Celiakia – nietolerancja glutenu i zboża jako czynniki wywołujące chorobę autoimmunologiczną

Celiakia to przewlekła, zapalna choroba autoimmunologiczna jelita cienkiego, wywoływana przez białko pszenicy zwane glutenem. W przypadku celiakii osoby genetycznie predysponowane reagują stanem zapalnym błony śluzowej jelita cienkiego na pokarmy zawierające gluten, takie jak pszenica, orkisz, żyto czy jęczmień. Typowe objawy to biegunka, wzdęcia, bóle brzucha i utrata masy ciała, przy czym nie każdy objaw jest od razu jednoznaczny.

W celiakii uszkodzeniu ulegają kosmki błony śluzowej jelita cienkiego, co zaburza wchłanianie składników odżywczych i witamin. Celiakia jest chorobą immunologiczną, w której we krwi wykrywalne są przeciwciała. Diagnoza celiakii opiera się na wynikach badań serologicznych na obecność przeciwciał oraz na biopsji jelita cienkiego. Jedyną metodą leczenia celiakii jest konsekwentne przestrzeganie diety bezglutenowej przez całe życie.

Jak powstaje celiakia?

Wydaje się, że u osób z celiakią organizm wbudowuje nieprawidłowy aminokwas w białko własne, które służy do rozpoznawania wrogów. W ten sposób gluten jest dłużej związany z tymi komórkami odpornościowymi i wywołuje reakcję na ciało obce – która w rzeczywistości jest niepotrzebna. Gluten to białko kleiste zawarte w zbożach.

Komórki odpornościowe atakują jednak nie tylko gluten, ale także uszkadzają błonę śluzową jelit: z powodu nietolerancji glutenu zanikają wypukłości jelita cienkiego.

Dzięki temu

• tłuszcze,
• cukry,
• białka,
• witaminy,
• minerały oraz
• woda

nie są już prawidłowo wchłaniane przez organizm (zaburzenia wchłaniania). Niedobór tych substancji prowadzi z kolei do różnorodnych objawów i dolegliwości.

Jakie objawy występują w celiakii (sprue)?

Klasycznym objawem celiakii jest biegunka. Ponieważ niestrawione tłuszcze są wydalane wraz z kałem, jest on tłusty, obfity i nieprzyjemnie pachnący.

Do tego dochodzą

• wzdęcia,
• utrata masy ciała,
• ewentualnie niedobór żelaza i niedokrwistość (anemia),
• zanik mięśni,
• zatrzymywanie płynów,
• zwiększona pigmentacja skóry oraz
• wypadanie włosów.

Niedobór witamin i wapnia może prowadzić do zaburzeń krzepnięcia krwi i osteoporozy. W przypadku długotrwałego przebiegu choroby mogą również wystąpić

• bezsenność,
• zmęczenie lub
• depresja

.

Pierwsze objawy u niemowląt pojawiają się wraz z rozpoczęciem podawania pokarmów uzupełniających w postaci kaszek z produktów zbożowych (około 6. miesiąca życia). Niemowlęta z celiakią tracą wtedy apetyt, odczuwają bóle brzucha i mają wzdęty brzuch. Często dochodzi wówczas do występowania dużych ilości tłustych i nieprzyjemnie pachnących stolców oraz zaburzeń wzrostu.

Mogą również pojawić się objawy niedokrwistości i odwodnienia.

Jednak u prawie połowy chorych nie występują dolegliwości żołądkowo-jelitowe. Wówczas na celiakię mogą wskazywać następujące objawy:

• zmiany skórne (dermatitis herpetiformis Duhringa),
• niedobór żelaza,
• niski wzrost,
• cofnięcie się dziąseł,
• dolegliwości stawów,
• zapalenie wątroby,
• osteoporoza,
• depresja,
• drażliwość,
• zmęczenie,
• ograniczona sprawność fizyczna.

Jak wygląda leczenie celiakii?

Jedyną metodą leczenia celiakii jest całkowite, dożywotnie wyeliminowanie z diety produktów zawierających gluten. Tylko dzięki diecie bezglutenowej błona śluzowa jelita cienkiego może się zregenerować i odzyskać swoją funkcję. Nawet najmniejsze ilości glutenu powodują ponowne uszkodzenia i dolegliwości.

W większości przypadków objawy ustępują już po kilku tygodniach od zmiany diety, a następnie całkowicie zanikają. Do czasu ustąpienia biegunki należy uzupełniać witaminy, minerały i żelazo.

Gluten, którego powinni unikać pacjenci z celiakią, znajduje się przede wszystkim w następujących rodzajach zbóż:

• pszenica
• Orkisz
• żyto
• Jęczmień
• zielone ziarno
• Owies

Osoby cierpiące na celiakię muszą unikać wszystkich produktów spożywczych i leków, które w jakiejkolwiek postaci zawierają te zboża. Należą do nich przede wszystkim tradycyjne wypieki i makarony, np.

• chleb,
• bułki,
• ciasta,
• makaron i
• pizza, ale także
• piwo, piwo słodowe i wódka zbożowa.

Od listopada 2005 r. w handlu spożywczym wszystkie produkty zawierające gluten muszą być odpowiednio oznakowane.

Osoby cierpiące na celiakię muszą przez całe życie korzystać z produktów bezglutenowych © fotofabrika | AdobeStock

Dla osób cierpiących na celiakię pozostają rodzaje zbóż

• ryż,
• kukurydza,
• proso,
• gryka,
• amarantus oraz
• komosa ryżowa

– te również nadają się do spożycia. Od kilku lat produkty bezglutenowe są oferowane nawet przez większość dużych sieci supermarketów. Bezglutenowe pieczywo i wyroby piekarnicze wytwarza się np. z mąki ryżowej, kukurydzianej, ziemniaczanej lub kasztanowej.

Wiele dietetycznych produktów bezglutenowych można rozpoznać po specjalnym znaku – przekreślonym kłosie. Aby zabezpieczyć się prawnie, wielu producentów umieszcza jednak na opakowaniu informację, że produkt może zawierać śladowe ilości glutenu, mimo że w rzeczywistości nie zawiera go wcale lub jego zawartość nie przekracza ustalonych limitów.

Dieta bezglutenowa nadal jest droga. Gotowe produkty dietetyczne bezglutenowe kosztują około 30–50 procent więcej niż inne podobne produkty spożywcze. Dlatego w wielu krajach europejskich dieta bezglutenowa jest dofinansowywana.

Czy można zapobiegać celiakii?

Dokładne przyczyny celiakii nie są jeszcze znane, ale wydaje się, że pewną rolę odgrywa predyspozycja genetyczna. Jedynym obecnie zalecanym środkiem zapobiegawczym jest niepodawanie niemowlętom poniżej szóstego miesiąca życia pokarmów zawierających gluten.

Krewni osób cierpiących na celiakię są dotknięci tą chorobą częściej niż reszta populacji. Osoby te powinny poddać się badaniom, zwłaszcza jeśli wystąpi jeden lub więcej typowych objawów.

Osoby cierpiące na celiakię często cierpią również na cukrzycę typu 1. U podstaw obu chorób leżą zaburzenia układu odpornościowego. Prawdopodobnie genetyczna nadwrażliwość na gluten prowadzi do reakcji łańcuchowej. W jej wyniku komórki układu odpornościowego reagują nadmiernie i atakują własne tkanki organizmu (choroba autoimmunologiczna). Jeśli zniszczone zostaną określone komórki trzustki, dochodzi do niedoboru insuliny, a tym samym do cukrzycy.

FAQ

Czym dokładnie jest celiakia?

Celiakia to przewlekła, zapalna choroba autoimmunologiczna jelita cienkiego, w której gluten wywołuje reakcję immunologiczną. Celiakia dotyka zarówno dzieci, jak i dorosłych, przy czym u dzieci często występuje z klasycznymi objawami. Obraz kliniczny tej choroby nazywany jest również sprue i nie jest to zwykła nietolerancja, lecz choroba ogólnoustrojowa.

Jakie objawy występują w przypadku celiakii?

Typowe objawy celiakii to biegunka, bóle brzucha, wzdęcia i utrata masy ciała. Mogą również wystąpić objawy pozajelitowe, takie jak niedobór witamin lub żelaza. Niektóre osoby z celiakią wykazują jedynie łagodne lub nietypowe objawy, dlatego ważne jest przeprowadzenie badań diagnostycznych w kierunku celiakii.

Jak przebiega diagnoza celiakii?

Diagnoza celiakii rozpoczyna się od badania przeciwciał we krwi, w szczególności przeciwciał specyficznych przeciwko glutenowi. Następnie przeprowadza się diagnostykę celiakii poprzez biopsję błony śluzowej jelita cienkiego. Zgodnie z wytycznymi i wytycznymi S2k dotyczącymi celiakii Niemieckiego Towarzystwa Gastroenterologicznego przed rozpoczęciem diety bezglutenowej należy zakończyć pełną diagnostykę.

Jak wygląda leczenie celiakii?

Leczenie celiakii polega na stosowaniu bezglutenowej diety przez całe życie. Oznacza to całkowite wyeliminowanie zbóż zawierających gluten, takich jak pszenica, żyto i jęczmień. Owies jest odpowiedni tylko w certyfikowanej postaci bezglutenowej. Dzięki konsekwentnej diecie bezglutenowej błona śluzowa jelit zazwyczaj całkowicie się regeneruje.

Czy celiakia ma podłoże genetyczne?

W celiakii ważną rolę odgrywają czynniki dziedziczne, ponieważ określone cechy genetyczne zwiększają ryzyko zachorowania. Osoby z innymi chorobami autoimmunologicznymi, takimi jak cukrzyca typu 1, są bardziej narażone. Czynniki środowiskowe mogą dodatkowo przyczyniać się do rozwoju choroby, jednak bez predyspozycji genetycznych celiakia zazwyczaj nie rozwija się.