Rak jelita cienkiego i odbytu (rak odbytu) występuje bardzo rzadko. Rak jelita grubego to nowotwór złośliwy jelita grubego (rak jelita grubego) i odbytnicy (rak odbytnicy). Te rodzaje nowotworów nazywane są również rakami jelita grubego i odbytnicy. Rak jelita grubego może rozwinąć się we wszystkich odcinkach jelita grubego i odbytnicy. Najczęściej jednak występuje w dolnej części o długości 30–40 centymetrów. Często łagodne, często przypominające grzyby guzy, tzw. polipy jelita grubego, są prekursorami raka jelita grubego.
Najważniejszym sposobem leczenia raka jelita grubego jest operacja. Obejmuje ona usunięcie dotkniętego nowotworem odcinka jelita grubego oraz obszaru zasilających go naczyń limfatycznych i krwionośnych. Jeśli rak jest w zaawansowanym stadium i nie ma szans na wyleczenie, lekarze zazwyczaj rezygnują z operacji. Chyba że muszą zapobiec powikłaniom, takim jak niedrożność jelit. Operacja raka jelita grubego nie jest uważana za operację ratunkową (z wyjątkiem niedrożności jelit), więc jest wystarczająco dużo czasu na diagnostykę i zaplanowanie terapii. W ten sposób można uniknąć powikłań i zwiększyć szanse na wyleczenie.
Po rozpoznaniu raka jelita grubego (raka okrężnicy) w większości przypadków natychmiast przeprowadza się operację @ Emil /AdobeStock
Operacje raka jelita grubego są wykonywane w wielu klinikach oraz w specjalistycznych centrach onkologicznych. Centra onkologiczne to placówki szczególnie przystosowane do opieki nad pacjentami z rakiem jelita grubego. Głównym celem operacji raka jelita grubego jest całkowite usunięcie guza, a tym samym wyleczenie nowotworu.
Oprócz usunięcia guza jelita grubego operacja raka jelita grubego obejmuje również:
- Usunięcie przerzutów (nowotworów wtórnych, np. w płucach i wątrobie)
- Oględziny jamy brzusznej i jej narządów oraz
- pobranie węzłów chłonnych do celów diagnostycznych (w celu sprawdzenia ewentualnego rozprzestrzenienia się nowotworu poza jelito)
Diagnoza węzłów chłonnych jest ważna dla określenia stopnia zaawansowania nowotworu. Określenie stopnia zaawansowania to podział nowotworu na stadia. Dzięki temu lekarze mogą zaplanować terapię i oszacować rokowania. Ponadto operacja raka jelita grubego może być konieczna, jeśli z powodu zrostów istnieje ryzyko niedrożności jelit (utrudnionego pasażu jelitowego).
Operacja raka jelita grubego ma charakter kuratywny (leczniczy), jeśli lekarze są w stanie usunąć całą tkankę nowotworową (w tym przerzuty do węzłów chłonnych i narządów). Podczas operacji raka jelita grubego lekarze usuwają nie tylko bezpośrednio dotknięty chorobą odcinek jelita, ale także otaczającą go zdrową tkankę. Ma to na celu zmniejszenie ryzyka ponownego wystąpienia nowotworu (nawrotu). Ponieważ pojedyncze komórki nowotworowe mogły osadzić się w regionalnych węzłach chłonnych, lekarze usuwają również je.
Natomiast podczas operacji paliatywnej raka jelita grubego lekarze starają się zmniejszyć powikłania i dolegliwości związane z nowotworem. Stosuje się ją u pacjentów z rakiem jelita grubego w bardziej zaawansowanym stadium (np. z przerzutami). U tych pacjentów nie ma już szans na wyleczenie. Jeśli guz wrasta w jelito, może utrudniać przepływ treści jelitowej. Może to prowadzić do zagrażającej życiu niedrożności jelit. Chirurg jelitowy stara się zmniejszyć guz tak, aby ponownie udrożnić zwężenie.
Do operacji paliatywnych w przypadku raka jelita grubego zalicza się również:
Przed operacją raka jelita grubego lekarze muszą ustalić stan i położenie guza w jelicie oraz jego rozległość. Odbywa się to za pomocą kompleksowych procedur diagnostycznych.
Do typowych badań należą:
- Badanie palpacyjne odbytnicy: badanie palpacyjne najniższej części odbytnicy w celu oceny zasięgu guza oraz oceny możliwości zachowania funkcji zwieracza po operacji raka jelita grubego
- Badanie ultrasonograficzne jamy brzusznej (sonografia jamy brzusznej): w celu oceny rozprzestrzenienia się guza poza narządy
- Badanie rentgenowskie klatki piersiowej (RTG klatki piersiowej): w celu wykluczenia lub wykrycia przerzutów do płuc
- Określenie poziomu CEA przed operacją raka jelita grubego: w celu oceny rokowania oraz jako podstawa monitorowania przebiegu choroby po operacji raka jelita grubego.
- Rektoskopia (badanie odbytnicy): w celu określenia zasięgu raka odbytnicy
- Endosonografia (ultrasonografia endoskopowa): w celu oceny głębokości naciekania raka odbytnicy
- Kolonoskopia: w celu dokładnego zbadania całego jelita grubego, aby w razie potrzeby wykryć dalsze polipy lub guzy jelitowe
Kolonoskopia jest najważniejszym badaniem medycznym służącym wczesnemu wykrywaniu raka jelita grubego @ Graphicroyalty /AdobeStock
Przed operacją raka jelita grubego i w jej trakcie przeprowadza się dokładne oczyszczenie jelita za pomocą specjalnego roztworu o działaniu przeczyszczającym. Pacjent przyjmuje go doustnie. Pacjent otrzymuje również antybiotyk przeciw infekcjom. Bakterie w florze jelitowej mogą bowiem wywołać niebezpieczne infekcje w jamie brzusznej. Konieczne jest również ogolenie miejsca, w którym zostanie wykonane nacięcie skóry. Równie ważna jest profilaktyka zakrzepicy.
Chirurdzy jelitowi rozróżniają zasadniczo dwie techniki operacji raka jelita grubego.
- Podczas radykalnej operacji raka jelita grubego lekarze usuwają z organizmu nie tylko guz, ale także otaczającą go zdrową tkankę.
- Natomiast podczas operacji miejscowej raka jelita grubego wycinają tylko sam guz z zachowaniem bezpiecznego marginesu. Otaczająca tkanka zostaje zachowana.
W zależności od rozległości i ciężkości choroby nowotworowej operacja raka jelita grubego może być przeprowadzona metodą otwartą za pomocą laparotomii (otwarta operacja brzucha) lub metodą minimalnie inwazyjną.
W przypadku małych nowotworów, które nie znajdują się w głębszych warstwach jelita, lekarze mogą usunąć nowotwór podczas kolonoskopii (badania jelita grubego). Jeśli istnieją wątpliwości, czy tkanka nowotworowa nadal występuje, lekarze wykonują standardową operację raka jelita grubego.
„Standardowa” operacja raka jelita grubego może przebiegać w następujący sposób:
- minimalnie inwazyjnie z wykorzystaniem technologii „luka w zamku” (laparoskopia, badanie jamy brzusznej) lub
- jako operacja otwarta (laparotomia)
W przypadku raka jelita grubego w zaawansowanym stadium, ze względu na rozległość zmiany, wykonuje się laparotomię. W pozostałych przypadkach laparoskopowe usunięcie guza u pacjentów z rakiem jelita grubego jest obecnie uznaną procedurą. Chociaż ma ona szerokie zastosowanie, powinna być wykonywana przez doświadczonego chirurga.
Zapewnia ona wyniki podobnie dobre jak otwarta operacja raka jelita grubego. Istotną zaletą jest to, że zabieg jest mniej inwazyjny, a pacjenci szybciej wracają do zdrowia.
- Radykalna operacja raka jelita grubego
Komórki nowotworowe w przypadku raka jelita grubego często odrywają się od guza pierwotnego i osadzają się w innych miejscach ciała. Tam tworzą przerzuty (również w węzłach chłonnych). Lekarze usuwają je podczas radykalnej operacji raka jelita grubego, zachowując duży margines bezpieczeństwa.
Usunięciu podlegają również otaczające zdrowe tkanki oraz związane z nimi węzły chłonne, naczynia chłonne i krwionośne.
Operacja radykalna ma decydujące znaczenie dla skutecznego usunięcia guza i zapobiegania nawrotom. Często jednak dopiero podczas operacji można stwierdzić, co lekarze muszą usunąć.
Aby komórki nowotworowe nie rozprzestrzeniły się podczas operacji, lekarze podwiązują naczynia krwionośne i limfatyczne połączone z guzem. Oddzielają również fragment jelita zawierający guz od zdrowego jelita.
Nie dotykając guza (technika „no-touch”), wycinają ten fragment wraz z naczyniami krwionośnymi i limfatycznymi oraz węzłami chłonnymi.
Technika „no-touch” ma na celu zapobieganie rozpadaniu się guza, a tym samym rozprzestrzenianiu się komórek nowotworowych.
- Radykalna operacja en bloc
Jeśli guz jest tak duży, że zaatakował sąsiednie narządy, doświadczeni chirurdzy wykonują radykalną operację en bloc. Usuwają wtedy nie tylko duży guz, ale także zaatakowane narządy w całości (en bloc). Również w tym przypadku unikają oni uszkodzenia lub dotknięcia guza.
Podczas lokalnej operacji raka jelita grubego lekarze usuwają tylko sam guz, zachowując bezpieczną odległość. Można ją wykonać tylko w przypadku małych guzów we wczesnym stadium, przy czym zasadniczo stosuje się następujące procedury:
- kolonoskopia i polipektomia (w przypadku raka jelita grubego)
- laparotomia lub laparoskopia (w przypadku raka jelita grubego) lub
- polipektomia lub transanalna mikrochirurgia endoskopowa (w przypadku raka odbytnicy)
Lekarze rezygnują z radykalnej operacji raka jelita grubego, jeśli:
- W badaniu histopatologicznym nie wykryto już komórek nowotworowych
- Ryzyko nawrotu jest niewielkie
Sztuczne ujście jelita (stomia lub anus praeter) to połączenie zdrowego jelita z powłoką brzuszną. Dzięki temu zawartość jelita może wydostawać się na zewnątrz. Połączenie to może być trwałe lub tylko tymczasowe. W przypadku raka jelita grubego lekarze rzadko muszą tworzyć stałą stomię. W trudnych przypadkach może być konieczna tymczasowa stomia, aby odciążyć jelito lub szew po operacji raka jelita grubego.
W przeszłości w przypadku raka odbytnicy lekarze musieli usuwać fragment odbytnicy i zwieracz. Miało to miejsce w przypadku guzów położonych w pobliżu odbytu. Obecnie w większości przypadków zwieracz pozostaje nienaruszony.
Doświadczeni chirurdzy odbytnicy uważają, że wystarczy zachować 1 cm odstępu od odbytu, aby uniknąć konieczności wykonania stomii.
- Tymczasowe sztuczne ujście jelita
Podczas operacji raka jelita grubego lekarze zakładają tymczasowe sztuczne ujście jelita, aby odciążyć jelito ze świeżym szwem.
Stomia odprowadza zawartość jelita na zewnątrz, dzięki czemu jelito i szew mogą się spokojnie goić. Stomia ta nazywana jest również stomią odciążającą.
Tymczasowe ujście jelitowe ma zazwyczaj postać stomii dwuprzewodowej. Lekarze wyciągają jelito (jelito cienkie lub grube) na zewnątrz przez ścianę brzucha. Nacinają je od góry i wywracają na zewnątrz, tak aby widoczne były dwa otwory jelitowe. Po 2–3 miesiącach przywracają naturalny przebieg przewodu pokarmowego i usuwają sztuczne ujście jelit. Otwór w ścianie brzucha zamykają.
Około 70 procent wszystkich osób ze stomią cierpi na nowotwór @ Zane /AdobeStock
- Trwałe (stałe) sztuczne ujście jelita
Jeśli guz znajduje się blisko zwieracza, nie można zachować odbytu. Lekarze muszą wtedy usunąć odbytnicę i zwieracz. W przypadku tej operacji raka jelita grubego stosuje się stałą, końcową stomię. W przypadku stomii końcowej lekarze wyprowadzają najniższą, zdrową część jelita grubego na zewnątrz przez otwór w ścianie brzucha. Tam zszywają ją ze skórą.
Po okresie adaptacji i odpowiednim przeszkoleniu większość pacjentów dobrze radzi sobie z trwałym stomią. Możliwe jest nawet regularne wypróżnianie. Do uprawiania sportów wodnych (np. wizyt na basenie) i korzystania z sauny dostępne są specjalne plastry lub nakładki na stomię. Ponadto dla osób ze stomią praktycznie nie ma żadnych ograniczeń dotyczących wykonywanego zawodu lub wyboru dyscypliny sportowej.
Jak każda inna operacja, operacja raka jelita grubego wiąże się z ryzykiem i zagrożeniami. Poważnymi powikłaniami operacji raka jelita grubego mogą być na przykład krwawienia w jamie brzusznej, zaburzenia gojenia się ran i infekcje.
Inne ryzyka lub powikłania po operacji jelita grubego to:
-
Niewydolność zespolenia: Zespolenie to połączenie między dwiema strukturami anatomicznymi. Zszyte ze sobą końce jelita lub szew między jelitem a skórą w miejscu sztucznego ujścia jelita mogą przeciekać lub pękać. Zawartość jelita może przedostać się do jamy brzusznej i wywołać zapalenie otrzewnej.
-
Dolegliwości trawienne: Ponieważ wchłanianie pokarmu w jelicie grubym jest już w dużej mierze zakończone, operacje jelita grubego są mniej problematyczne dla przyswajania pokarmu niż operacje jelita cienkiego. Jednak w jelicie grubym zachodzi reabsorpcja wody. Dlatego też może dojść do zaburzeń zagęszczania stolca. Prowadzi to do mniej lub bardziej silnych biegunek. Wielu pacjentów, zwłaszcza osoby ze stomią, skarży się na dolegliwości trawienne, takie jak wzdęcia, zaparcia i nieprzyjemne zapachy. Pacjenci zmieniają wówczas skład swojej diety, co może prowadzić do jednoskładnikowego odżywiania.
-
Nietrzymanie stolca, zaburzenia czynności pęcherza, zaburzenia funkcji seksualnych (problemy z erekcją u mężczyzn): operacje odbytnicy mogą podrażniać i uszkadzać nerwy w obszarze operacyjnym. Jednak w przypadku nowoczesnych metod operacji raka jelita grubego ryzyko to jest niewielkie.
-
Zrosty: Zrosty są zazwyczaj nieszkodliwe i bezbolesne, ale czasami mogą być bolesne i niebezpieczne z powodu ograniczonej ruchomości jelit i zaburzeń pasażu.
Tylko regularna opieka pooperacyjna pozwala na wczesne wykrycie przerzutów (nowotworów wtórnych) lub nawrotów (ponownego pojawienia się guza w pierwotnym miejscu).
Po udanej operacji raka jelita grubego dostępne są m.in. następujące badania kontrolne:
- Regularne kolonoskopie
- Określenie poziomu markera nowotworowego CEA
- Badanie ultrasonograficzne jamy brzusznej
- Badanie rentgenowskie płuc
- Tomografia komputerowa płuc i jamy brzusznej
Ze względów dietetycznych pacjenci po operacji raka jelita grubego nie muszą w znacznym stopniu zmieniać swoich nawyków żywieniowych. Jednak ze względu na dolegliwości trawienne (wzdęcia, biegunka, zaparcia, nieprzyjemny zapach) należy zadbać o regularność wypróżnień.
Aby uniknąć jednostronnej diety, należy stosować się do następujących wskazówek żywieniowych:
- Spożywaj około 5 do 6 mniejszych posiłków dziennie. Należy unikać dużych porcji.
- Pomiędzy posiłkami należy pić dużo płynów.
- Należy jeść powoli i dobrze przeżuwać.
- Należy unikać bardzo gorących i bardzo zimnych potraw.
- Dbaj o regularne spożywanie posiłków i unikaj diet głodowych.
- Należy spożywać odpowiednią ilość pokarmu, tzn. osoby z niedowagą powinny jeść nieco więcej, a osoby z nadwagą nieco mniej.
- Gotowanie na parze i duszenie to delikatne metody przygotowywania posiłków.
- Należy unikać tłustych, słodkich i powodujących wzdęcia potraw. Z jadłospisu należy również wyeliminować potrawy mocno podsmażane, grillowane i smażone w głębokim tłuszczu. Należy unikać potraw, które wielokrotnie powodowały dolegliwości.
W przypadku raka jelita grubego operacja stanowi najważniejszy i często najskuteczniejszy sposób leczenia. Celem terapii jest całkowite usunięcie guza jelita grubego lub raka, a tym samym osiągnięcie jak najlepszych szans na wyleczenie. To, czy operacja jest konieczna, zależy od różnych czynników, w tym od wielkości guza, jego dokładnego położenia w jelicie oraz obecności przerzutów. Szczególnie dobre rokowania występują, gdy rak jelita grubego zostanie wykryty we wczesnym stadium, a choroba ogranicza się jeszcze do błony śluzowej jelita lub ograniczonego odcinka jelita.
Podczas operacji chirurg usuwa nie tylko sam nowotwór, ale zazwyczaj również sąsiadujące tkanki i powiązane węzły chłonne. Jeśli nowotwór jelita już rozprzestrzenił się na sąsiednie struktury, może być konieczna bardziej rozległa operacja. Dzięki nowoczesnym technikom chirurgicznym obecnie często można jednak przeprowadzić zabieg w sposób oszczędzający tkanki, co pozwala zmniejszyć obciążenie dla pacjentów. W niektórych przypadkach operację uzupełnia się chemioterapią lub radioterapią, aby zwalczyć pozostałe komórki nowotworowe i zmniejszyć ryzyko nawrotu choroby.
Dla osób z rakiem jelita grubego leczenie w specjalistycznej klinice jest szczególnie ważne, ponieważ doświadczeni specjaliści i chirurdzy ściśle tam współpracują. Indywidualny plan terapii uwzględnia zarówno rozległość nowotworu, jak i ogólny stan zdrowia pacjenta. Ogólnie rzecz biorąc, im wcześniej rak jelita grubego zostanie zdiagnozowany i poddany leczeniu, tym większe są długoterminowe szanse na wyleczenie. Regularne badania profilaktyczne i wczesna kolonoskopia mają decydujący wpływ na wczesne wykrycie zmian w błonie śluzowej jelita grubego i umożliwienie skutecznego leczenia.
Jak przebiega operacja raka jelita grubego?
Podczas operacji raka jelita grubego usuwa się guz wraz z marginesem bezpieczeństwa i powiązanymi węzłami chłonnymi. Sama operacja odbywa się zazwyczaj w znieczuleniu ogólnym. W zależności od lokalizacji w jelicie grubym, odbytnicy lub w przypadku raka odbytnicy, chirurg usuwa dotknięty chorobą odcinek jelita, a następnie łączy końce jelita poprzez zespolenie. Celem jest jak najpełniejsze usunięcie guza.
Kiedy konieczna jest operacja raka jelita grubego?
W większości przypadków operacja raka jelita grubego jest konieczna zaraz po potwierdzeniu diagnozy. Szczególnie w przypadku raka jelita grubego lub raka okrężnicy chirurgiczne usunięcie guza stanowi najważniejszą metodę leczenia. Również w przypadku podejrzenia raka jelita grubego lub niedrożności jelit może być konieczna interwencja chirurgiczna. Pacjenci z rakiem jelita grubego często odnoszą korzyści z wczesnego leczenia.
Czy po operacji raka jelita grubego konieczne jest założenie sztucznego ujścia jelita?
Nie każda operacja raka jelita grubego wymaga założenia sztucznego ujścia jelita. Jednak w niektórych sytuacjach konieczne może być tymczasowe założenie sztucznego ujścia jelita, aby wspomóc gojenie się jelita. U niektórych pacjentów zakłada się tymczasowy sztuczny ujście jelita lub stomię. Tylko w rzadkich przypadkach konieczne jest założenie stałego sztucznego ujścia jelita lub odbytnicy zastępczej.
Jakie są szanse na wyleczenie po operacji raka jelita grubego?
Szanse na wyleczenie zależą od stadium zaawansowania nowotworu. Jeśli rak jelita grubego zostanie wykryty we wczesnym stadium, a guz zostanie całkowicie usunięty, rokowania są często bardzo dobre. W przypadku zaawansowanego raka jelita grubego lub obecności przerzutów konieczne mogą być dodatkowe środki, takie jak chemioterapia lub radioterapia. Leczenie raka jelita grubego jest dostosowywane indywidualnie do wyników badań.
Jakie powikłania mogą wystąpić po operacji?
Jak każdy zabieg chirurgiczny, również operacja raka jelita grubego wiąże się z ryzykiem. Możliwymi powikłaniami są krwawienia, infekcje, problemy w okolicy zespolenia lub konieczność ponownej operacji. W przypadku guzów w odbytnicy lub w pobliżu zwieracza mogą również wystąpić przejściowe zmiany w funkcjonowaniu seksualnym lub jelitowym. Nowoczesne techniki operacyjne i opieka w specjalistycznej klinice pomagają jednak zminimalizować ryzyko.
