Alergia: rozpoznawanie objawów i zapobieganie

Alergia to nadmierna reakcja układu odpornościowego na substancje środowiskowe, które same w sobie są nieszkodliwe. Z medycznego punktu widzenia jest to zazwyczaj reakcja typu natychmiastowego, w której wytwarzane są specyficzne przeciwciała przeciwko określonemu alergenowi. Gdy organizm ponownie wejdzie w kontakt z tą substancją, komórki tuczne uwalniają substancje przekaźnikowe, co wyzwala reakcję alergiczną. Oprócz alergii na pyłki, pokarmy i jad owadów do chorób alergicznych w szerszym znaczeniu zalicza się również alergie kontaktowe i lekowe, a także neurodermitę lub astmę alergiczną.

Nie wyjaśniono ostatecznie, dlaczego niektórzy ludzie reagują alergicznie, a inni nie. Predyspozycje rodzinne znacznie zwiększają ryzyko wystąpienia alergii: jeśli oboje rodzice cierpią na alergię, u wielu dzieci również rozwija się alergia. Również czynniki środowiskowe, takie jak zanieczyszczenie powietrza, zmiana nawyków żywieniowych oraz tzw. hipoteza higieniczna (zbyt mały kontakt z mikroorganizmami w dzieciństwie) sprzyjają wystąpieniu reakcji alergicznej organizmu.

Rozwój alergii często przebiega w fazach: nierzadko w dzieciństwie i okresie dojrzewania pojawia się najpierw podrażnienie skóry lub alergia pokarmowa, a później katar sienny lub astma alergiczna. Ponadto mogą pojawić się tzw. alergie krzyżowe, w których układ odpornościowy myli białka o podobnej budowie pochodzące z różnych alergenów. Na przykład między pyłkiem brzozy a niektórymi rodzajami owoców. Również stres może dodatkowo wywoływać lub nasilać dolegliwości.

Objawy alergii zależą w dużym stopniu od czynnika wywołującego oraz od narządu, który jest nią dotknięty. Najczęściej dotyczy to skóry, błon śluzowych lub jednej z dróg oddechowych, a w ciężkich przypadkach może obejmować jednocześnie kilka układów narządów. Każdy objaw należy traktować poważnie, a w razie wątpliwości skonsultować się z lekarzem.

Istnieje szereg alergii, które wpływają na jakość życia osób dotkniętych tą dolegliwością i mogą powodować nieprzyjemne objawy. Należą do nich:

• Alergie pyłkowe
• Alergie pokarmowe (np. na produkty mleczne lub ryby)
• Alergie na jad owadów
• inne alergie (np. na promieniowanie słoneczne, sierść zwierząt i ptaki)

Alergia na pyłki (katar sienny)

W przypadku alergii na pyłki organizm reaguje alergicznie na określone pyłki traw, ziół lub drzew. W zależności od pory roku w powietrzu unoszą się różne rodzaje pyłków, przez co osoby uczulone doświadczają objawów w różnych okresach. Ponieważ jednak wiele pyłków utrzymuje się w powietrzu przez bardzo długi czas, osoby dotknięte tą dolegliwością często borykają się z jej skutkami przez większą część roku.

Objawy występują w okolicy oczu, nosa oraz gardła i krtani. Typowe objawy to swędzenie i zaczerwienienie oczu, katar lub zatkany nos oraz częste kichanie. W przypadku silniejszego narażenia dolegliwości mogą rozprzestrzeniać się na dolne drogi oddechowe i prowadzić do astmy alergicznej.

Alergia pokarmowa

Alergia pokarmowa objawia się zazwyczaj w ciągu kilku minut lub godzin po spożyciu określonych produktów spożywczych, takich jak mleko, ryby, orzechy lub jaja kurze. W jamie ustnej i gardle mogą pojawić się zaczerwienienia, pokrzywka lub swędzenie, a czasami również obrzęki twarzy. W przypadku silnych alergii pokarmowych możliwe są również dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego.

Alergie na jad owadów

Nadmierne reakcje na użądlenia pszczół lub os objawiają się silnym obrzękiem, bólem rozciągającym się daleko poza miejsce użądlenia, a czasami także trudnościami w oddychaniu lub zaburzeniami krążenia. Szczególnie niebezpieczne jest użądlenie w jamie ustnej lub gardle, ponieważ obrzęk w tych miejscach może spowodować niedrożność dróg oddechowych.

Inne alergie

Inne alergie dotyczą na przykład światła słonecznego, sierści zwierząt lub roztoczy kurzu domowego i objawiają się swędzącymi krostami, zaczerwienieniem skóry lub trudnościami w oddychaniu. Czynnikiem wywołującym alergie mogą być również niektóre leki.

W rzadkich, ciężkich przypadkach każda forma alergii może przerodzić się w wstrząs anafilaktyczny. Wstrząs anafilaktyczny stanowi zagrożenie dla życia i wymaga natychmiastowej pomocy medycznej.

Pierwszym etapem diagnostyki jest szczegółowa rozmowa dotycząca dolegliwości, czasu ich występowania oraz potencjalnych czynników wywołujących. Następnie przeprowadza się testy alergiczne, przede wszystkim test skórny:

W tak zwanym teście punktowym niewielkie ilości podejrzanych alergenów nakłada się na skórę i delikatnie nakłuwa. Jeśli w krótkim czasie pojawi się zaczerwienienie lub bąbelek, wskazuje to na uczulenie, a ilość alergenu można dalej zawęzić.

Dodatkowo stosuje się badanie krwi, w którym określa się obecność specyficznych przeciwciał IgE przeciwko określonym alergenom.

W przypadku niejednoznacznych wyników można przeprowadzić kontrolowany test prowokacyjny pod nadzorem lekarza.

Zazwyczaj za tę dziedzinę odpowiedzialna jest alergologia i immunologia kliniczna – specjalizacja zajmująca się diagnostyką i leczeniem chorób alergicznych.

Leczenie zależy od rodzaju i nasilenia alergii. W przypadku alergii pokarmowych nie ma jak dotąd metody leczenia przyczynowego; pomocne jest przede wszystkim konsekwentne unikanie wywołujących alergię produktów spożywczych.

Odczulanie

Hiposensybilizacja, czyli immunoterapia specyficzna, sprawdziła się przede wszystkim u osób cierpiących na alergię na pyłki oraz alergię na jad owadów. Polega ona na stopniowym przyzwyczajaniu układu odpornościowego do alergenu poprzez jego kontrolowane podawanie.

Celem jest przynajmniej złagodzenie reakcji alergicznych, a nawet ich całkowite wyeliminowanie. Zazwyczaj taka terapia trwa kilka lat. W przypadku alergii na jad owadów istnieje jednak również metoda przyspieszona, którą zazwyczaj przeprowadza się w warunkach szpitalnych.

Leki

Przebieg alergii jest bardzo zróżnicowany u poszczególnych osób: niektóre dolegliwości pozostają stabilne przez dziesięciolecia, inne nasilają się, a jeszcze inne ustępują samoistnie w wieku dorosłym. Osoby, które już cierpią na alergię, są narażone na zwiększone ryzyko wystąpienia kolejnych reakcji alergicznych w ciągu życia, na przykład alergii krzyżowych na pokrewne alergeny.

Już pojedynczy objaw może wskazywać na początkową uczulenie. Nieleczona reakcja alergiczna może z czasem nasilać się. Trudno jest całkowicie zapobiec alergii, jednak konsekwentne unikanie znanego czynnika wywołującego alergię oraz wczesne zgłaszanie się do lekarza w celu wyjaśnienia dolegliwości często pozwala zapobiec cięższym przebiegom choroby.

W przypadku podejrzenia alergii należy zgłosić się do alergologa lub do wyspecjalizowanego ośrodka. Specjaliści oferują rzetelną diagnostykę, indywidualnie dostosowane koncepcje terapeutyczne, a także doradztwo w zakresie immunoterapii swoistej i postępowania w nagłych przypadkach.

Jak rozpoznać alergię?

Typowymi objawami są nawracające dolegliwości, które pojawiają się w związku z określonymi czynnikami wywołującymi, takimi jak pyłki, niektóre pokarmy lub kontakt ze zwierzętami. Test alergiczny przeprowadzony przez specjalistę pozwala to wyjaśnić.

Jaka jest różnica między alergią a nietolerancją?

W przypadku alergii układ odpornościowy reaguje specyficzną reakcją immunologiczną, natomiast nietolerancja, na przykład nietolerancja laktozy, występuje bez udziału układu odpornościowego.

Jak długo trwa odczulanie?

Specyficzna immunoterapia jest zazwyczaj prowadzona przez trzy lata, aby osiągnąć trwały efekt.

Czy można zapobiegać alergii?

Całkowite zapobieganie nie jest możliwe, jednak unikanie znanych czynników wywołujących alergię oraz wczesne leczenie mogą pozytywnie wpłynąć na jej przebieg.

Czy alergię można wyleczyć?

W przypadku alergii na pyłki i jad owadów immunoterapia swoista może trwale i znacznie złagodzić dolegliwości lub doprowadzić do ich ustąpienia; inne formy alergii można zazwyczaj leczyć jedynie objawowo.

Kiedy należy udać się do lekarza w przypadku podejrzenia alergii?

Najpóźniej wtedy, gdy objawy powracają, ograniczają codzienne funkcjonowanie lub po raz pierwszy pojawiają się oznaki ciężkiej reakcji, takie jak duszności, należy zasięgnąć porady lekarza. W przypadku objawów wstrząsu anafilaktycznego należy natychmiast wezwać pogotowie ratunkowe.