Gwiazoblastoma, zaliczany do glejaków, jest jednym z najczęściej występujących nowotworów mózgu. Leczenie zależy od dokładnego rodzaju guza i jego lokalizacji. W dużej mierze od tego zależy również przebieg choroby i szanse na wyleczenie. Gwiaździak stopnia 1 ma bardzo dobre szanse na wyleczenie.
Poniżej znajdziesz więcej informacji oraz listę wybranych specjalistów zajmujących się astrocytomem.
Glejak pilocytowy (stopień 1) występuje najczęściej u dzieci i młodych dorosłych. Glejak pilocytowy jest najczęstszym nowotworem mózgu w wieku dziecięcym.
Dotyczy to głównie
Guz mózgu stopnia 1 rośnie powoli i jest wyraźnie odgraniczony od otaczającej tkanki mózgowej pod względem właściwości wzrostowych. W 99 procentach przypadków ma charakter łagodny i jest uleczalny przy całkowitym usunięciu chirurgicznym.
Rozlany astrocytom (stopień 2) dotyka najczęściej osoby w średnim wieku (od 30 do 40 lat). W większości przypadków znajduje się on w istocie białej kory mózgowej, często w okolicy płata czołowego. Astrocytom rozlany często występuje również w wzgórzu, śródmózgowiu i moście. Rzadziej nowotwór ten pojawia się w płacie skroniowym lub ciemieniowym.
Gwiaździak stopnia 2 rośnie bardzo powoli. Wpływa jednak również na zdrową tkankę w swoim otoczeniu („wzrost rozlany”). W około 10 procentach przypadków rocznie dochodzi do złośliwej degeneracji bez leczenia.
Gwiaździak anaplastyczny (stopień 3) występuje u osób w wieku od 35 do 45 lat. Guz powiększa się szybciej niż w przypadku stopnia 2. Znajduje się w mózgu i może również przekształcić się w glejaka wielopostaciowego.
Glejak wielopostaciowy (stopień 4) występuje zazwyczaj u osób po 50. roku życia. Jest to najzłośliwszy i najczęstszy glejak, z 3 nowymi przypadkami na 100 000 osób.
Guz powstaje głównie w istocie białej kory mózgowej. Rośnie w sposób naciekający, czyli w głąb zdrowej tkanki mózgowej.
Glejak może dotyczyć różnych obszarów mózgu © bilderzwerg | AdobeStock
Zasadniczo astrocytoma wywołuje podobne objawy jak inne nowotwory mózgu. Dokładne objawy zależą jednak przede wszystkim od lokalizacji guza.
Gwiaździaki znajdujące się w pobliżu drogi wzrokowej upośledzają wzrok. Dochodzi do wysunięcia gałki ocznej (tzw. wytrzeszcz).
Jeśli guz rośnie w móżdżku, pacjent cierpi na
Inne możliwe objawy guza mózgu to
Ten rodzaj nowotworu powstaje z astrocytów. Ten typ komórek należy do grupy komórek podporowych (komórek glejowych) w mózgu. Komórki podporowe są odpowiedzialne za oddzielenie komórek nerwowych od naczyń krwionośnych i powierzchni mózgu.
Gwiaździaki powstają w wyniku zmian genetycznych, które powodują zaburzenia kontroli wzrostu astrocytów. Prowadzi to do niekontrolowanego podziału komórek i powstania guza.
Jako przyczyny takich zmian genetycznych rozważa się różne czynniki. Za pewnik uważa się, że guzy mózgu mogą rozwijać się w wyniku radioterapii.
Medycyna zakłada jednak, że astrocytoma zazwyczaj nie ma podłoża dziedzicznego. Istnieją jednak pewne choroby genetyczne, w których astrocytomy występują częściej. Jest to np. neurofibromatoza typu 1 i 2 (rzadka choroba skóry).
Najważniejszą metodą badawczą w przypadku podejrzenia astrocytomy jest rezonans magnetyczny (MRT, zwany również tomografią rezonansu magnetycznego, rys. 1). Za pomocą środka kontrastowego neurolodzy rozpoznają astrocytomę jako obszar wyraźnie ograniczony lub rozlany na tomogramie rezonansu magnetycznego.
W przypadku astrocytomy stopnia 1 dotknięty obszar mózgu wyraźnie się rozjaśnia, ponieważ guz jest ostro ograniczony.
Guzy stopnia 2 i 3 można rozpoznać jedynie jako mniej lub bardziej ciemne obszary. Glejak wielopostaciowy widoczny jest jako struktura pierścieniowa.
Rys. 1: Obraz MRI astrocytomu. Na obrazie guza jest on jaśniejszy niż zdrowy mózg. Stopień złośliwości WHO II lub WHO III oraz profil molekularny astrocytomu nie są rozpoznawalne na MRI. Jest to częściowo możliwe przy użyciu specjalnych sekwencji metabolicznych lub badania PET. Dopiero badanie pobranej tkanki (biopsja) pozwala na rozpoznanie właściwości molekularnych i cech metylacji guza. [Źródło: prof. dr Andreas Raabe; Inselspital Bern]
W celu potwierdzenia diagnozy często wykonuje się biopsję. Podczas zabiegu neurochirurg pobiera próbkę tkanki z dotkniętego obszaru mózgu. Próbka ta jest następnie badana w laboratorium pod kątem obecności komórek nowotworowych. Wynik tego badania histologicznego jest ważny: na jego podstawie lekarze określają stopień złośliwości guza i na tej podstawie planują terapię.
W wybranych przypadkach bada się obecność określonych markerów molekularnych. Ich obecność lub brak może mieć wpływ na rokowanie i decyzję dotyczącą leczenia.
Kolejną metodą badawczą jest diagnostyka płynu mózgowo-rdzeniowego. Polega ona na pobraniu i zbadaniu płynu z rdzenia kręgowego. Odgrywa ona szczególną rolę w odróżnieniu od innych chorób.
Przy podejmowaniu decyzji terapeutycznej lekarz prowadzący musi rozważyć ryzyko i korzyści. Bierze pod uwagę
.
Oprócz tych czynników, na które nie ma wpływu, istnieją również czynniki, na które można wpłynąć. One również decydują o powodzeniu leczenia. Należą do nich m.in.
Zasadniczo możliwości terapeutyczne w przypadku astrocytoma obejmują zatem
.
Nowoczesna strategia bardzo wczesnej operacji astrocytomy opiera się na stosunkowo nowych obserwacjach. W jednym z badań porównano czas przeżycia pacjentów z dwóch uniwersytetów, w których stosowano dwie różne, ale konsekwentnie realizowane strategie. Wykazano wyraźną przewagę w zakresie przeżycia u pacjentów poddanych operacji.
Natomiast wieloletnia obserwacja przebiegu choroby lub sama biopsja i chemioterapia lub radioterapia bez operacji częściej prowadziły do złośliwego przekształcenia i związanego z tym przyspieszonego przebiegu choroby.
W przypadku gwiaździaka pilocytowego (stopień 1 według klasyfikacji WHO) zazwyczaj wystarczająca jest operacja. Jeśli guz znajduje się w móżdżku, w większości przypadków można go całkowicie usunąć. Daje to wtedy bardzo dobre rokowania, a objawy szybko ustępują.
Glejak pilozytowy
są usuwane metodami mikrochirurgicznymi. Często jednak całkowite usunięcie nie jest możliwe, dlatego zazwyczaj stosuje się następnie radioterapię.
W szczególności mniejsze astrocytomy rozlane (stopień 2 według klasyfikacji WHO) można usunąć operacyjnie. W zależności od wyniku badania histopatologicznego
Celem operacji jest zazwyczaj całkowite usunięcie tkanki nowotworowej. Guz rozrasta się jednak również w zdrową tkankę mózgową. Dlatego istnieje ryzyko wystąpienia zaburzeń neurologicznych, jeśli wraz z tkanką nowotworową zostanie usunięta również zdrowa tkanka mózgowa. Z tego powodu większych guzów zazwyczaj nie da się całkowicie usunąć.
W takich przypadkach istotne znaczenie ma radioterapia.
Chemioterapię stosuje się tylko w przypadku bardzo rozległych guzów oraz w przypadku ponownego wzrostu guza po radioterapii.
Również astrocytoma anaplastyczna (stopień 3 według klasyfikacji WHO) rozrasta się w zdrową tkankę. Dlatego też całkowite usunięcie chirurgiczne, tak jak w przypadku innych glejaków, nie jest możliwe.
Celem operacji jest raczej zmniejszenie rozmiarów guza. Zwiększa to szanse powodzenia późniejszej radioterapii lub chemioterapii.
Po rozpoznaniu astrocytomy zazwyczaj przez całe życie monitoruje się przebieg choroby za pomocą rezonansu magnetycznego. Jednak częstotliwość badań obrazowych dostosowuje się indywidualnie. Obecnie za standard uznaje się następujące terminy:
Zgodnie z protokołem OPTIMISST z Berne, większość pacjentów powinna szybko powrócić do aktywności już następnego dnia po operacji.
Pacjenci z większymi nowotworami lub w skomplikowanej sytuacji powinni zaplanować około jednego do dwóch miesięcy na rekonwalescencję po operacji. W tym przypadku należy stworzyć optymalne i bezstresowe warunki do operacji w ramach rodziny oraz we współpracy z pracodawcą.
W przypadku szczególnie trudnych operacji należy spodziewać się pewnych deficytów. Jednak w 95% przypadków deficyty te mają charakter przejściowy. Wówczas należy zaplanować intensywną neurorehabilitację. Najpóźniej tydzień po operacji dostępna jest również diagnoza histopatologiczna. Po kolejnym tygodniu następuje diagnoza molekularna. Następnie lekarze w ramach konsylium onkologicznego planują dalsze postępowanie.
Stwierdzony stopień zaawansowania nowotworu ma duży wpływ na dalszy przebieg życia i choroby.
Glejakom stopnia 1 towarzyszy korzystne rokowanie. Pięć lat po rozpoznaniu nowotworu żyło jeszcze 9 na 10 pacjentów. Ponadto większość pacjentów uznaje się za „wyleczonych” po zabiegu operacyjnym, jeśli nowotwór można całkowicie usunąć.
U pacjentów z nowotworami stopnia 2 często po 2–8 latach konieczna jest kolejna operacja. W przypadku małych nowotworów i korzystnych cech nowotworu operacja pozwala usunąć ponad 99,99% komórek nowotworowych. Pozostaje wtedy tylko kilka komórek, a nie wszystkie z nich odradzają się później.
Dlatego są pacjenci, u których guz nie odradza się przez dziesięciolecia i w ciągu całego życia. Dlatego słuszniej jest mówić raczej o „długotrwałej kontroli” niż o wyleczeniu.
W przypadku guza stopnia 3 tkanka nowotworowa odrasta szybciej. Jednak w zależności od dokładnych właściwości komórek możliwe jest również utrzymanie stanu wolnego od nowotworu przez kilka lat. Oczekiwana długość życia pacjentów z gwiaździakiem stopnia 3 jest znacznie krótsza niż u pacjentów z gwiaździakiem stopnia 1.
Najgorsze rokowania ma jednak astrocytom stopnia 4 („glioblastoma”): pięć lat po rozpoznaniu przeżywało tylko 5 na 100 pacjentów. Jednak dzięki nowoczesnej chemioterapii można wydłużyć czas przeżycia, zwłaszcza u młodszych pacjentów.
