Chirurgia kolorektalna jest specjalnością chirurgiczną. Zajmuje się chirurgicznym leczeniem łagodnych i złośliwych schorzeń odbytnicy (rektum) oraz jelita grubego (kolon).
Tutaj znajdziesz więcej informacji oraz listę wybranych specjalistów w dziedzinie chirurgii kolorektalnej.
Chirurgia jelita grubego obejmuje zabiegi chirurgiczne w przypadku chorób jelit, takich jak raka jelita grubego (raka okrężnicy, rak odbytnicy), zapalenie uchyłków, polipy, przetoki odbytu oraz przewlekłe choroby zapalne (choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego). Celem jest poprawa opieki nad pacjentem, zachowanie funkcji jelit i uniknięcie powikłań. Nowoczesna chirurgia minimalnie inwazyjna (np. laparoskopowa, częściowo wspomagana robotami) polega na wykonywaniu niewielkich nacięć w jamie brzusznej i często umożliwia szybszy powrót do zdrowia.
Chirurgia kolorektalna to ogólne pojęcie obejmujące operacje jelita grubego i odbytnicy.
W zależności od zakresu zabiegu stosuje się chirurgię kolorektalną konwencjonalną lub laparoskopową.
Pod pojęciem chirurgii konwencjonalnej lekarze rozumieją operację otwartą z dużym nacięciem skóry.
Natomiast zabieg laparoskopowy wymaga jedynie niewielkich nacięć. Lekarze nie muszą otwierać pola operacyjnego. Jest to metoda minimalnie inwazyjna, znana również jako metoda „dziurki od klucza”.
W ramach chirurgii kolorektalnej typu fast-track lekarze starają się ograniczyć zakres operacji do minimum i zmniejszyć ryzyko powikłań pooperacyjnych. Chirurgia kolorektalna typu fast-track charakteryzuje się przede wszystkim skróconym okresem rekonwalescencji.
Do łagodnych schorzeń jelita grubego, które leczy się za pomocą chirurgii kolorektalnej, należą na przykład:
Około 1,5 m długości jelito grube (okrężnica) jest częścią układu pokarmowego. Zaczyna się przy zastawce ileo-cekalnej, gdzie jelito cienkie przechodzi w jelito grube. Punkt ten znajduje się w prawej dolnej części brzucha.
Po odcinku wstępującym (Colon ascendens) jelito grube wykonuje zgięcie. Następnie przechodzi w część poprzeczną (Colon transversum). Po kolejnym zgięciu następuje odcinek zstępujący jelita grubego (Colon descendens).
Następnie znajduje się ostatni, zazwyczaj w kształcie litery S odcinek jelita grubego (Colon sigmoideum, pętla jelita grubego, pętla esicy). Na wysokości górnego końca kości krzyżowej przechodzi on w odbytnicę (Rektum) i kończy się w kanale odbytu (Anus).
Kanał odbytu otoczony jest wewnętrznym i zewnętrznym mięśniem zwieraczem.
Anatomia jelita © bilderzwerg | AdobeStock
Głównym zadaniem jelita grubego jest zagęszczanie treści jelitowej.
Zawartość jelita składa się z:
Zagęszczenie następuje poprzez oddawanie wody z treści jelitowej z powrotem do krwi (reabsorpcja wody).
Odbytnica przechowuje zawartość jelit do momentu wydalenia.
Uchyłki to wybrzuszenia ściany jelita przez warstwę mięśniową jelita. Znajdują się one zazwyczaj w okolicy miejsc wejścia małych naczyń krwionośnych.
Większość uchyłków znajduje się w okolicy pętli esicy w lewej dolnej części brzucha. Ten obraz kliniczny nazywany jest również uchyłkowatością.
W tych wypukłościach może gromadzić się treść jelitowa, która po utracie wody gęstnieje i tworzy kamienie kałowe. Mechaniczne podrażnienie błony śluzowej prowadzi do mikroskopijnych uszkodzeń ściany jelita. Ponadto bakterie z światła jelita mogą przedostawać się do ściany jelita.
W konsekwencji ściana jelita w okolicy uchyłków może ulec zapaleniu, co prowadzi do rozwoju zapalenia uchyłków (diverticulitis).
Jeśli stan zapalny postępuje, mogą pojawić się następujące dolegliwości:
Po wyleczeniu tych powikłań w ramach procesu gojenia mogą powstać blizny. Jeśli blizny ulegną skurczeniu, może dojść do zwężenia jelita (stenozy).
W przypadku przewlekłego, nawracającego zapalenia uchyłków dochodzi do powtarzających się nawrotów zapalenia, które mogą być bardzo uciążliwe dla pacjentów.
Jelito jest podatne na różne choroby © bilderzwerg | AdobeStock
Wskazaniem do operacji jelita grubego w ramach chirurgii kolorektalnej jest:
Celem chirurgii kolorektalnej w przypadku choroby uchyłkowej jest usunięcie odcinka jelita zawierającego uchyłki (resekcja jelita). Następnie oba końce jelita są ponownie łączone.
W przypadku perforacji jelita może być konieczne tymczasowe utworzenie sztucznego ujścia jelita (ileostoma, anus praeter). Dzięki temu jelito może się zregenerować. Zawartość jelita nie podrażnia go już dalej.
Sztuczne ujście jelitowe pozwala również na lepsze zagojenie się szwu łączącego oba końce jelita.
Po około trzech do sześciu miesiącach lekarze ponownie przenoszą ujście jelita. Ponieważ ileostoma jest rzadziej wymagana w przypadku planowej operacji jelita grubego, zaleca się terminowe przeprowadzenie operacji jelita grubego.
W większości przypadków lekarze mogą usunąć fragment jelita z uchyłkami podczas jednej operacji metodą laparoskopową.
Natomiast chirurgia kolorektalna w trybie nagłym musi być zazwyczaj wykonywana za pomocą konwencjonalnej, otwartej operacji jelita grubego (laparotomia, duże nacięcie brzucha).
Aby zapewnić jak najszybszy powrót do zdrowia po operacji kolorektalnej, leczenie często odbywa się zgodnie ze schematem Fast-Track.
Chociaż operacje kolorektalne często wykonuje się laparoskopowo, technika Fast-Track może być również stosowana w przypadku operacji kolorektalnych metodą otwartą.
W tym przypadku pacjent już w dniu operacji ponownie przyjmuje pokarm. Powinien również szybko wstać z łóżka. W dalszym przebiegu pacjent nie musi przestrzegać żadnej diety.
Po usunięciu jelita grubego może dojść do pęknięcia szwu łączącego końce jelita (niewydolność zespolenia). W wyniku tego treść jelitowa przedostaje się do jamy brzusznej i rozwija się zapalenie otrzewnej.
Niedomykalność zespolenia (rozerwanie lub nieszczelność połączenia) występuje tylko w rzadkich przypadkach. Jeśli leczenie zachowawcze nie przynosi oczekiwanych rezultatów, może być konieczna ponowna operacja jelita grubego. W przypadku wystąpienia ostrego zapalenia otrzewnej leczeniem jest zawsze operacja.
Szczególnie w przypadku chirurgii kolorektalnej typu fast-track jako potencjalne powikłanie późne może wystąpić zwężenie zespolenia. Powstaje ono w wyniku kurczenia się blizny. W tym przypadku pomocne może być endoskopowe rozszerzenie poprzez ponowną operację kolorektalną.
Ponadto, podobnie jak w przypadku każdej operacji, również w przypadku operacji jelita grubego mogą wystąpić następujące ogólne problemy:
Polipy to (najczęściej szypułkowe) wybrzuszenia błony śluzowej jelita. Zazwyczaj polipy można usunąć podczas kolonoskopii.
Jeśli znajdują się w trudno dostępnym miejscu lub są bardzo rozległe, konieczne jest przeprowadzenie operacji jelita grubego w celu ich usunięcia.
W wielu przypadkach częściowe usunięcie jelita grubego jest możliwe za pomocą laparoskopii.
Chirurg nie może jednak dotknąć jelita grubego palcami, aby zlokalizować polipy.
Dlatego lekarze muszą wcześniej zaznaczyć polipy lub zlokalizować je podczas operacji kolorektalnej za pomocą kolonoskopii.
Ryzyko i powikłania są porównywalne z tymi występującymi podczas operacji jelita grubego w przypadku choroby uchyłkowej.
Usunięcie polipa jelita grubego podczas kolonoskopii © phonlamaiphoto | AdobeStock
Przewlekłe zapalne choroby jelit to nawracające lub długotrwałe stany zapalne jelit. Najczęstsze z nich to wrzodziejące zapalenie jelita grubego i choroba Leśniowskiego-Crohna.
Do przewlekłych chorób zapalnych jelit zalicza się również zapalenie jelita grubego o charakterze kolagenowym i limfocytowym (w skrócie: mikroskopowe zapalenie jelita grubego).
Te odmiany występują jednak bardzo rzadko. Dlatego poniżej opisujemy tylko chorobę Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego.
Choroba Leśniowskiego-Crohna, przebiegająca najczęściej w postaci nawrotów, charakteryzuje się następującymi dolegliwościami:
Choroba może dotknąć cały przewód pokarmowy, czyli od jamy ustnej aż po zwieracz. Najczęściej jednak dotyczy tylko końcowej części jelita cienkiego, w miejscu przejścia do jelita grubego.
Jeśli choroba obejmuje również jelito grube, w przypadku długotrwałego przebiegu choroby istnieje zwiększone ryzyko nowotworów. Zagrożenie to występuje szczególnie w przypadku wystąpienia choroby we wczesnej młodości.
Podczas operacji choroby Leśniowskiego-Crohna lekarze powinni w miarę możliwości unikać usunięcia jelita (resekcji jelita). Jeśli jest to konieczne, zakres usunięcia powinien być jak najmniejszy.
Dlatego lekarze w miarę możliwości leczą ograniczone przestrzennie zwężenia poprzez podłużne otwarcie jelita i zszycie poprzeczne (plastyka zwężenia).
W przypadku planowych operacji kolorektalnych z powodu choroby Leśniowskiego-Crohna często stosuje się również endoskopową, minimalnie inwazyjną chirurgię kolorektalną.
Zewężenie może jednak prowadzić do ostrej niedrożności jelit lub powstania ognisk ropnych.
W takim przypadku zazwyczaj wykonuje się pilną operację kolorektalną metodą otwartą (laparotomią).
Choroba Leśniowskiego-Crohna jest nieuleczalna i nawraca w różnych miejscach przewodu pokarmowego.
Dlatego nawet po skutecznym leczeniu konieczne jest stosowanie terapii farmakologicznej oraz stała kontrola przez doświadczonego gastroenterologa.
Wrzodziejące zapalenie jelita grubego to przewlekłe i zazwyczaj przebiegające w postaci nawrotów zapalenie błony śluzowej jelita grubego. Dotyka ono prawie wyłącznie jelita grubego i odbytnicy, choć objawy mogą występować również poza jelitem (np. zapalenie stawów).
Zapalenie jelit charakteryzuje się następującymi dolegliwościami:
Zazwyczaj zaczyna się w odbytnicy (rectum), a potem często rozprzestrzenia się na lewą stronę lub całe jelito grube.
Mogą wystąpić następujące objawy:
Wrzodziejące zapalenie jelita grubego i choroba Leśniowskiego-Crohna © bilderzwerg | AdobeStock
W przypadku długotrwałego przebiegu choroby nowotworowe zmiany występują częściej niż w przypadku choroby Leśniowskiego-Crohna.
Liczba przypadków biegunki zależy bezpośrednio od stopnia zajęcia jelita grubego przez chorobę. Biegunka może występować nawet 20 razy dziennie, a w ciężkich przypadkach nawet do 30 razy dziennie.
Jeśli wrzodziejące zapalenie jelita grubego dotyczy tylko poszczególnych odcinków jelita, lekarze usuwają je podczas operacji jelita grubego lub odbytnicy.
Jeśli choroba obejmuje cały odbytnicę i jelito grube, operacja kolorektalna polega zazwyczaj na proktokolektomii (kontynentnej proktomukokolektomii).
W ramach tej operacji kolorektalnej lekarze najpierw usuwają jelito grube i odbytnicę. Następnie z fragmentu jelita cienkiego tworzą rodzaj sztucznej odbytnicy.
Przejmuje on funkcję usuniętego odbytnicy. W ten sposób pacjent zachowuje kontrolę nad oddawaniem stolca, co pozwala uniknąć konieczności stosowania stałego sztucznego ujścia jelita.
Rodzinna polipowatość gruczolakowata to rzadka, ale poważna choroba jelit, w której jelito grube, a często także odbytnica, pokryte są licznymi polipami. Już w młodym wieku dorosłym istnieje wysokie ryzyko, że z tych polipów rozwinie się rak jelita grubego. Aby uniknąć problemów, kliniki chirurgiczne i specjaliści proktologii zalecają wczesną terapię operacyjną. Często wykonuje się w tym przypadku proktokolektomię – zabieg chirurgiczny, podczas którego usuwa się odbytnicę i jelito grube, aby zapobiec powstawaniu nowotworów złośliwych. Ścisła profilaktyka i opieka pooperacyjna w chirurgii kolorektalnej odgrywają tutaj decydującą rolę.
Nowotwory złośliwe jelita grubego i odbytnicy pojawiają się najczęściej po 50. roku życia, zazwyczaj z polipów. Rak jelita grubego może rozwinąć się w każdym odcinku jelita grubego i odbytnicy. Najczęściej jednak występuje w dolnej części o długości od 30 do 40 centymetrów.
Najważniejszym sposobem leczenia raka jelita grubego jest operacja kolorektalna. Podczas zabiegu lekarze usuwają dotknięty chorobą odcinek jelita grubego oraz zasilające go naczynia limfatyczne i krwionośne.
Operacja kolorektalna w przypadku raka jelita grubego ma między innymi następujące cele:
Chirurgia kolorektalna o charakterze leczniczym ma miejsce, gdy lekarze usuwają całą tkankę nowotworową, w tym przerzuty do węzłów chłonnych lub innych narządów.
Podczas tej operacji kolorektalnej lekarze usuwają nie tylko bezpośrednio dotknięty chorobą odcinek jelita, ale także obszernie otaczającą go zdrową tkankę.
Dzięki temu ryzyko ponownego wystąpienia nowotworu (nawrotu) jest mniejsze. Ponieważ pojedyncze komórki nowotworowe mogły już osiedlić się w regionalnych węzłach chłonnych, lekarze usuwają również je.
W przypadku paliatywnej chirurgii jelita grubego nie ma szans na wyleczenie. Stosuje się ją w przypadku zaawansowanego raka jelita grubego (np. w przypadku przerzutów, których lekarze nie byli w stanie usunąć). Celem jest wówczas złagodzenie powikłań związanych z nowotworem.
Jeśli na przykład guz wrasta w jelito, może utrudniać przepływ treści jelitowej. Może to prowadzić do zagrażającej życiu niedrożności jelit. Wówczas lekarze próbują zmniejszyć guz tak, aby ponownie udrożnić zwężenie.
Do paliatywnej chirurgii jelita grubego w przypadku raka jelita grubego zalicza się również:
Sztuczne ujście jelita odprowadza wydaliny do worka © Photozi | AdobeStock
W przypadku operacji raka jelita grubego chirurgia kolorektalna opiera się na obszarze drenażu limfatycznego guza:
Konieczność wykonania sztucznego ujścia jelita stała się obecnie rzadkością w przypadku nowotworów jelita grubego. W pojedynczych przypadkach nie da się jej jednak uniknąć.
W przypadku raka odbytnicy w górnej jednej trzeciej odbytnicy lekarze usuwają dotknięty chorobą odcinek jelita oraz obszar drenażu limfatycznego.
Nowotwór w dolnych dwóch trzecich odbytnicy lekarze leczą nieco inaczej:
W przypadku stwierdzenia powiększenia węzłów chłonnych lub naciekania mięśni ściany jelita, najpierw przeprowadza się radioterapię i chemioterapię
Podczas operacji odbytnicy lekarze usuwają dotknięty chorobą odcinek odbytnicy wraz z całym aparatem podtrzymującym odbytnicy
Rekonstrukcję przeprowadza się poprzez przesunięcie odcinka jelita grubego i połączenie go z pozostałym kikuta odbytnicy. Często lekarze muszą utworzyć woreczek (zastępczy zbiornik).
Większość operacji odbytnicy i jelita grubego w przypadku raka jelita grubego można wykonać endoskopowo. Warunkiem jest odpowiednie położenie i wielkość guza.
Zdjęcia chirurgiczne: Źródło: www.chirurgie-im-bild.de, dzięki uprzejmości prof. dr Thomasa W. Krausa
1. Co rozumie się pod pojęciem chirurgii kolorektalnej?
Chirurgia kolorektalna jest dziedziną chirurgii zajmującą się operacyjnym leczeniem chorób jelita grubego (okrężnicy), odbytnicy (rektum) i kanału odbytu. Obejmuje to zarówno choroby łagodne, takie jak uchyłki lub polipy, jak i nowotwory złośliwe, takie jak rak jelita grubego.
2. Jakie schorzenia leczy się w ramach chirurgii kolorektalnej?
Typowe schorzenia to rak jelita grubego, rak odbytnicy, zapalenie uchyłków, przewlekłe zapalne choroby jelit, takie jak choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego, polipy oraz polipowatość rodzinna. Zakres leczenia obejmuje również złożone zabiegi proktologiczne.
3. Jakie metody operacyjne stosuje się w chirurgii kolorektalnej?
W zależności od schorzenia można stosować zarówno metody chirurgii otwartej, jak i techniki minimalnie inwazyjne (np. laparoskopię lub chirurgię przez małe nacięcia). Nowoczesne koncepcje, takie jak chirurgia Fast-Track, mają na celu zmniejszenie problemów i skrócenie czasu rekonwalescencji po operacji.
4. Kiedy należy zgłosić się do specjalistycznej kliniki lub lekarza specjalisty chirurgii kolorektalnej?
W przypadku nawracających dolegliwości w okolicy jelita grubego, odbytnicy lub odbytnicy, w przypadku zdiagnozowanych polipów, przewlekłych stanów zapalnych jelit lub podejrzenia raka jelita grubego należy jak najwcześniej zgłosić się na konsultację kolorektalną. Specjaliści i wyspecjalizowane kliniki mogą indywidualnie zaplanować najlepszą terapię i profilaktykę.
