapalnych.
W skali mikroskopowej w przypadku przebarwień pozapalnych widać, że nadmiernie wytworzony pigment melaniny jest nieprawidłowo rozmieszczony. Może on odkładać się zarówno wyłącznie w powierzchownych warstwach komórek, jak i w głębszych warstwach komórkowych. Liczba melanocytów pozostaje przy tym niezmieniona.
Znamy z komórek znamionowych
Naczynia z komórek znamionowych to łagodne znamiona, w których, w zależności od rodzaju znamienia, melanozyty
- wyłącznie w górnej warstwie (naskórkowej),
- wyłącznie w warstwie skóry właściwej (dermalnej) lub
- wszystkich warstwach (naskórkowej i skórnej)
.
Czerniak złośliwy, lentigo maligna
Czerniak złośliwy i lentigo maligna to złośliwy czarny nowotwór skóry. W tym przypadku melanocyty ulegają degeneracji, rosną w sposób niekontrolowany i mogą tworzyć przerzuty (ogniska) w innych miejscach ciała.
Przed rozpoczęciem leczenia plam starczych należy z całą pewnością wykluczyć obecność czerniaka złośliwego i lentigo maligna.
Inne rodzaje przebarwień
Ponadto w diagnostyce różnicowej przebarwień należy wziąć pod uwagę (rzadziej):
- melanoza Riehl (twarz),
- poikiloderma Civatte'a,
- przebarwienia fototoksyczne, zapalenie skóry Berloque'a,
- znamiona fuscocoeruleus (Ito),
- melanoza okulodermalna (Ota),
- plamy mongolskie.
Leczenie plam starczych preparatami rozjaśniającymi
Preparaty depigmentujące (tzw. środki wybielające) dzieli się na trzy grupy:
- pochodne fenolu,
- substancje niefenolowe,
- preparaty złożone.
Najskuteczniejsza jest potrójna kombinacja, składająca się z hydrochinonu, retinoidu i kortykosteroidu:
- Hydrochinon jest substancją fenolową, inhibitorem tyrozynazy, który hamuje tworzenie melaniny. Efekt rozjaśniający pojawia się po kilku tygodniach codziennego stosowania miejscowego.
- Tretynoina (retinoid) przyspiesza powierzchowny obrót komórkowy, ułatwiając w ten sposób wnikanie hydrochinonu w głąb skóry. W ten sposób przeciwdziała „atrofii steroidowej”.
- Kortykosteroid minimalizuje podrażnienia skóry wywołane przez hydrochinon i tretynoinę.
W Europie dostępne są gotowe preparaty, ale także „receptury własne” opracowane przez dermatologów.
Stosowanie hydrochinonu musi być ograniczone do dwóch do trzech miesięcy i połączone z ochroną przeciwsłoneczną! Dłuższe stosowanie może powodować szare przebarwienia skóry i/lub paznokci (ochronoza). Przebarwienia paznokci obserwowano dotychczas zwłaszcza u pacjentów o ciemnej karnacji.
Jako kolejny potencjalny efekt uboczny opisano alergie kontaktowe na hydrochinon.
Inne substancje stosowane w miejscowym leczeniu plam starczych:
- pochodne hydrochinonu – mekinol i arbutyna,
- różne retinoidy,
- kwas kojowy (5-hydroksy-2-hydroksymetylo-4-H-piran-4-on),
- kwas L-askorbinowy (witamina C),
- lukrecja,
- ekstrakt z soi,
- N-acetyloglukozamina,
- niacynamid.
Większość tych preparatów powoduje tymczasowe rozjaśnienie niepożądanej pigmentacji. Powraca ona jednak po odstawieniu danego preparatu.
Często środki wybielające stosuje się również przed i po innych metodach leczenia. W ten sposób wzmacniają one ich działanie wybielające.
Leczenie plam starczych za pomocą peelingu chemicznego
Metody złuszczające pozwalają usunąć pigmenty znajdujące się w warstwie rogowej naskórka. Istnieją peelingi powierzchniowe, średniogłębokie i głębokie. Stosuje się przy tym 70-procentowy kwas glikolowy lub kwas trichlorooctowy w stężeniach od 10 do 35 procent.
Poszczególne rodzaje peelingów różnią się przede wszystkim głębokością wnikania. Wynika z tego różny wpływ na poszczególne warstwy skóry.
Tak zwane „łagodne” peelingi działają poprzez rozluźnienie, a następnie złuszczanie powierzchniowych, zrogowaciałych komórek naskórka (efekt złuszczający).
Peelingi średniej głębokości pozwalają również leczyć głębiej położone zaburzenia pigmentacji oraz usuwać uszkodzenia spowodowane promieniowaniem słonecznym.
Leczenie plam starczych za pomocą systemów laserowych i świetlnych
Ponadto do leczenia plam starczych można stosować systemy laserowe i świetlne, których długość fali jest absorbowana przez melaninę. Czas trwania impulsów wynosi kilka nanosekund, zgodnie z zasadą selektywnej fototermolizy.
W przypadku wszystkich metod peelingowych i laserowych istnieje paradoksalnie ryzyko wystąpienia hiperpigmentacji pozapalnej. Dlatego metody te powinny być stosowane wyłącznie przez doświadczonych terapeutów. W każdym indywidualnym przypadku należy rozważyć cel terapeutyczny i potencjalne skutki uboczne.
Aby osiągnąć satysfakcjonujący efekt w dłuższej perspektywie, obszar skóry poddany zabiegowi peelingu lub lasera/światła musi być chroniony przed słońcem. Dotyczy to w szczególności okresu bezpośrednio po zabiegu, kiedy skóra jest jeszcze zaczerwieniona.
Ochronę zapewnia unikanie ekspozycji na promieniowanie UV oraz stosowanie kremu przeciwsłonecznego o wysokim współczynniku ochrony (np. 50). W przeciwnym razie mogą ponownie wystąpić niepożądane zmiany pigmentacyjne.
W zależności od intensywności zabiegu zaczerwienienie może utrzymywać się od kilku dni do kilku tygodni. W tym czasie skórę można pokrywać kosmetykami koloryzującymi.
