Kamienie nerkowe (nefrolity, złogi nerkowe) powstają w wyniku wytrącania się substancji rozpuszczonych w moczu w nerkach i tworzenia kryształów oraz mniejszych i większych złogów. Wiele małych kamieni nerkowych określa się mianem piasku nerkowego. Tworzy te mogą się odrywać i być wydalane wraz z moczem przez moczowód. Jeśli jednak są większe, mogą utknąć w moczowodzie jako kamień moczowodowy i wywołać kolkę nerkową. Kamica nerkowa jest jedną z najczęstszych chorób nerek, nazywaną również nefrolitią. Kamienie nerkowe można rozróżnić na podstawie ich wyglądu zewnętrznego i składu chemicznego. Najczęściej składają się one z szczawianu wapnia, soli wapniowej.
Autor: Monster4711 – praca własna, CC0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=22096282
Wraz ze wzrostem stężenia soli w moczu dochodzi do wytrącania się rozpuszczonych substancji. Może to wynikać już z utraty wody w wyniku intensywnego pocenia się lub przewlekłych chorób jelit, a także z niedostatecznego nawodnienia organizmu. Wszystkie okoliczności, które zwiększają stężenie soli w moczu, są więc uważane za możliwe przyczyny. Należą do nich na przykład zaburzenia odpływu moczu (np. spowodowane wadami rozwojowymi nerek), ale także dieta. Nadmierne spożycie mięsa i wędlin oraz produktów spożywczych o podwyższonej zawartości kwasu szczawiowego (takich jak szpinak i czekolada) uznaje się za czynniki ryzyka.
Jeśli choroba powoduje zwiększone uwalnianie wapnia z kości, ryzyko wystąpienia kamieni nerkowych również wzrasta. Pewną rolę odgrywa również płeć. Mężczyźni cierpią na kamicę nerkową około trzy razy częściej niż kobiety. Ponadto za powstawanie kamieni nerkowych odpowiedzialne są również takie choroby, jak dna moczanowa, nawracające infekcje dróg moczowych i choroby przytarczyc.
Małe kamienie nerkowe zazwyczaj nie powodują dolegliwości. Jeśli jednak większe kamienie blokują odpływ moczu, mogą wywołać ból w okolicy nerek. Kolka nerkowa pojawia się, gdy kamień dostanie się do moczowodu, utknie tam i jest wydalany bardzo powoli. Kolka nerkowa charakteryzuje się m.in. następującymi objawami: silnym bólem w okolicy nerek, nudnościami i wymiotami, krwią w moczu, wzdęciem brzucha i gorączką. Ból towarzyszący kolce nerkowej należy do najsilniejszych doznanych bólów. Ból ustępuje, gdy kamienie dotrą do pęcherza; w przypadku mniejszych kamieni może trwać kilka minut, ale w przypadku dużych, utkniętych kamieni może trwać nawet kilka dni. Objawy te mogą również występować w łagodniejszej postaci podczas oddawania moczu.
Często wywiad i opis objawów dają pierwsze wskazówki co do możliwego występowania kamieni nerkowych. Lekarz stara się z jednej strony wykluczyć inne choroby poprzez badania fizykalne oraz badania krwi i moczu, a z drugiej strony znaleźć dalsze wskazówki dotyczące kamieni w nerkach. Za pomocą technik obrazowania (badanie ultrasonograficzne, urografia wydalnicza, rezonans magnetyczny, tomografia komputerowa) można wykryć kamienie i ewentualny zastój moczu.
Większość kamieni nerkowych jest wydalana samodzielnie wraz z moczem, więc w takich przypadkach leczenie nie jest konieczne. Wydalanie można wspomóc środkami zachowawczymi lub aktywnymi. Należą do nich:
- Leczenie zachowawcze kamieni nerkowych obejmuje leczenie bólu, stosowanie ciepła, aktywność fizyczną i picie dużej ilości płynów. W przypadku wystąpienia kolki nerkowej leczenie należy przerwać i aktywnie usunąć kamień nerkowy.
- W leczeniu farmakologicznym (litoliza) podaje się substancje, które rozpuszczają kamienie.
- W przypadku pozaustrojowej litotrypsji falą uderzeniową (ESWL) kamienie są rozdrabniane za pomocą fal ciśnieniowych (fal uderzeniowych). Odłamki są następnie spontanicznie wydalane wraz z moczem.
- W przypadku przezskórnej nefrolitolapaksji (PCNL) przez skórę wprowadza się igłę do nerki. Następnie kamień nerkowy jest rozdrabniany i usuwany za pomocą specjalnego narzędzia.
- Chirurgiczne usunięcie kamieni stosuje się w przypadku kamieni mocno osadzonych w moczowodzie. W tym celu cewnik wprowadza się przez cewkę moczową i pęcherz moczowy aż do moczowodu. Przez cewnik wprowadza się następnie narzędzia służące do rozdrobnienia lub, rzadziej, do wyciągnięcia kamienia.
Poniższe środki pozwalają skutecznie zapobiegać powstawaniu nowych kamieni nerkowych:
- Odpowiednie nawodnienie (około 2–3 litrów dziennie)
- Dodatkowe nawadnianie w przypadku nadmiernej utraty wody poprzez pocenie się oraz w przypadku przewlekłych chorób jelit
- Dieta o niskiej zawartości soli
- Zmiana diety: ograniczenie spożycia białka zwierzęcego oraz produktów zawierających kwas szczawiowy i bogatych w purynę
- Unikanie nadwagi
- Regularna aktywność fizyczna (uprawianie sportu)
Kamienie nerkowe są zazwyczaj leczone przez specjalistów urologów. Dalsze badania obrazowe są wykonywane przez radiologów. Specjalistycznymi klinikami zajmującymi się kamieniami nerkowymi są zazwyczaj kliniki urologiczne.
