Diagnostyka grzybów: informacje i specjaliści w dziedzinie diagnostyki grzybów

Wywiad to rozmowa pacjenta z lekarzem. Zawsze stanowi on początek diagnozy. Lekarz pyta wtedy o

• dolegliwości,
• możliwych czynników ryzyka oraz
• wcześniejszych schorzeń.

Wywiad dostarcza lekarzowi ważnych wskazówek dotyczących danej choroby.

Jakich pytań mogę się spodziewać podczas wyjaśniania czynników ryzyka?

Lekarz będzie próbował ustalić czynniki, które mogą wskazywać na osłabienie odporności. U osób z osłabionym układem odpornościowym patogeny grzybowe mogą łatwiej się zadomowić. Należy więc spodziewać się pytań dotyczących

• wcześniejszych chorobach,
• alergiach oraz
• aktualnym samopoczuciu fizycznym.

Lekarza interesuje na przykład to, czy cierpi Pan/Pani na następujące schorzenia:

• choroby przewlekłe, takie jak cukrzyca i reumatyzm,
• choroby zakaźne, takie jak zapalenie wątroby lub AIDS
• choroby dziecięce, takie jak odra lub różyczka
• przebyte choroby zagrażające życiu, takie jak niedawny zawał serca.

Również informacje o wszelkiego rodzaju urazach mogą być pomocne dla lekarza w diagnostyce grzybicy. Przez urazy, nawet najmniejsze rany, patogeny mogą łatwo dostać się do organizmu. Jeśli niedawno miałeś otwartą ranę lub uraz, powinieneś poinformować o tym lekarza. Nawet niewielkie skaleczenie może mieć tutaj znaczenie.

Lekarz zapyta również o ostatnie podróże. One również mogą mieć znaczenie. Niektóre choroby grzybicze występują częściej w określonych szerokościach geograficznych. Na przykład grzyby z rodzaju Coccidioides występują wyłącznie w regionach pustynnych kontynentu amerykańskiego.

Niedawne podróże do takich regionów oraz odpowiednie objawy wskazują więc na konkretny czynnik chorobotwórczy.

Pytania dotyczące objawów i dolegliwości

W przypadku infekcji powierzchownej objawy i ogniska choroby można zazwyczaj bardzo szybko zlokalizować. Do typowych objawów powierzchownej infekcji grzybiczej należą

• zaczerwienienie skóry,
• silne łuszczenie się skóry,
• pieczenie i swędzenie,
• mocząca się skóra,
• powstawanie pęcherzyków,
• nagromadzenie ropy oraz
• krwawiące rany na skórze.

Przez uszkodzenia skóry patogen może łatwo dostać się do organizmu. W najgorszym przypadku może to doprowadzić do rozwoju ogólnoustrojowej choroby grzybiczej.

Ogólnoustrojowa choroba grzybicza może objawiać się wysoką gorączką i złym samopoczuciem. Objawy pojawiają się jednak dopiero po pewnym czasie od zakażenia patogenem.

W przypadku zakażenia płuc w większości przypadków dochodzi do ciężkiej duszności. Jeśli dolegliwości nie ustępują po kilku dniach, należy zgłosić się do lekarza w celu ich wyjaśnienia.

Kolejnym krokiem w przypadku podejrzenia choroby grzybiczej jest badanie fizykalne. Pozwala ono dobrze zdiagnozować powierzchowną infekcję. W tym celu lekarz, zazwyczaj dermatolog, dokładnie ogląda dotknięte miejsce.

Na podstawie typowych objawów często może już dokładniej określić czynnik wywołujący chorobę grzybiczą. Na przykład w przypadku kandydozy jamy ustnej i gardła można dostrzec żółto-białe naloty na błonie śluzowej jamy ustnej i gardła.

W przypadku ogólnoustrojowej infekcji grzybiczej badanie jest znacznie trudniejsze. Krótko po zagnieżdżeniu się patogenu infekcja ogólnoustrojowa jest trudna do odróżnienia od infekcji bakteryjnej. Prowadzi to często do błędnych diagnoz i opóźnienia rozpoczęcia leczenia.

W rzadkich przypadkach pacjent może nawet umrzeć z powodu choroby grzybiczej w wyniku błędnej oceny lekarza. To sprawia, że wczesna diagnoza infekcji ogólnoustrojowej stanowi wyzwanie.

Do diagnozowania ogólnoustrojowej choroby grzybiczej nadają się metody obrazowania. Tomografia komputerowa (TK) płuc lub mózgu może wykazać obecność chorób grzybiczych.

Nie w każdym przypadku grzybicy ten krok jest konieczny. Jednak w przypadku niejasnej diagnozy identyfikacja dokładnego patogenu jest bardzo ważna dla leczenia.

Mikroskopowe wykrycie patogenu grzybiczego obejmuje najpierw potwierdzenie, że w ogóle występuje choroba grzybicza. Pod mikroskopem można rozpoznać, czy objawy powoduje grzyb, czy też inna choroba.

Następnie następuje identyfikacja obecnego patogenu. Dzięki temu lekarz może dokładnie dostosować lek do danej infekcji grzybiczej.

W celu przeprowadzenia badania mikroskopowego lekarz pobiera próbkę tkanki z dotkniętego obszaru. Następnie jest ona badana pod mikroskopem w laboratorium.

Często do identyfikacji patogenu konieczne jest wyhodowanie kultury grzybowej z próbki. Dzięki temu po kilku dniach lub kilku tygodniach można dokładnie określić, który patogen spowodował infekcję.

W medycznym wykrywaniu patogenów rozróżnia się między rodzajami grzybów

• dermatofitów (grzybów strzępkowych),
• drożdżaków oraz
• pleśni.

Pobranie próbki tkanki do badania mikroskopowego

Wykrywanie patogenów za pomocą mikroskopu i hodowli grzybów zapewnia dokładne wyniki. Są to standardowe metody diagnostyki grzybiczej.

Obecnie możliwe jest również wykrywanie patogenów za pomocą metod biologii molekularnej. Polega to na identyfikacji specyficznych fragmentów genów danego rodzaju grzyba. Jest to jednak bardzo kosztowne i dlatego nie należy do rutynowych procedur diagnostycznych.

Bezpośrednie wykrywanie patogenów w przypadku podejrzenia infekcji grzybiczej skóry, paznokci lub włosów odbywa się za pomocą próbki. Pobiera się ją w sposób sterylny, na przykład za pomocą drewnianej szpatułki.

Jeśli grzyb osadził się na skórze, próbkę należy pobrać z obrzeża zmiany. Zazwyczaj tylko tam można znaleźć żywe grzyby. Dostarczają one najpewniejszy materiał do pomyślnego wykrycia patogenu. W przypadku podejrzenia grzybicy paznokci materiał do badania pobiera się również spod paznokcia, ponieważ właśnie tam występowanie żywych grzybów jest najbardziej prawdopodobne.

Do pobrania próbki można użyć cyrkulara. Jest to narzędzie przypominające szczypce, służące do pobierania próbek tkanki.

Jeśli grzybica dotknęła owłosione obszary skóry, lekarz potrzebuje włosów wraz z cebulkami. Za pomocą pęsety wyrywa kilka włosów z dotkniętego obszaru. Grzyby rozmnażają się w mieszkach włosowych. W przypadku samych obciętych włosów często nie ma żywego, a tym samym przydatnego materiału do wykrycia patogenów.

Wykrywanie patogenów za pomocą mikroskopu

Następnie pobrany materiał próbki umieszcza się na szkiełku z roztworem potasu (15 do 20 procent). Roztwór potasu jest silnie alkalicznym, żrącym, wodnym roztworem wodorotlenku potasu. W ciągu około 30 minut wypłukuje on patogeny grzybowe z próbki, na przykład z łuski skóry.

Próbkę należy zasadniczo przechowywać w stanie wilgotnym, aby nie doszło do tworzenia się kryształków. Kryształki utrudniłyby lub uniemożliwiłyby wykrycie patogenów.

Podczas identyfikacji patogenów najpierw stosuje się powiększenie 100-krotne. Dopiero po dokładnym zbadaniu stosuje się powiększenie 400-krotne. Przy tym powiększeniu można

• strzępki grzybów (hif) lub
• zarodniki (jednokomórkowa forma rozmnażania grzybów)

. Jeśli są one obecne, można mieć pewność, że mamy do czynienia z chorobą grzybiczą.

Strzępki lub zarodniki można dodatkowo wybarwić. Ułatwia to wykrycie patogenu. W tym celu do roztworu potasu dodaje się błękit metylenowy jako barwnik.

Możliwe jest również zastosowanie barwników fluorescencyjnych w połączeniu z mikroskopem fluorescencyjnym. Po zabarwieniu próbki barwnikiem fluorescencyjnym jest ona naświetlana światłem o określonej długości fali. W ten sposób patogeny same zaczynają emitować światło.

W mikroskopie stosuje się specjalne filtry, dzięki którym widoczne jest tylko światło emitowane przez próbkę. Jego wzór można wykorzystać do wykrycia patogenów.

Badanie mikroskopowe próbki nie pozwala jednak jeszcze na określenie gatunku lub rodzaju patogenu. W tym celu konieczne jest wykonanie hodowli grzybów.

Wykrywanie patogenów za pomocą hodowli grzybów

W celu uzyskania hodowli grzybów materiał z próbki tkanki hoduje się napłytkach agarowych. Są to zawierające składniki odżywcze płytki żelowe z ekstraktów z alg.

Aby jednoznacznie wykryć patogen, konieczna jest czysta hodowla bez obcych patogenów, takich jak bakterie, drożdże lub pleśnie. W tym celu stosuje się substancje hamujące, a środowisko laboratoryjne powinno być sterylne.

Czasami na płytkach agarowych nakłada się również barwniki. Wskazują one na obecność specyficznych produktów przemiany materii poszczególnych gatunków grzybów poprzez zabarwienie. W związku z tym mogą być również wykorzystywane do wykrywania patogenów.

Próbki muszą być inkubowane przez dwa do trzech tygodni w temperaturze od 28 do 30 stopni. Tylko w przypadku tak zwanych hodowli płynnych do identyfikacji patogenu wystarczają zazwyczaj około trzech dni w temperaturze 37 stopni.

Wtedy kultury grzybów rozwiną się na tyle, że możliwe będzie wykrycie patogenu pod mikroskopem. Patolog ocenia w tym celu wygląd kultury. Określone cechy wzrostu próbki pozwalają już zawęzić zakres możliwych patogenów.

Właściwe wykrycie patogenu odbywa się pod mikroskopem.

Jeśli po dwóch do trzech tygodniach hodowla próbki rozwinęła się wystarczająco, oprócz oceny jej wyglądu następuje właściwe wykrycie patogenu pod mikroskopem.

W tym celu część wyhodowanej kultury dermatofitów jest odrywana i umieszczana na szkiełku pokrytego roztworem barwiącym. Do barwienia próbki stosuje się zazwyczaj błękit metylenowy.

Specyficzny układ strzępek grzybowych, owocników i zarodników umożliwia następnie określenie gatunku.

Zaletą hodowli grzybów jest również to, że można na niej testować opcje terapeutyczne. W ten sposób można sprawdzić działanie leku, bez konieczności jego wcześniejszego przyjmowania przez pacjenta.

Ostateczne zidentyfikowanie patogenu poprzez wyhodowanie kultury grzybowej może trwać kilka tygodni. 

W przypadku grzybicy ogólnoustrojowej konieczne jest jednak szybkie działanie, aby patogen nie rozprzestrzenił się dalej. Dlatego często rozpoczyna się leczenie lekami przeciwgrzybiczymi, mimo że identyfikacja patogenu nie została jeszcze zakończona.

W takich przypadkach stosuje się zazwyczaj leki przeciwgrzybicze o szerokim spektrum działania. Leki te zwalczają nie tylko jednego patogenu, ale od razu kilka. Niemniej jednak może się zdarzyć, że leczenie nie przyniesie oczekiwanych rezultatów, ponieważ nie zostanie wykryty konkretny patogen.

Dlatego tak ważne jest wczesne rozpoznanie grzybicy i wykonanie posiewu grzybiczego.