Splenektomia to zabieg chirurgiczny polegający na usunięciu śledziony. Śledziona jest ważnym narządem układu odpornościowego i odgrywa kluczową rolę w zwalczaniu niektórych bakterii oraz w rozkładaniu starych komórek krwi. Splenektomia może być konieczna w przypadku różnych chorób, po urazie śledziony lub przy znacznej powiększonej śledzionie.
Po usunięciu śledziony pojawia się asplenia, która wiąże się ze zwiększonym ryzykiem ciężkich infekcji. Dlatego szczepienia przeciwko pneumokokom, meningokokom i Haemophilus influenzae są szczególnie ważne. Usunięcie śledziony może odbywać się metodą otwartą lub laparoskopową. Staranna opieka pooperacyjna pomaga zmniejszyć ryzyko powikłań i długoterminowych zagrożeń.
Autor artykułu specjalistycznego
Leading Medicine Guide Redaktion
Krótki przegląd:
Splenektomia to chirurgiczne usunięcie śledziony w przypadku niektórych chorób lub urazów. Po usunięciu śledziony może wystąpić asplenia, wiążąca się ze zwiększonym ryzykiem infekcji. Należy w odpowiednim czasie wykonać ważne szczepienia przeciwko pneumokokom, meningokokom i Haemophilus influenzae. Obecnie zabieg ten często wykonuje się metodą laparoskopowej splenektomii, która jest zabiegiem mało inwazyjnym.
Przegląd artykułów
Splenektomia - Więcej informacji
Śledziona
Śledziona to narząd znajdujący się w lewej górnej części brzucha. Jej średnie wymiary to 4 x 7 x 11 cm, a waga wynosi około 200 g. Należy do układu krwiotwórczo-limfatycznego.
Śledziona ma dwa główne zadania:
- odprowadzanie starych czerwonych krwinek i płytek krwi (sekwestracja),
- odgrywanie kluczowej roli w funkcjonowaniu układu odpornościowego.
W rzadkich przypadkach mogą występować tzw. śledziony dodatkowe. Są to niewielkie skupiska tkanki śledzionowej, które podczas rozwoju embrionalnego powstają oddzielnie od śledziony. Znajomość takich specyficznych cech jest bardzo ważna dla dalszego planowania operacyjnego w celu uniknięcia powikłań i nawrotów.
Choroby nowotworowe (rak) mogą rozwijać się bezpośrednio w śledzionie (guz pierwotny). Jednak pierwotny guz śledziony występuje rzadko. Częściej śledziona jest dotknięta nowotworem wtórnym pochodzącym z innych układów narządów, na przykład w przypadku nowotworów krwi lub przerzutów. Przerzuty to komórki nowotworowe, które rozprzestrzeniają się z guza w innym narządzie, na przykład poprzez krwiobieg, i tworzą nowe guzy. Na przykład w przypadku raka jajnika komórki nowotworowe często przedostają się do śledziony i tworzą tam guz wtórny.
Umiejscowienie śledziony w organizmie człowieka © bilderzwerg | AdobeStock
Jakie są wskazania do usunięcia śledziony?
W większości przypadków usunięcie śledziony jest wykonywane w ramach leczenia
- schorzeń łagodnych (np. torbieli),
- chorób immunologicznych (choroba Werlhofa) oraz
- urazowych uszkodzeń śledziony
.
Rzadziej przyczyną splenektomii jest choroba nowotworowa. W przypadku nowotworów krwi usunięcie śledziony może być konieczne w leczeniu objawów związanych ze śledzioną. Do objawów tych należą np. niedokrwistość (anemia) lub funkcjonalny hipersplenizm (nadczynność śledziony) z wynikającą z tego utratą
- erytrocytów,
- płytkami krwi i
- leukocytów.
W przypadku przerzutów również może być konieczna splenektomia. Jej celem jest wówczas chirurgiczne usunięcie jak największej ilości tkanki nowotworowej z organizmu, zanim chemioterapia zniszczy pozostałe komórki nowotworowe.
Nie zawsze konieczna jest całkowita splenektomia. W niektórych przypadkach wystarczy częściowe usunięcie, aby osiągnąć cel operacji.
Jak przebiega splenektomia?
Splenektomię można zasadniczo przeprowadzić na dwa sposoby:
- minimalnie inwazyjnie (tzw. „chirurgia przez otwór klucza”, laparoskopia)
- otwarcie poprzez nacięcie brzucha/boku („operacja konwencjonalna”)
W przypadku techniki operacyjnej minimalnie inwazyjnej najpierw wypełnia się jamę brzuszną nieszkodliwym gazem CO2. Powoduje to uniesienie ściany brzucha. Następnie chirurg wykonuje cztery do pięciu dodatkowych nacięć w jamie brzusznej. Przez te nacięcia o średnicy od 0,5 do 1,5 cm do jamy brzusznej wprowadza się tzw. trokary. Trokary to rodzaj metalowych tulei, przez które do obszaru operacyjnego wprowadza się narzędzia oraz kamerę podłączoną do źródła światła.
Kamera ta umożliwia podgląd całej jamy brzusznej poprzez przekazywanie obrazu na duże monitory w sali operacyjnej.
Zaletą tej metody minimalnie inwazyjnej jest to, że nie wymaga ona dużego nacięcia brzucha. Dla pacjenta oznacza to zazwyczaj
- mniejsze ryzyko powikłań,
- szybszego powrotu do zdrowia oraz
- mniej widoczne blizny.
Ta minimalnie inwazyjna splenektomia jest coraz częściej stosowana ze względu na wiele zalet.
Powikłania i ryzyko związane z usunięciem śledziony
Każda operacja wiąże się z ryzykiem powikłań. Jednak dzięki starannemu przygotowaniu pacjentów przed operacją oraz udoskonaleniu metod i narzędzi chirurgicznych ryzyko to maleje. Na przykład dzięki zastosowaniu metod minimalnie inwazyjnych znacznie spadła częstość występowania zakażeń ran i przepuklin bliznowych.
Ponieważ śledziona jest narządem dobrze ukrwionym, zawsze istnieje zwiększone ryzyko krwawienia podczas operacji i po niej. Jako potencjalne powikłanie należy również wymienić uszkodzenie sąsiednich narządów, takich jak jelita.
Szczególnym możliwym następstwem usunięcia śledziony jest tzw. zespół po splenektomii („OPSI” = Overwhelming Post Splenectomy Infection). Ten ciężki obraz kliniczny może wystąpić po splenektomii u nawet 5% pacjentów. Jest on spowodowany izolowanym zaburzeniem działania specjalnych komórek żerujących (makrofagów). Konsekwencją tego jest osłabiona funkcja obronna organizmu wobec bakterii otoczonych kapsułką, np.
- Streptococcus pneumoniae (pneumokoki),
- Haemophilus influenzae typu B oraz
- Neisseria meningitidis.
Najczęściej to właśnie pneumokoki wywołują OPSI. Szczególnie narażone są dzieci. Dlatego przed splenektomią zaleca się szczepienie przeciwko najczęstszym bakterii otoczkowym. Jeśli pacjent ma śledziony dodatkowe, po splenektomii może na nowo wystąpić choroba podstawowa. Należy to uznać za powikłanie późne.
Jakie dalsze leczenie jest konieczne po operacji śledziony?
Podczas rutynowej pooperacyjnej obserwacji szpitalnej szczególną uwagę zwraca się na możliwe
- krwawieniach,
- zaburzeniach gojenia się ran oraz
- na opisanych już zagrożeniach infekcyjnych.
W ramach tzw. chirurgii fast-track, mającej na celu szybki powrót pacjenta do codziennego życia, lekarze muszą
- zapewnić odpowiednią terapię przeciwbólową,
- wczesną mobilizację pacjentów oraz
- szybkie przywrócenie diety
.
Perspektywy
Chirurgia śledziony uległa zasadniczej zmianie, zwłaszcza dzięki zastosowaniu metod minimalnie inwazyjnych. Wielkość śledziony, która wcześniej często stanowiła ograniczenie, nie stanowi już przeszkody dla bezpiecznej, również częściowej splenektomii dzięki rozwojowi techniki (np. ultradźwiękowych urządzeń tnących).
FAQ
Czym jest splenektomia?
Splenektomia to operacyjne usunięcie śledziony. Zabieg ten wykonuje się, gdy istnieją wskazania do splenektomii, na przykład w przypadku powiększenia śledziony, pęknięcia śledziony, niedokrwistości, ITP lub ciężkiego urazu śledziony. Chirurgiczne usunięcie może odbywać się metodą otwartą lub laparoskopową.
Kiedy konieczna jest splenektomia?
Splenektomia jest często konieczna w przypadku powiększenia śledziony, pęknięcia śledziony spowodowanego urazem lub u pacjentów z przewlekłą ITP. Wskazaniem mogą być również niektóre formy niedokrwistości, śledziona z ograniczoną funkcją lub inne schorzenia. Decyzję podejmuje indywidualnie chirurg po dokładnej diagnostyce.
Jakie ryzyko wiąże się z usunięciem śledziony?
Po usunięciu śledziony lub utracie jej funkcji dochodzi do asplenii i hiposplenizmu. W związku z tym występuje znacznie zwiększone ryzyko ciężkich zakażeń wywołanych przez otoczkowe patogeny, takie jak Streptococcus pneumoniae, Neisseria, meningokoki lub Haemophilus influenzae typu B. Pacjenci z asplenią są zatem bardziej podatni na zakażenia i wymagają specjalnej opieki przez całe życie.
Jakie szczepienia są ważne po splenektomii?
Zgodnie z zaleceniami STIKO osoby dotknięte tą chorobą powinny zostać zaszczepione przeciwko pneumokokom, meningokokom i Haemophilus influenzae typu B. W przypadku planowanej splenektomii szczepienia przeprowadza się najlepiej najpóźniej 2 tygodnie przed zabiegiem lub kilka tygodni po operacji. Szczepienie przeciwko pneumokokom należy do najważniejszych środków ochronnych według RKI i Onkopedia.
Jak wygląda okres pooperacyjny?
Po operacji splenektomii pacjenci są ściśle monitorowani. Do potencjalnych zagrożeń należą krwawienia, zakrzepy krwi, wysięki opłucnowe lub inne powikłania po splenektomii. Przez kilka tygodni po operacji należy zwracać uwagę na objawy infekcji. Regularne kontrole, szczepienia i odpowiednia edukacja pomagają wcześnie zapobiegać infekcjom zagrażającym życiu.
