Lekarze mówią o wysięku w stawie (kod ICD: M25.4), gdy w szczelinie stawowej gromadzi się nadmierna ilość płynu. To nadmierne nagromadzenie płynu jest często widoczne na zewnątrz jako obrzęk, jednak w większości przypadków wysięk stawowy ustępuje samoistnie.
W przypadku wysięku stawowego osoby dotknięte tą dolegliwością często skarżą się na ból w danym stawie. Jeśli nadmierne nagromadzenie płynu pozostaje zbyt długo niewykryte i nie zostanie odpowiednio wcześnie leczone, może dojść do powikłań. Dotknięty staw może ulec nadmiernemu rozciągnięciu lub stać się niestabilny.
© freshidea / Fotolia
Płyn maziowy ma zasadnicze znaczenie dla funkcjonowania każdego stawu, nawet tego najmniejszej wielkości. Zwykle w ogóle nie odczuwamy obecności płynu maziowego. Zauważamy ją dopiero wtedy, gdy jest jej za dużo lub za mało. Ilość mazi stawowej jest regulowana przez staw. W zdrowym stawie jest ona stale wytwarzana przez błonę maziową (w terminologii medycznej: błona synowialna) i w równym stopniu ulega rozkładowi.
Płyn maziowy pełni między innymi następujące funkcje:
- służy jako warstwa poślizgowa dla powierzchni stawowych
- zmniejsza tarcie i wstrząsy oraz
- odżywia chrząstkę stawową
W chorym stawie zazwyczaj wytwarza się zbyt dużo mazi stawowej. Zaburzenie procesu rozkładu mazi stawowej, a tym samym wzrost jej ilości, stanowi absolutny wyjątek.
Zasadniczo wysięk stawowy może wystąpić przy każdej zmianie w stawie. Takie zmiany w stawie to między innymi
- oznaki zużycia powierzchni stawowych,
- choroby zapalne oraz
- urazy (traumatyczne).
Jednak również zwiększone obciążenie, np. po maratonie, może spowodować wysięk w stawie. W wyniku wyżej wymienionych chorób lub obciążeń dochodzi do podrażnienia błony maziowej (w terminologii medycznej zwanej błoną maziową), na co organizm reaguje zwiększonym wytwarzaniem mazi stawowej. Z fizjologicznego punktu widzenia proces ten jest całkowicie prawidłowy, ponieważ płyn pełni różne ważne funkcje w torebce stawowej i ma za zadanie chronić przeciążone powierzchnie stawowe.
W zależności od przyczyny wysięku w stawie rozróżnia się kilka wariantów:
- przewlekły
- septyczny oraz
- urazowy wysięk stawowy
Różnią się one wyglądem i konsystencją:
- przewlekły: klarowny, jasny, rzadki
- septyczny: żółty, mętny, gęsty
- urazowy: czerwonawy z powodu domieszki krwi
Dlatego badanie płynu stawowego może dostarczyć ważnych informacji na temat przyczyny i mechanizmu powstawania.
Jaka jest najczęstsza postać wysięku stawowego?
Najczęściej występuje przewlekły wysięk stawowy. W tej postaci wysięku stawowego organizm wytwarza zwiększoną ilość mazi stawowej (synovial), która gromadzi się w stawie. Ta postać wysięku stawowego jest również określana jako wysięk surowiczy, ponieważ w wyniku stanu zapalnego do stawu przedostaje się zwiększona ilość surowicy. Surowica stanowi znaczną część mazi stawowej i jest wytwarzana w zwiększonej ilości w przypadku przewlekłego wysięku. Często jest to nieszkodliwy objaw bez poważnej choroby podstawowej lub uszkodzenia stawu. Przyczyną w tych przypadkach jest przeciążenie.
Czasami jednak istnieje również związek z chorobami reumatycznymi, takimi jak reumatyzm stawów (reumatoidalne zapalenie stawów) lub zużycie stawów (artroza). Czynniki ryzyka stanowią również choroby metaboliczne, takie jak dna moczanowa, zaburzenia krzepnięcia krwi lub nowotwory.
Natomiast po urazach sportowych i innych urazach dochodzi najczęściej do krwotoków stawowych i tzw. urazowych wysięków stawowych. Krwawe wysięki stawowe obserwuje się zwłaszcza w przypadku dodatkowego uszkodzenia ważnych struktur wewnątrz stawu, np. naderwań struktur międzystawowych, takich jak łąkotki w stawie kolanowym, zerwania chrząstki lub zerwania przyczepów mięśniowych. Krwawiące wysięki stawowe są w medycynie określane jako hemartroza.
Septyczne wysięki stawowe, czyli stany zapalne w torebce stawowej wywołane przez patogeny, są bardzo poważną i groźną chorobą, która na szczęście występuje niezwykle rzadko. Septyczne wysięki stawowe mogą na przykład pojawić się jako powikłanie po operacji. Jednak również nakłucie przewlekłego wysięku w stawie może prowadzić do powstania wysięku septycznego, jeśli w wyniku nakłucia patogeny dostaną się do stawu i spowodują jego zakażenie. Dlatego wskazania do wykonania nakłucia należy rozpatrywać niezwykle krytycznie. Lekarze określają ropne wysięki stawowe również jako piartrosis lub ropniak stawowy.
Do najczęstszych objawów lub dolegliwości związanych z wysiękiem stawowym należą ból i uczucie napięcia. Do tego często dochodzi widoczny i wyczuwalny obrzęk w dotkniętym stawie. Z powodu obrzęku staw jest również mniej ruchomy. Obrzęk często powoduje również napięcie skóry nad stawem i zmianę jego konturów.
W przypadku wysięku w stawie kolanowym często obserwuje się również zjawisko tzw. tańczącej rzepki. W tym przypadku rzepka unosi się na nagromadzonej cieczy. W niektórych przypadkach nagromadzenie płynu można nawet wyczuć palpacyjnie.
Jeśli przyczyną wysięku stawowego jest stan zapalny, mogą pojawić się dodatkowe objawy, takie jak gorączka, dreszcze, uczucie gorąca i zaczerwienienie stawu, a także ogólne złe samopoczucie.
© grieze / Fotolia
Podobnie jak w przypadku większości chorób, również w przypadku wysięku stawowego zebranie wywiadu medycznego (=anamneza) jest pierwszą i najważniejszą metodą badawczą. Często już na podstawie ukierunkowanych pytań można ustalić przyczynę wysięku stawowego lub zawęzić ją do kilku spośród wielu możliwości. Możliwe pytania to m.in.:
- Gdzie występuje ból?
- Czy ból ustępuje lub nasila się przy obciążeniu?
- Jak silny jest ból?
- Od jak dawna występują dolegliwości?
- Czy doszło do wypadku?
- Czy wykonano nakłucie stawu lub podano zastrzyk?
- Czy występuje lub występowała gorączka?
- Jak wyraźny jest obrzęk stawu?
Następnie przeprowadza się badanie fizykalne, a w szczególności badanie dotkniętego stawu. Badanie ultrasonograficzne (sonografia) należy również do najważniejszych czynności na początku procesu diagnostycznego. Zaletą sonografii jest to, że jest szybka, nie ma skutków ubocznych i można ją powtarzać dowolną liczbę razy. Pozwala ona na niezawodne wykrycie wysięku w stawie, a ponadto zazwyczaj umożliwia rozróżnienie między wysiękiem surowiczym, krwawym i ropnym.
Dodatkowe badania krwi mogą dostarczyć informacji na temat stanów zapalnych lub chorób, takich jak dna moczanowa. Jeśli badania te nie przyniosły jeszcze jednoznacznych wyników, można zlecić dodatkowe badania obrazowe, takie jak rentgen, tomografia komputerowa (CT) i rezonans magnetyczny (MRI). W porównaniu z ultrasonografią badania te są jednak bardziej skomplikowane i, z wyjątkiem rezonansu magnetycznego, można je wykonać tylko przy użyciu promieni rentgenowskich i środków kontrastowych. Może to czasami prowadzić do poważnych powikłań.
Punkcję stawu i artroskopię (badanie stawu) wykonuje się wtedy, gdy dotychczasowe badania nie pozwoliły na postawienie dokładnej diagnozy. Oba zabiegi są metodami inwazyjnymi, ponieważ wymagają uzyskania dostępu do stawu, a tym samym naruszają „integralność” ciała. Dlatego te zabiegi inwazyjne powinny być wykonywane tylko wtedy, gdy są niezbędne do ustalenia diagnozy lub już służą jako terapia. Podczas artroskopii można m.in. wygładzić chrząstkę stawową oraz zszyć i ponownie zamocować uszkodzone struktury (np. łąkotkę). Poprzez nakłucie stawu można pobrać płyn maziowy i zmniejszyć ból przy ucisku. Następnie płyn jest często badany w laboratorium pod kątem obecności bakterii, materiału komórkowego i innych składników.
Artroskopia w celu dokładnego zdiagnozowania chorób stawów. © bilderzwerg / Fotolia
Czy należy nakłuwać każdy wysięk stawowy?
Często w przypadku wysięku stawowego wykonuje się nakłucie długą, grubą igłą w celu odessania płynu i tym samym złagodzenia obrzęku i bólu. Dzięki nakłuciu płyn stawowy można również zbadać pod mikroskopem i poszukać przyczyny jego powstania. Zwykle płyn ten jest klarowny i gęsty. W przypadku wysięku stawowego może stać się mętny, wodnisty, krwawy lub ropny.
Jednak punkcja może również spowodować pogorszenie dolegliwości, nasilenie bólu stawów, a także przedostanie się bakterii i innych patogenów do wnętrza stawu. To ostatnie może mieć bardzo poważne konsekwencje i prowadzić nawet do ropnego wysięku w stawie (empyema stawu). Jest to bardzo poważna choroba i zazwyczaj wymaga leczenia operacyjnego. Dlatego nakłucie stawu powinno być wykonywane tylko w wyjątkowych przypadkach, a mianowicie wtedy, gdy wskazane jest badanie mikroskopowe płynu stawowego. Proste nakłucie wyłącznie w celu zmniejszenia obrzęku i bólu jest przeciwwskazane ze względu na wyżej wymienione możliwe powikłania.
Leczenie wysięku stawowego zależy w decydującym stopniu od jego przyczyny. Nakłucie przynosi wprawdzie szybką ulgę, nie nadaje się jednak do długotrwałego leczenia. W większości przypadków płyn stawowy szybko się ponownie tworzy po nakłuciu, a dolegliwości powracają.
Jeśli wysięk stawowy wynika z przeciążenia, zaleca się tymczasowe oszczędzanie stawu, co już po kilku dniach prowadzi do znacznego zmniejszenia lub całkowitego ustąpienia wysięku.
Jeśli przyczyną są objawy zużycia i zużycia, pomocne mogą być również środki takie jak oszczędzanie stawu. Często z powodzeniem stosuje się dodatkowo inne środki, takie jak chłodzenie, ucisk, a zwłaszcza ćwiczenia ruchowe.
W celu złagodzenia bólu przepisuje się leki przeciwbólowe i przeciwzapalne.
Ropny wysięk w stawie (empyema stawu) to stan nagły! W tym przypadku należy działać szybko i usunąć nagromadzoną ropę spowodowaną przez patogeny poprzez operacyjne otwarcie, odessanie i przepłukanie jamy stawowej. Jest to szczególnie ważne w przypadku stawów, które były wcześniej operowane, a zwłaszcza w przypadku sztucznych protez stawowych.
Rokowanie w przypadku wysięku w stawie zależy w decydującym stopniu od jego przyczyny. Zwykłe przeciążenie lub uraz drobnych struktur w jamie stawowej zazwyczaj nie powodują trwałego upośledzenia i nie pozostawiają żadnych następstw po ustąpieniu wysięku. Inaczej wygląda sytuacja w przypadku ropnego wysięku w stawie z wszczepioną protezą stawową. Może to mieć poważne konsekwencje, a nawet prowadzić do utraty dotkniętej kończyny. Z tego powodu wskazania do wszczepienia sztucznej protezy stawowej są ściśle określone, a konieczność jej zastosowania jest zawsze dokładnie sprawdzana. Aby uniknąć późniejszych powikłań, należy jak najszybciej zgłosić się do ortopedy, jeśli zauważysz obrzęk w stawie.
Czym jest wysięk stawowy?
Wysięk stawowy powstaje, gdy w stawie gromadzi się nadmierna ilość płynu. Nagromadzenie płynu może być spowodowane stanem zapalnym, infekcją, dną moczanową lub inną chorobą. Dotknięty staw często wygląda na opuchnięty i jest bolesny.
Jakie są przyczyny wysięku w stawie?
Do najczęstszych przyczyn wysięku w stawie należą zapalenie stawów, artroza, reumatoidalne zapalenie stawów, reumatyzm i przeciążenie. Również bakteryjne zapalenie stawów, rzekoma dna lub inne procesy zapalne mogą wywołać wysięk. Przyczyna wysięku determinuje dalsze leczenie.
Jakie objawy występują w przypadku wysięku w stawie?
Typowe objawy to obrzęk, zaczerwienienie, ból i ograniczona ruchomość. Wiele osób zauważa, że staw jest opuchnięty lub spuchnięty. W przypadku wysięku w stawie kolanowym może dodatkowo wystąpić obrzęk kolana i ból przy obciążeniu.
Jak diagnozuje się wysięk w stawie?
Diagnoza opiera się na badaniu fizykalnym, badaniach diagnostycznych i obrazowych. Często wykonuje się nakłucie stawu w celu zbadania płynu stawowego. Pozwala to wykryć bakterie, ropę lub kryształy w przypadku dny moczanowej.
Jak leczy się wysięk stawowy?
Leczenie wysięku w stawie zależy od możliwych przyczyn. Środki lecznicze obejmują chłodzenie, ibuprofen, leki przeciwzapalne i niesteroidowe leki przeciwreumatyczne. W przypadku większego wysięku może być konieczne wykonanie punkcji. Szybkie leczenie i, w razie potrzeby, pomoc medyczna zazwyczaj poprawiają rokowania i łagodzą dolegliwości.
