Wodogłowie występuje u niemowląt i dorosłych. Najczęściej jest wrodzone, ale może również powstać w ciągu życia w wyniku określonych okoliczności (np. infekcji, guzów mózgu).
Wodogłowie powstaje w wyniku zaburzeń gospodarki płynami w głowie: jamy w mózgu (komory) wypełniają się nadmierną ilością płynu mózgowo-rdzeniowego, powiększają się i wypierają w ten sposób stałą tkankę mózgową. Powoduje to silny wzrost ciśnienia w mózgu.
Niemowlęta reagują na wzrost ciśnienia inaczej niż dorośli, ponieważ ich czaszka nie jest jeszcze w pełni ukształtowana. Kości czaszki nie zrosły się jeszcze u nich. Dzięki większemu ciśnieniu w mózgu czaszka może się powiększyć, częściowo wyrównując ciśnienie.
W przypadku wodogłowia zaburzone krążenie płynu mózgowego powoduje wzrost ciśnienia w mózgu © pikovit | AdobeStock
Wodogłowie można wykryć już w ramach diagnostyki prenatalnej (przedporodowej): na zdjęciach płodu wyraźnie widać powiększone komory mózgowe.
Wodogłowie występuje w różnych postaciach – w zależności od tego, jak powstało u pacjenta.
Dziedziczne przyczyny wodogłowia to na przykład
- wady rozwojowe mózgu,
- wady rozwojowe kości czaszki oraz
- zaburzenia rozwoju mózgu.
Nabyte formy wodogłowia powstają najczęściej w wyniku
Wodogłowie okluzyjne jest najczęstszą postacią wodogłowia, stanowiącą około 60 procent wszystkich przypadków. Powstaje w wyniku
- guzów mózgu,
- wady rozwojowe mózgu,
- zapalenia mózgu oraz
- skrzepów krwi.
Płyn mózgowo-rdzeniowy gromadzi się w wąskim miejscu w mózgu i nie może odpłynąć, co powoduje wzrost ciśnienia śródczaszkowego. Typowym wąskim miejscem jest akwedukt. Łączy on trzecią i czwartą komorę i czasami jest zwężony od urodzenia lub nawet całkowicie zamknięty. Wodogłowie nieabsorbcyjne występuje rzadziej (30 procent). W tym przypadku dochodzi do zmniejszonej absorpcji, najczęściej w wyniku zapalenia opon mózgowych. Oznacza to, że odpływa zbyt mało płynu mózgowo-rdzeniowego.
Wodogłowie nadwydzielnicze (częstość występowania: około 10 procent) może być następstwem zatrucia tlenkiem węgla lub rtęcią. Również zapalenie mózgu jest uważane za przyczynę tej postaci wodogłowia. Wrodzona ciężka wada rozwojowa mózgu (zbyt mała masa mózgowa) prowadzi do wodogłowia e vacuo. Zarówno zewnętrzne, jak i wewnętrzne przestrzenie płynów mózgowo-rdzeniowych są poszerzone od urodzenia. W związku z tym wypełniają się one również większą ilością płynu mózgowo-rdzeniowego.
W przypadku objawów wodogłowia rozróżnia się niemowlęta lub dzieci oraz dorosłych.
Objawy wodogłowia u niemowląt i małych dzieci
- przyspieszony wzrost głowy (przekraczający wartości percentylowe)
- niezwykle duża głowa (makrocefalia)
- wypukła ciemiączka (niezamknięta jeszcze przestrzeń między kośćmi czaszki)
- wyraźne (zastójowe) żyły czaszkowe
- zmienione położenie gałki ocznej, w którym widoczny jest biały pasek twardówki nad rogówką (objaw zachodu słońca)
- Wymioty na czczo
- czoło balkonowe (duża głowa z wydatnym czołem)
Objawy wodogłowia u dzieci/młodzieży i dorosłych
- silne bóle głowy
- Wymioty na czczo
- Zaburzenia widzenia (podwójne widzenie)
- Zaburzenia świadomości, aż do śpiączki
- zaburzenia chodu
- pogorszenie funkcji pamięci
- zmniejszona zdolność koncentracji
Dodatkowe objawy wodogłowia u osób starszych
Diagnozę wodogłowia stawia się za pomocą technik obrazowania, takich jak
- USG,
- rezonansu magnetycznego (MRI) oraz
- tomografii komputerowej (TK).
To, która metoda jest najbardziej odpowiednia, zależy od wieku pacjenta i warunków badania.
W przypadku niemowląt zazwyczaj początkowo stosuje się badanie ultrasonograficzne. U niemowląt kości czaszki nie są jeszcze ze sobą trwale zrośnięte. Umożliwia to uzyskanie zadowalającej jakości obrazu ultrasonograficznego.
W pojedynczych przypadkach na oddziale neurochirurgii, neurologii lub neuropediatrii kliniki wykonuje się dodatkowo pomiar ciśnienia śródczaszkowego.
Leczenie wodogłowia odbywa się operacyjnie na oddziale neurochirurgii kliniki. Sprawdzoną metodą jest założenie zastawki. Wierci się niewielki otwór w czaszce pacjenta i wprowadza tam bardzo cienki cewnik z silikonową rurką. Stamtąd biegnie on pod skórą pacjenta i odprowadza nadmiar płynu mózgowego na przykład do jamy brzusznej. Tam organizm go rozkłada (zastawka komorowo-otrzewnowa/zastawka VP). Zawór umieszczony za uchem dostosowuje się do aktualnego poziomu ciśnienia w komorze mózgowej. W ten sposób zmniejsza się wysokie ciśnienie w mózgu.
Za pomocą zastawki VP nadmiar płynu mózgowo-rdzeniowego może być odprowadzany przez cewnik do jamy brzusznej © rumruay | AdobeStock
Zastawka jest prawie niewidoczna z zewnątrz i stosuje się ją również u niemowląt. Niemowlęta i dzieci, którym wcześnie wszczepiono zastawkę, mogą – w zależności od choroby podstawowej – rozwijać się w późniejszym okresie zupełnie normalnie. Mają jednak jeszcze lepsze rokowania, jeśli lekarz jest w stanie wyeliminować przyczynę ich wodogłowia.
Jeśli dotyczy to trzeciej komory mózgowej (np. zwężenie akweduktu), można zastosować endoskopową wentrykulostomię (ETV). W tym celu wierci się niewielki otwór w ścianie komory mózgowej. Leczenie farmakologiczne (objawowe) w przypadku wodogłowia stosuje się co najwyżej krótkotrwale.
Dla wszystkich pacjentów z wodogłowiem ważne są regularne badania kontrolne. Dzięki temu lekarze mogą wcześnie wykryć i leczyć nowe zwężenia lub dysfunkcję systemu zastawki.
Czym jest wodogłowie?
Wodogłowie to choroba, w której płyn mózgowo-rdzeniowy gromadzi się w komorach mózgowych i przestrzeniach płynowych. Zaburzenia cyrkulacji płynu mózgowo-rdzeniowego powodują wzrost ciśnienia w czaszce. Tak zwane wodogłowie może być wrodzone lub nabyte.
Jakie objawy wywołuje wodogłowie?
Typowe objawy to bóle głowy, nudności, wymioty, zaburzenia chodu oraz zaburzenia koncentracji i pamięci. W przypadku wodogłowia normotensyjnego często występuje nietrzymanie moczu i zaburzenia funkcji poznawczych. U niemowląt powiększona ciemiączka lub wzrost wielkości czaszki mogą wskazywać na wodogłowie.
Jakie są rodzaje wodogłowia?
Do form wodogłowia zalicza się wodogłowie obturacyjne, wodogłowie z zaburzeniami resorpcji oraz wodogłowie komunikujące. W przypadku wodogłowia komunikacyjnego zaburzona jest resorpcja płynu mózgowo-rdzeniowego, natomiast w przypadku wodogłowia obturacyjnego odpływ z komór mózgowych jest zablokowany. Rozróżnia się również wodogłowie u dorosłych oraz wodogłowie nabyte.
Jak diagnozuje się wodogłowie?
Diagnozę stawia się zazwyczaj na podstawie badania MRI lub CT mózgu. Dodatkowo konieczne może być wykonanie punkcji lędźwiowej, badań neurologicznych oraz oceny wewnętrznych i zewnętrznych przestrzeni płynów mózgowo-rdzeniowych. Lekarze oceniają przy tym również produkcję płynu mózgowo-rdzeniowego, ciśnienie śródmózgowe oraz wielkość komór mózgowych.
Jak przebiega leczenie wodogłowia?
Leczenie wodogłowia często ma charakter operacyjny. W tym celu stosuje się zastawki lub zewnętrzne drenaż komór mózgowych, aby płyn mózgowo-rdzeniowy mógł być odprowadzany do jamy brzusznej lub prawego przedsionka serca. Alternatywnie w neurochirurgii stosuje się zabiegi endoskopowe, takie jak cysterno-komorostomia.
