Nadczynność tarczycy (hipertyreoza): objawy, leczenie i metabolizm – gdy tarczyca wytwarza zbyt dużo hormonów

Nadczynność tarczycy występuje w populacji stosunkowo często i ma ogromny wpływ na cały organizm. W przypadku tej choroby, określanej medycznie jako nadczynność tarczycy, tarczyca wytwarza zbyt dużo hormonów, a mianowicie tyroksyny (T4) i trójjodotyroniny (T3). Ponieważ ten niewielki organ znajdujący się poniżej krtani pełni rolę regulatora pracy niemal wszystkich komórek organizmu, jego nadmierna produkcja powoduje przyspieszenie metabolizmu. Może to prowadzić do znacznego obciążenia układu sercowo-naczyniowego i pogorszenia ogólnego samopoczucia. Wczesna diagnoza i leczenie są zatem niezbędne, aby uniknąć długotrwałych uszkodzeń.

Nadczynność tarczycy i rola tarczycy w metabolizmie

Tarczyca jest organem niezbędnym do życia, który reguluje metabolizm. Zwykle produkcja hormonów tarczycy jest ściśle regulowana przez przysadkę mózgową za pomocą hormonu TSH. W przypadku nadczynności tarczycy ten mechanizm regulacyjny jest często zahamowany lub wyłączony. Nadmiar hormonów nieustannie pobudza komórki do pracy, co zwiększa zapotrzebowanie na tlen i produkcję ciepła. Gdy tarczyca wytwarza zbyt dużo hormonów, równowaga wewnętrzna zostaje zachwiana, co ma wpływ na prawie każdy inny organ.

Nadczynność tarczycy prowadzi do przyspieszenia metabolizmu. 

Objawia się to:

• szybszego tętna
• problemy ze snem oraz 
• wewnętrzny niepokój

Jednak dzięki odpowiedniemu leczeniu osoby dotknięte tą chorobą mogą prowadzić normalne życie.

Częstość występowania nadczynności tarczycy różni się w zależności od wieku. U dzieci pojawia się rzadko, a wraz z wiekiem występuje coraz częściej. Nadczynność tarczycy jest drugą najczęstszą chorobą tarczycy.

Objawy i typowe oznaki nadczynności tarczycy

Gdy pojawiają się objawy, są one często bardzo wyraźne. Częstymi objawami są stale podwyższone tętno, drżenie rąk oraz wyraźna nietolerancja ciepła z nasilonym poceniem się. Wiele osób z nadczynnością tarczycy skarży się również na zaburzenia snu, drażliwość i osłabienie mięśni. Kolejnym typowym objawem jest utrata masy ciała pomimo silnego apetytu. W przypadku postaci znanej jako choroba Gravesa-Basedowa może dodatkowo wystąpić wytrzeszcz gałek ocznych (orbitopatia endokrynologiczna) jako specyficzny objaw niedoczynności lub nadczynności tarczycy.

Nadczynność tarczycy może wynikać z różnych przyczyn. Jednak u około 95 procent wszystkich pacjentów za wystąpienie nadczynności tarczycy odpowiedzialna jest choroba Gravesa-Basedowa lub autonomia tarczycy.

Choroba Gravesa-Basedowa znana jest również jako choroba Basedowa i zaliczana jest do chorób autoimmunologicznych. W jej przebiegu układ odpornościowy wytwarza przeciwciała skierowane przeciwko własnemu organizmowi, w tym przypadku przeciwko tarczycy.

Przeciwciała te przyłączają się do komórek tarczycy i stymulują produkcję hormonów. Prowadzi to do nadmiernego wzrostu stężenia hormonów, a także do niewielkiego powiększenia tarczycy.

Autonomia tarczycy występuje, gdy tarczyca samodzielnie wytwarza hormony. Oznacza to, że nie jest to kontrolowane przez przysadkę mózgową. 

Może to dotyczyć poszczególnych części tarczycy, na przykład guzków, lub całej tarczycy.

Najczęściej autonomia tarczycy wynika z wieloletniego niedoboru jodu. W przypadku niedoboru jodu tarczyca próbuje się dostosować, powiększając się. Prowadzi to do powstawania wola oraz guzkowych zmian w tkankach.

Nadczynność tarczycy może prowadzić do powstania wola © Peakstock | AdobeStock

Inne możliwe przyczyny nadczynności tarczycy to:

• zapalenie tarczycy lub
• terapia hormonalna tarczycy w zbyt wysokich dawkach

Przyczyna nadczynności tarczycy: choroba Gravesa-Basedowa i autonomia

Najczęstszą przyczyną nadczynności tarczycy jest choroba Gravesa-Basedowa. W tym przypadku organizm wytwarza przeciwciała, które błędnie stymulują tkankę tarczycy, co powoduje, że tarczyca wydziela zbyt dużo hormonów. Inną przyczyną nadczynności tarczycy jest autonomia tarczycy. W tym przypadku w tarczycy występują obszary lub guzki, które wymykają się kontroli hormonalnej i niezależnie od potrzeb organizmu autonomicznie wytwarzają hormony. Również zapalenie tarczycy lub nadmierne spożycie jodu (np. poprzez leki zawierające jod lub środki kontrastowe) może być określane jako nadczynność tarczycy lub ją wywoływać.

Objawia się to:

• napady potliwości
• kołatanie serca oraz
• niepokój

Inne typowe objawy to:

• nerwowość
• Wrażliwość na ciepło
• Zwiększone pragnienie
• Utrata wagi pomimo zwiększonego apetytu
• Biegunka, czasami również wymioty
• Osłabienie i bóle mięśni
• Wypadanie włosów
• Drżenie rąk
• Podwyższona temperatura skóry

Nadczynność tarczycy może, ale nie musi wiązać się z powiększeniem tarczycy. 

W przypadku choroby Gravesa-Basedowa pojawiają się dodatkowo problemy z oczami, np.:

• nadwrażliwość na światło
• Łzawienie
• Widzenie podwójne
• zaczerwienienie oczu oraz
• wypukłe gałki oczne, ponieważ wyżej wymienione przeciwciała atakują tkankę oka

Rozpoznanie nadczynności tarczycy u specjalisty

W przypadku podejrzenia nadczynności tarczycy w pierwszej kolejności wykonuje się badanie krwi. Obniżony poziom TSH przy jednoczesnym podwyższonym poziomie T3 i T4 potwierdza diagnozę. Aby ustalić dokładną przyczynę nadczynności tarczycy, lekarz wykonuje dodatkowo badanie ultrasonograficzne w celu wykrycia powiększonej tarczycy lub guzków. Dodatkowo scyntygrafia może wykazać, czy tkanka gromadzi zwiększone ilości jodu radioaktywnego, co wskazuje na autonomię lub stan zapalny.

Leczenie nadczynności tarczycy: opcje terapeutyczne

Leczenie nadczynności tarczycy rozpoczyna się zazwyczaj od farmakoterapii. Stosuje się wówczas leki tyreostatyczne, które blokują produkcję hormonów w komórkach tarczycy. Leczenie farmakologiczne ma na celu normalizację metabolizmu i złagodzenie objawów. Trwałe wyleczenie w przypadku autonomii lub nawrotów choroby Gravesa-Basedowa często osiąga się dzięki terapii radiojodowej. Pacjent przyjmuje wówczas kapsułkę zawierającą radioaktywny jod, który w sposób ukierunkowany niszczy nadaktywną tkankę. Inną opcją leczenia jest operacja tarczycy, szczególnie w przypadku znacznego powiększenia tarczycy lub podejrzenia nowotworu złośliwego.

Możliwe powikłanie: kryzys tyreotoksyczny

Nieleczona nadczynność tarczycy może prowadzić do stanów zagrażających życiu. Kryzys tyreotoksyczny to skrajne zaburzenie metabolizmu, charakteryzujące się silnym kołataniem serca, wysoką gorączką i zaburzeniami świadomości. Często występuje, gdy nadczynność tarczycy nie była odpowiednio leczona i dochodzi do tego dodatkowy czynnik obciążający, taki jak infekcja lub nadmierne spożycie jodu. W takich przypadkach konieczne jest natychmiastowe dodatkowe leczenie intensywne.

Życie po leczeniu: ryzyko niedoczynności tarczycy

Po ostatecznym leczeniu, takim jak terapia radiojodem lub operacja, tarczyca często przestaje wytwarzać hormony. W konsekwencji rozwija się niedoczynność tarczycy. Nie jest to jednak powód do niepokoju, lecz przewidziany skutek leczenia. Od tego momentu pacjenci otrzymują hormon tyroksynę w postaci tabletek, aby wyrównać niedobór, co jest znacznie łatwiejsze do kontrolowania niż niestabilna nadczynność.

FAQ: Często zadawane pytania dotyczące nadczynności tarczycy

Jak najszybciej rozpoznać nadczynność tarczycy?

Pierwszymi oznakami nadczynności tarczycy są często takie objawy, jak kołatanie serca w spoczynku, wewnętrzny niepokój i drżenie rąk. Jeśli mimo normalnego odżywiania traci się na wadze i ciągle się poci, należy zbadać poziom TSH.

Czy choroba Gravesa-Basedowa jest uleczalna?

W przypadku choroby Gravesa-Basedowa istnieje około 50% szans, że po rocznym lub dwuletnim leczeniu lekami tyreostatycznymi choroba ustąpi samoistnie. Jeśli po tym nastąpi nawrót, wskazana jest terapia radiojodem lub operacja.

Czego nie wolno jeść przy nadczynności tarczycy?

Osoby z nadczynnością tarczycy powinny uważać na nadmierne spożycie jodu. Owoce morza, algi lub tabletki jodowe mogą dodatkowo pobudzać produkcję hormonów i pogarszać objawy nadczynności tarczycy.

Czy stres może wywołać nadczynność tarczycy?

Stres nie jest bezpośrednią przyczyną, ale w przypadku istniejącej predyspozycji (takiej jak choroba Gravesa-Basedowa) może wywołać nawrót choroby lub nasilić objawy, takie jak kołatanie serca.

Jak długo trwa terapia farmakologiczna?

Leczenie farmakologiczne lekami tyreostatycznymi w przypadku choroby Gravesa-Basedowa trwa zazwyczaj od 12 do 18 miesięcy. W przypadku autonomii służy ono często jedynie jako przygotowanie do terapii radiojodowej lub operacji.

Czy terapia jodem radioaktywnym jest niebezpieczna dla otoczenia?

Podczas leczenia jodem radioaktywnym pacjent zazwyczaj przebywa przez krótki czas na specjalistycznym oddziale szpitalnym. Dzięki tym środkom bezpieczeństwa narażenie innych osób na promieniowanie jest zminimalizowane.

Co się dzieje, gdy nadczynność tarczycy pojawia się w czasie ciąży?

Nadczynność tarczycy w czasie ciąży wymaga ścisłego monitorowania, ponieważ może zwiększać ryzyko powikłań. Istnieją specjalne leki do leczenia, które są w dużej mierze bezpieczne dla dziecka.

Którzy specjaliści zajmują się diagnozowaniem i leczeniem?

Za tarczycę odpowiadają specjaliści endokrynologii, a za diagnostykę i terapię radiojodową – lekarze medycyny nuklearnej.