Depresja a sen: wywiad z ekspertem – prof. dr Richterem

Prof. (TH Nürnberg) dr med. Kneginja Richter, MHBA, jest doświadczoną specjalistką w dziedzinie psychiatrii, psychoterapii i medycyny snu oraz kieruje kliniką dzienną CuraMed w Norymberdze. Dzięki wieloletniemu doświadczeniu i specjalizacji w dziedzinie psychiatrii, psychoterapii, medycyny snu i neurostymulacji przywiązuje szczególną wagę do holistycznego i innowacyjnego leczenia swoich pacjentów. Centralnym elementem jej pracy jest połączenie sprawdzonych metod psychoterapeutycznych z nowoczesnymi procedurami, takimi jak powtarzalna przezczaszkowa stymulacja magnetyczna (rTMS), która jest szczególnie skuteczna w leczeniu depresji i innych chorób psychicznych.

Prof. dr Kneginja Richter, dzięki dodatkowemu dyplomowi Master of Health Business Administration (MHBA), poszerzyła swoją wiedzę medyczną o kompetencje z zakresu zarządzania, co szczególnie kwalifikuje ją do zajmowania stanowisk kierowniczych w służbie zdrowia. W klinice dziennej prof. dr Richter wraz ze swoim interdyscyplinarnym zespołem oferuje szerokie spektrum terapii dostosowanych do konkretnych potrzeb pacjentów. Oprócz depresji i zaburzeń lękowych obejmuje to również terapię zaburzeń snu, szumu w uszach, zaburzeń lękowych z napadami paniki, zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych, zaburzeń pourazowych, przewlekłych zaburzeń bólowych, a także leczenie integracyjne w przypadku wypalenia zawodowego, przewlekłego zmęczenia oraz przewlekłych chorób somatycznych o skutkach psychosomatycznych.

Klinika dzienna oferuje zalety ustrukturyzowanego leczenia dziennego z intensywną psychoterapią, obejmującą trzy sesje indywidualne trwające 50 minut w tygodniu, podczas gdy wieczorem pacjenci mogą wracać do swojego znanego, domowego środowiska. Koncepcja ta sprzyja przenoszeniu wyuczonych podejść terapeutycznych do codziennego życia i wspiera trwały, bliski codzienności powrót do zdrowia. Dzięki nowoczesnemu wyposażeniu w HighTech Center Nürnberg oraz szerokim możliwościom diagnostycznym i terapeutycznym prof. Richter może zaoferować doskonałą opiekę oraz spersonalizowany i indywidualnie dostosowany plan terapii.

Interdyscyplinarne i integracyjne podejście kliniki dziennej CuraMed łączy podejścia psychodynamiczne i behawioralne z terapiami zorientowanymi na ciało oraz procedurami aparaturowymi, aby holistycznie wspierać dobre samopoczucie pacjentów i otwierać przed nimi długoterminowe perspektywy dla ich zdrowia. Prof. Richter i jej zespół z zaangażowaniem pracują nad tym, aby optymalnie towarzyszyć swoim pacjentom w procesie powrotu do zdrowia i wspierać ich w prowadzeniu silniejszego i bardziej spełnionego życia.

Do kliniki dziennej CuraMed zgłasza się również wielu pacjentów, którzy w związku z chorobami depresyjnymi cierpią na zaburzenia snu. Redakcja Leading Medicine Guide mogła dowiedzieć się więcej na ten temat podczas rozmowy z prof. dr Richter.

Depresja i zaburzenia snu to ściśle powiązane problemy zdrowotne, które często występują razem i mogą się wzajemnie nasilać. Podczas gdy depresja często wiąże się z głębokim obciążeniem psychicznym oraz uczuciem beznadziejności, brakiem motywacji i wewnętrzną pustką, zaburzenia snu utrudniają regenerację i prowadzą do wyczerpania oraz problemów z koncentracją. Związek ten stanowi duże wyzwanie, ponieważ zaburzenia jakości snu mogą nasilać objawy depresji, a z drugiej strony nastrój depresyjny może zakłócać sen.

Depresja i zaburzenia snu pozostają w złożonej interakcji, która może wzajemnie nasilać oba zaburzenia i pogarszać przebieg choroby. 

W przypadku depresji często zaburzony jest rytm snu i czuwania, co objawia się różnymi formami zaburzeń snu: typowymi objawami są problemy z zasypianiem i utrzymaniem snu, wczesne budzenie się rano lub ogólnie niespokojny sen. W wielu przypadkach zmienia się struktura snu, co oznacza, że fazy głębokiego snu lub faza REM – w której występuje większość snów i która jest ważna dla przetwarzania emocji – są skrócone lub przerwane. Taki zaburzony sen może z kolei nasilać objawy depresji i utrudniać regenerację, ponieważ osłabia naturalne mechanizmy organizmu odpowiedzialne za regulację emocji. 

„Około 80% osób cierpiących na depresję ma trudności z zasypianiem i utrzymaniem snu oraz cierpi na przewlekłą bezsenność. Charakteryzuje się ona tym, że osoby dotknięte tym problemem długo zasypiają, często budzą się po zaśnięciu i następnego dnia są bardzo zmęczone. Natomiast około 20% osób z depresją cierpi na nadmierną senność – częściej dotyczy to kobiet i osób młodszych” – stwierdza prof. dr Richter na początku naszej rozmowy i opisuje opcje leczenia dostępne po przeprowadzeniu szczegółowego i indywidualnego wywiadu:

„Depresję leczymy za pomocą psychoterapii o wysokiej częstotliwości, która odbywa się trzy razy w tygodniu w sesjach indywidualnych oraz dodatkowo w sesjach grupowych przez okres od trzech do sześciu tygodni, a w razie potrzeby uzupełniamy ją lekami przeciwdepresyjnymi. Jeśli leczenie przypada na okres jesienno-zimowy, łączymy je dodatkowo z terapią światłem i wspomagamy proces neurostymulacją, tzw. metodą RTMS. Powtarzalna przezczaszkowa stymulacja magnetyczna to nieinwazyjna metoda leczenia neurologicznego, w której wykorzystuje się impulsy magnetyczne do stymulacji określonych obszarów mózgu. Celem jest poprawa motywacji i nastroju pacjentów. Pacjenci, u których na tle depresji wystąpiły zaburzenia snu, przechodzą najpierw kompleksową diagnostykę snu. Odbywa się to za pomocą urządzenia przypominającego smartwatch, które pacjenci noszą na nadgarstku przez tydzień – jest to swego rodzaju „przenośne laboratorium snu”. „Pacjent może spać we własnym łóżku, a następnie zwraca urządzenie do oceny, dzięki czemu wyniki można przekazać bezpośrednio”. Ponadto mobilna diagnostyka jest przeprowadzana w domu, w znanym środowisku snu, w celu zdiagnozowania bezdechu sennego, zespołu niespokojnych nóg i innych zaburzeń snu. Analiza i omówienie wyników następują zazwyczaj już następnego dnia.

Serotonina odgrywa kluczową rolę w regulacji nastroju i snu, przy czym u wielu pacjentów z depresją poziom serotoniny jest obniżony. Odchylenia te mogą sprzyjać zarówno objawom depresji, jak i zaburzeniom snu, ponieważ serotonina ma bezpośredni wpływ na architekturę snu, zwłaszcza na fazę REM. Również noradrenalina ma znaczenie dla kontroli nastroju, a zaburzenia regulacji tego neuroprzekaźnika mogą prowadzić do braku motywacji, co negatywnie wpływa na sen. Dopamina, neuroprzekaźnik związany z mechanizmami nagrody, może również wpływać na regulację snu, przy czym zmniejszoną aktywność dopaminy często obserwuje się w przypadku depresji. Ponadto kluczową rolę odgrywa kortyzol, hormon stresu. Przewlekle podwyższony poziom kortyzolu jest częsty u pacjentów z depresją, a te reakcje stresowe mogą znacznie pogorszyć jakość snu, co może skutkować błędnym kołem bezsenności i nasileniem objawów depresji. U wielu pacjentów z depresją zmienia się sama architektura snu, co może objawiać się wcześniejszym nadejściem i intensywniejszym snem REM, a także skróceniem snu głębokiego. Zmiany te upośledzają zdolność do regulacji emocjonalnej i negatywnie wpływają na jakość życia. 

„Są też pacjenci, którzy cierpią na przewlekłe zaburzenia snu. W klinice dziennej CuraMed w Norymberdze możemy ich leczyć bez leków: pacjent przychodzi do nas 4–6 razy w ciągu dwóch tygodni w ramach dziennego programu leczenia zaburzeń snu na konsultacje i może prowadzić dziennik snu. Na podstawie zapisanych danych – kiedy pacjent położył się do łóżka, co robił w ciągu dnia i jak długo spał – mamy wszystkie informacje potrzebne do stworzenia indywidualnego planu snu oraz do terapii poznawczej bezsenności. Terapia ta, uwzględniona również w wytycznych, pomaga około 70% pacjentów. Dodatkowo oferujemy pacjentom szkołę snu. Jeśli terapia nie przynosi wystarczających efektów, można również przepisać lek w małej dawce, który nie powoduje uzależnienia” – wyjaśnia prof. dr Richter, opisując skuteczność tej opcji terapeutycznej.

Zaburzenia snu są częstymi zwiastunami depresji i mogą pełnić rolę wczesnych sygnałów ostrzegawczych, ponieważ często należą do pierwszych objawów występujących u osób dotkniętych tą chorobą. 

Wzajemny związek między zaburzeniami snu a depresją opiera się na różnych mechanizmach neurobiologicznych, które regulują zarówno nastrój, jak i sen. Kluczowym mechanizmem wyjaśniającym związek między snem a depresją jest zaburzenie regulacji neuroprzekaźników, takich jak serotonina, noradrenalina i dopamina. Te substancje przekaźnikowe mają decydujące znaczenie dla regulacji nastroju oraz rytmu snu i czuwania. U osób z depresją często obserwuje się brak równowagi tych neuroprzekaźników, co negatywnie wpływa zarówno na strukturę snu, jak i na nastrój. Szczególnie ważną rolę odgrywa poziom serotoniny, ponieważ reguluje ona nie tylko nastrój, ale także sen. Niedobór serotoniny może prowadzić do problemów z zasypianiem i obniżonej jakości snu, co z kolei może zwiększyć ryzyko wystąpienia epizodu depresji. Te interakcje są wzmacniane przez zmiany w rytmie dobowym, czyli 24-godzinnym cyklu biologicznym, który jest regulowany przez światło i ciemność. U pacjentów z depresją może dojść do zaburzeń tego rytmu, co prowadzi do problemów ze snem, a tym samym do nasilenia objawów depresji. Wczesne rozpoznanie zaburzeń snu jako wskaźnika ryzyka wystąpienia epizodu depresyjnego ma kluczowe znaczenie dla podjęcia odpowiednich działań zapobiegawczych w odpowiednim czasie. 

„Zaburzenia snu są często zwiastunem zaburzeń psychicznych, a także wypalenia zawodowego. Można podjąć pewne działania zapobiegawcze. Dla pacjentów, którzy na przykład przed zaśnięciem zbytnio się zamartwiają, istnieją specjalne techniki. Przed zaśnięciem warto mieć w głowie miłe, przyjemne uczucia i obrazy – wtedy zazwyczaj zasypia się w ciągu 20 minut. Niezbędna jest poprawa higieny snu, która obejmuje regularną rutynę snu, stworzenie optymalnego środowiska do spania, a także unikanie używek, takich jak kofeina i nikotyna, przed snem. Konsekwentna higiena snu może pomóc skrócić czas zasypiania i poprawić jakość snu. Nie należy też zbyt długo pozostawać w łóżku, jeśli nie można zasnąć. Telewizor w sypialni jest raczej niekorzystny i często jest wykorzystywany przez osoby po traumatycznych przeżyciach jako pomoc w zasypianiu, ponieważ daje im poczucie, że nie są same. Ponadto niebieskie światło telewizora hamuje wydzielanie melatoniny. Wiele osób ogląda telewizję w pozycji leżącej, co błędnie sygnalizuje organizmowi, że nadszedł czas na sen. Kto lubi oglądać telewizję, powinien więc robić to raczej w pozycji siedzącej. Najlepiej całkowicie unikać alkoholu lub pić go co najmniej dwie godziny przed snem, ponieważ w przeciwnym razie powoduje on niepokój organizmu” – radzi prof. dr Richter.

Ponadto kluczową rolę odgrywa wspieranie mechanizmów radzenia sobie ze stresem. Techniki takie jak medytacja uważności, joga czy progresywna relaksacja mięśni mogą nie tylko pomóc poprawić jakość snu, ale także zwiększyć ogólne samopoczucie emocjonalne. Regularna aktywność fizyczna to kolejny kluczowy czynnik, który nie tylko sprzyja zasypianiu, ale także redukuje stres i poprawia nastrój. Umiarkowana aktywność fizyczna, taka jak spacery lub pływanie, może pomóc poprawić jakość snu i zmniejszyć objawy depresji. 

Hipersomnia to zaburzenie snu charakteryzujące się nadmierną sennością w ciągu dnia i ciągłą potrzebą snu. 

„Przyczyny mogą być różnorodne i sięgają od pierwotnych zaburzeń snu, takich jak hipersomnia idiopatyczna – zaburzenie snu bez rozpoznawalnej przyczyny – po przyczyny wtórne, takie jak bezdech senny, depresja, choroby neurologiczne lub skutki uboczne niektórych leków. Dlatego przed wizytą u psychologa konieczne jest wykluczenie przyczyn organicznych hipersomnii. Za pomocą pomiaru obserwacyjnego za pomocą smartwatcha należy najpierw ustalić, czy pacjent rzeczywiście śpi dłużej niż dziewięć godzin, a mimo to jest zmęczony. W tym przypadku zaleca się wykonanie rezonansu magnetycznego czaszki, aby wykluczyć określone stany zapalne w mózgu. Należy również zbadać czynność tarczycy, ponieważ jej niedoczynność może prowadzić do zwiększonego zmęczenia. Należy również zbadać zapasy żelaza w organizmie, ponieważ jego niedobór również powoduje skrajne zmęczenie. Pełna morfologia krwi i testy alergiczne również należą do niezbędnych badań w celu wyjaśnienia fizycznych przyczyn hipersomnii. Jeśli badania te nie wykazują żadnych nieprawidłowości, jako przyczyna pozostaje zazwyczaj tylko czynnik psychogenny”, opisuje prof. dr Richter i dodaje:

„Na tym etapie należy zbadać pacjenta pod kątem depresji, którą można następnie odpowiednio leczyć. Istnieje jednak również bardzo powszechny obraz kliniczny zmęczenia. W tym przypadku pacjent znajduje się w stanie ciągłego zmęczenia. Zmęczenie może wynikać z choroby nowotworowej, chorób neurologicznych lub być następstwem długotrwałego COVID-19. Jeśli przyczyna jest psychogenna, stosuje się psychoterapię oraz środki pobudzające, takie jak codzienna terapia światłem, zwiększenie aktywności fizycznej oraz ćwiczenia relaksacyjne. Osoby cierpiące na hipersomnię często mają zaburzenia funkcjonowania układu współczulnego i są bardzo zestresowane wewnętrznie. Dlatego pomocne są takie metody terapeutyczne jak joga lub medytacja, które pomagają przywrócić wewnętrzną równowagę. Ważne jest, aby wspólnie z pacjentem ustalić, gdzie znika cała energia”.

Wpływ hipersomnii na jakość życia osób dotkniętych tym schorzeniem może być znaczny. Osoby cierpiące na hipersomnię często zgłaszają trudności w codziennym funkcjonowaniu, na przykład w pracy, szkole lub życiu społecznym. Często mają problemy z koncentracją i pamięcią, co prowadzi do obniżonej wydajności. To ciągłe zmęczenie może również przyczyniać się do problemów emocjonalnych, takich jak lęk lub depresja, które dodatkowo pogłębiają objawy.

„W dzisiejszych czasach nadmiar bodźców odgrywa również dużą rolę, jeśli chodzi o stany wyczerpania. Konsumpcja mediów – zwłaszcza poprzez media społecznościowe i pracę przed ekranem – jest bardzo wysoka i nadmiernie pobudza nasz mózg, co powoduje utratę energii. Nie można zapominać, jak wyczerpujące dla mózgu jest jednoczesne przyswajanie 20 różnych informacji z ekranu. To coś innego niż przeglądanie lub czytanie gazety. Osoby posiadające psy mają na przykład naturalną ochronę przed depresją, ponieważ codziennie przebywają na świeżym powietrzu w świetle dziennym, co powoduje uwalnianie hormonów szczęścia. Ponadto natura stymuluje komórki nerwowe w mózgu” – wyjaśnia prof. dr Richter.

Ukierunkowane leczenie farmakologiczne może być wskazane, jeśli zaburzenia snu utrzymują się przez dłuższy czas, a terapia depresji nie jest wystarczająca. 

W takich przypadkach często stosuje się leki przeciwdepresyjne, które mają również działanie nasenne, takie jak niektóre trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne lub najnowocześniejsze leki, które nie powodują uzależnienia. „Przyjmowanie leków powinno zawsze być uzgodnione z lekarzem. Ogólny strach przed lekami jest przesadzony. Jeśli na przykład tabletki nasenne pomagają ludziom uporać się z traumą, to przez pewien czas jest to w porządku, o ile pomagają one danej osobie. Po to właśnie są leki – aby pomagać ludziom. Z drugiej strony wiele dolegliwości pacjentów w naszej klinice ustępuje również bez leków. Jeśli jednak jest to konieczne, w razie potrzeby podajemy również leki psychotropowe. Podchodzimy do tego bardzo ostrożnie, a decyzja jest zawsze podejmowana indywidualnie. Większość leków psychotropowych nie powoduje uzależnienia. W przypadku umiarkowanej depresji należy jednak w pierwszej kolejności zastosować psychoterapię. Psychoterapia jest bardzo skuteczna, zwłaszcza w połączeniu z neurostymulacją” – wyjaśnia prof. dr Richter. Tymi słowami kończymy naszą rozmowę.

Bardzo dziękujemy, szanowna pani profesor dr Richter, za wgląd w Pani pracę w klinice dziennej CuraMed w Norymberdze.

 

Umysł jest zmęczony, a ciało też? Jak psychika i dobry sen są ze sobą powiązane

Z naszym snem nocnym jest źle. Jednak ekspertka ds. snu, prof. dr Kneginja Richter, obiecuje: możemy coś zrobić z zaburzeniami snu, jeśli podejdziemy do nich w sposób holistyczny. Odpowiada na 99 pytań dotyczących tajemnic snu i udziela dogłębnych informacji na temat wzajemnego oddziaływania snu, psychiki i ciała. Pokazuje przy tym, jak rozpoznać przyczyny złego snu i jak stworzyć optymalne warunki do dobrego snu nawet w stresujących czasach. Omówione zostaną takie aspekty, jak wyjaśnienie przyczyn psychosomatycznych, przydatność terapii snu i środków wspomagających sen oraz wiele innych zagadnień dotyczących:

• Co sprzyja zdrowemu senowi – a co nie
• Sen a choroby – jak to wszystko się łączy
• Środki wspomagające sen – skuteczne czy nie?

Z licznymi cennymi wskazówkami, jak dotrzeć do sedna problemów ze snem i znów cieszyć się spokojnymi nocami oraz bardziej zadowolonym życiem.

Wyspani i silni psychicznie

Prof. (TH Nürnberg) Priv.-Doz. Dr med. Kneginja Richter

Wydawnictwo / wydawca: Kösel

ISBN-13: 9783466348244

Informacje: miękka oprawa, 256 stron

Waga opakowania: 335 gramów

Wymiary opakowania (dł. x szer. x wys.): 21,5 x 13,5 x 2 cm

20,00 €